​Һүлдэ тухай бодомжо

(Түгэсхэл. Эхиниинь мартын 22, 29-эй дугаарнуудта)

- Ушар иимэһээ бэе бэетэйгээ тэм­сэхэ ёһогүйл даа, хоёр мүргэлнай.

- Тон зүб. Эдэ хоёр һургаалые зэргэшүүлээд үзэхэдэ, ехэ ойронууд байдаг. Бидэ урдандаа “Хүсэ ехэтэй Хүхэ Мүнхэ Тэнгэри эсэгэмни” гэжэ дурдахадаа, минии эхин эсэгэ, баабаймни Хүхэ Мүнхэ тэнгэри гэжэ ойлгожо, эсэгэеэ һанажа, эсэгэдээ адли болохые оролдодог байгаабди. Теэд хайшан гэжэ иимэ болохоб гэжэ харуулһан нэгэшье һургаал, зам үгы бэлэй.

Мүнөө манай эндэ һалбаржа байһан Бурхан багшын ном соо эли тодоор, ойлгосотойгоор энэ харгы, арга боломжонууд харуулаатай. Тэн­гэри, Замбуулин гээшэ Буддын ухаан гэдэг, нарин бэень Сабхогакая. Бидэ тиихэдээ Будда боложо шадаа хадаа Тэнгэри баабай шэнги боложо ша­данабди. Энэ ерэһэн ехэ һургаалнай манай эхин һайхан, хүсэтэй шанга мүргэлыемнай улам хүгжөөжэ, ойл­госотой болгожо, эрдэмэй (научна) һуурида табина бэшэ гү?

- Хоёр мүргэлые хоорондонь ха­рилсуулжа, тэнсүүлжэ, бэе бэеһээ уламжалан хүгжэдэгынь мэдэрхэ ёһотой болоно гүбди?

- Үнэндөө, бидэ, буряад-монголшууд, ехэ жаргалтай, аза талаантай арадбди. Яахадааб гэхэдэ, Сансарын ондоо мүргэлнүүдэй олониинь Буд­дын номнолдо эсэргүү, буруушаан үһэриһэн шэглэлтэй байдаг. Бидэ иимэ зүб эхин мүргэлтэй зон хадаа Агууехэ Буддын һургаал зүбөөр ойл­гожо, шудалжа, хэрэглэжэ ябанабди.

Бидэ монголшууд, Хүхэ Мүнхэ Тэнгэриин хүбүүд, басагад эхинэй эхинһээ энэ эхин ехэ эсэгэдээ заль­баржа, мүргэжэ абарал гуйхадамнай, энэ ехэ Баабаймнай бидэндээ Бурхан Багшые эльгээжэ, Бурхан Багшын бэрхэ шабинар бидэндэ ном заажа за­халаа.

Багшымнай номой ёһоор Хүхэ Мүнхэ Тэнгэри гээшэмнай 3 са­гай Буддануудай ухаан гэдэг. Энэ хизааргүй ехэ ухаан сооһоо бүхы юу­мэн, амитайшье, ами үгышье юумэн булта түрэдэг гэдэг. Тиихэдээ бидэ, монголшууд эхинэй эхинһээ энэ Буддануудай ухаанда – Хүхэ Мүнхэ Тэн­гэри Ехэ эсэгэдээ мүргэжэ, зальбар­жа, абарал гуйдаг байһан байнабди. Мүнөө энэ ехэ һургаалай ерээд, би­дэндэ туһалжа байхада, үнэн дээрэ Сансарын хүрдэһөө мултаржа, Буд­данууд боложо, эхин Ехэ Эсэгэ, Хүхэ Мүнхэ Тэнгэри баабай шэнги болохо шадал бии болобо гээшэ.

Энэ хүсэл шадалаа бэелүүлхын түлөө түрэл хэлэмнай эгээл хэрэг­тэй, эгээл шухала юумэмнай болоно. Түрэл хэлэеэ һэргээхын түлөө уг изагуурнай ехэл хэрэгтэй байна. Оро­дуудай оньһон үгэ бии: “Рыба гниет с головы” – “Загаһан тархиһаа эхил­жэ үжэдэг”. Энээниие харахада, мон­голшуудай толгой – буряад-монгол арадһаа ехэл юумэ дулдыдана. Буряад- монгол арад соо эхинэй эхин-эхирэд уг гарбалһаа бүхы юумэн болоно. Арадаймнай түрүү зоной энэ шалта­гааниие ойлгожо, заһажа, зүб тээшэнь ябуулаагүй һаа, монгол шанга угсаа­танай харгы зам ехэл орёогоор хараг­даха байна даа.

