​Буряадай хии морин Аха нютагта намилзаа

Сагаан һарын шэнын хоёрто Аха үндэр аймагта Бүгэдэ буряадай хии морин хиидхүүлэгдэбэ. Буян ехэтэй энэ хэрэг Ородой Холбооной Буддын шажантанай зан­шалта Сангхын Бандида Хамба лама Дамба Аюшеевэй шиидхэбэреэр хоёрдохиёо бэелүүлэгдэнэ.

Түүхэтэ шиидхэбэри гэнтэ абтаа бэшэ

Хадата Аха нютаг, тэндэ ажаһуудаг зон Бүгэдэ буряадай хии мори хиидхүүлжэ, хаража һахижа байха, хадаглаха нангин уялга нёдондо даажа абаһан юм. Арад түмэнэймнай энэ ехэ һүлдэ тэм­дэг зүүн зүгэй литээр мүндэлһэн шэнэ жэл бүхэндэ, сагаа алхаха үедэ, Сагаан һарын хоёрто шэнэлэгдэжэ байха ёһотой юм.

Анха түрүүшынхиеэ энэ үндэр үүргэ Хамба ламаһаа айма­гайнгаа даажа абахада, Бүгэдэ буряадай хии мори хиидхүүлхэ газар шэлэхэдээ, нютагайнгаа лама санаартантай, үндэр наһаташуултай зүбшэн хэлсэһэнэй удаа тэрэ үедэ Аха аймагай засаг дарга байһан Баяр Балданов харюусалгатай шиидхэбэри абаһан юм. Энэ хадаа Саяанай сомоной дэбисхэр дээрэ оршодог нангин шүтөөнэй газар, хэр угһаа хойшо арад зоной шүтэжэ, мүргэжэ байһан тахилтай, дугантай Хаан уулын энгэр болоно гээшэ.

...Хаан уулын доро Сэнсын уужам тала нэмжынэ. Морин гээ­шэ сүлөөдэ дуратай амитан. Тиимэһээ хии морин хүдөө, сэбэр, арюун, үндэр газарта хиидхүүлэгдэдэг. Бүгэдэ буряадай хии мори имагтал эндэ, энэ үндэр газарта хиидхүүлхэ тухай шиид­хэбэри гэнтэ абтаагүй.

Дэлхэйн бүхы буряадууд дурдагдаа

Хүн бүхэн оюун ухаанайнгаа эршэ хүсэ нэмээжэ, хии мориёо һэргээжэ, һүнэһэнэйнгөө шадалые һайжаруулжа байха ёһотой. Хаан уулын оройдо намилзаһан энэ хии морин дээрэ Буряадай бүхы аймагууд бэшэгдэнхэй. Мүн лэ Эрхүү можо, Үбэр Байгалай хизаар, Хитад болон Монгол оронуудай буряад угсаатан оруу­лагданхай. Тиимэһээ тэрэ нэгэ хүнэй амар амгалан байдал са­хина бэшэ, харин бүгэдэ арадай байдал һайжаруулха жэшээтэй. Сагаалганай үедэ аймагай хоёр дасанай түлөөлэгшэд Ивалгын дасанай ламанартай хамтаржа, ехэ ном бүтээбэд.

Ивалгын дасанай дэргэдэхи Жүд дуганай Баян ловон ламын хэлэһээр, бүхы Буряад оронойнгоо хии мори өөдэнь үргэжэ, ара­дайнгаа һүр һүлдыень һайжаруулһан үйлэ хэрэг болоно. “Ара­даймнай байдал амгалан тэнюун, һайн боложол, Буряад ором­най дээшээ бодожо, хүгжэжэ байхын тула оролдонобди”, - гээд Баян лама тэмдэглээ.

Элинсэгэй захяа дахажа

- Урдахи үеымнай зоной, манай элинсэг хулинсагууд Аха нютагые Монгол туургата арадуудай хоймор гэжэ тоолодог һэн тула, тусхай номтой байһан. Тэрэ номойнгоо ёһоор, бүхы буряад арадайнгаа түлөө мүргэжэ, үндэр газартаа шүтэжэ байһан юм, - гээд Ахын “Пунцогнамдоллинг” дасанай шэрээтэ Данзан-Норбо Аюшеев хэлээ.

Һүзэгтэйшүүл жэлдээ нэгэл дахин сагаан һарын шэнын хоёр­то энэ хии мориндо зальбарха аргатай. Арадай урданай занша­лааршье, шажанай эбдэгдэшэгүй гурим, дүримөөршье энэ газар олоной ябадаг шүтөөн болохо ёһогүй, тэрээндэ дороһоонь заль­баржа байха хэрэгтэй. Иигэжэ Сагаан һарын һайндэрэй үедэ аха нютагаархди бүгэдэ буряадуудайнгаа амар амгалан байдалай түлөө маани мэгзэмээ уншана. Энэнь аргагүй дэмбэрэлтэй.

Николлай Манжуевай гэрэл зурагууд

Аха аймагай захиргаанай хүтэлбэрилэгшын нэгэдэхи орлогшо Ана­толий Ринчинов, депутадуудай зүблэлэй дарга Мүнхэ-Жаргал Ошоров Бүгэдэ буряадай хии мори хиидхүүлхэ ёһололой үедэ