Уг изагуураа үргэхын түлөө, изагуураймнай сахюусан ехэ бурхад хэ­рэгтэй болоно. Хүхэ Мүнхэ Тэнгэриһээ эхитэй хүсэ ехэтэй сахюусан бурхадаа һэргээхын түлөө Эхин Ехэ Эсэгым­най, Хүхэ-Мүнхэ Тэнгэри Баабаймнай үршөөл хэрэгтэй байна.

Иигэжэ хүсэ шадалтай, аали нам­дуу арад боложо, Бурхан Багшынгаа һургаал зүбөөр һайса шудалжа, Будда­нууд боложо, энэ Сансарын хүрдэһөө мултарха арга олдоно ха юм.

- Тэнгэриһээ түрэлтэй, изагуур­ша зон гээд арадаа нэрлэдэг ёһо бии...

- Монголшуудай һүлдэ заха хизааргүй дээшэнь үргэһэн хүн – Агууехэ Чингис Богдо хаан гээшэ. Түүхын үндэр нэрэ зэргэтэй ород эрдэмтэд “Ород бурхадай сохилто” гэһэн улаа­хан гадартай ном соогоо монголшуу­дай хайшан гэжэ, ямар аргаар дэлхэйе эзэмдэһэниие тайлбарилан иигэжэ бэшэнэ: “Чингис хаан хадаа монгол­шуудаа тэнгэриһээ түрэлтэй, дэлхэйн бүхы бурхадаар адли арад гэжэ ойл­гуулдаг байһан. Дэлхэйн бүхы олон ехэ бурхад монголшуудай аха дүүнэр гээшэ. Тэрэ аха дүү бурхадай мэдэл­дэ байһан арадууд, хүн зон баһал монголшуудай мэдэлдэ булта байха ёһотой гэһэн зарлиг буулгаһан гэнэ”.

Энэ ёһо заншал Агууехэ Шоно баатар баабайн түрэһэн тухай дур­дагдадаг домогтой нягта холбоотой байһыень харуулна бшуу. Ородой агууехэ сэрэгэй ударидагша, генера­лиссимус А.В.Суворов сэрэгшэдэйнгээ һүлдэ баһал иимэрхүүгээр үргэдэг байһан. “Мои чудо-богатыри” гээд, со­лыень ходо дуудадаг байһан ха.

Бидэ булта тэнгэриин хүбүүд, тэн­гэриин басагад болонобди - тэнгэ­риин мүргэлэй ёһоор. Үндэр түрэлтэй, ехэ изагууртай. Харин зарим ондоо мүргэлнүүд соо булта зоноо барлагуудни гэжэ тэдэнэй бурхад нэрлэдэг байна.

Бурхан Багшын номуудые уншаха­да, шабинартаа хандахадаа, изагуур­ша хүбүүн, изагуурша басаган (благо­родный сын, благородная дочь) гэнэ. Бурхан Багшын номой ёһоор, Буддын эхин һургаал “4 благородные истины” гээд ород дээрэ оршуулагдахадаа, бу­руу оршуулагдаһан гэжэ ород эрдэм­тэд өөһэдөө бэшэнэ. Үнэн дээрээ: “4 истины благородных” гэхэ, санскрит хэлэн дээрэ “4 истины ариев”. Буряа­даар болоходоо, “Үндэр түрэлтэнэй 4 үнэн һургаал” гэхэ ёһотой ха юм. Энэ 4 һургаал иимэ:

1. Ажамидарал – зоболон гээшэ.

2. Энэ зоболон шалтагаанһаа боло­дог.

3. Энэ зоболониие болюулжа боло­хо.

4. Зоболониие болюулха харгы зам бии. Энэ харгы замынь саашаа наймалжан харгы боложо һалбардаг. Саашань энэ зам тайлбарилхада, эхи захагүй гүнзэгы, барагдашагүй ехэ Бурхан Багшын ном болодог.

Иигээд харахада, зонойнгоо һүлдые үргэхэ талаар Тэнгэриин Ехэ мүргэл Бурхан Багшын һургаал хоёр адлирхуу болоно.

- Бисалгалай талааршье адлир­хуу шэнжэнүүд бии гү?

- Тэнгэриин мүргэлдэ нэгэ һонин бисалгал бии. Бэеэ 7 табсантай су­барга болгожо, Газартай, Уһантай, Галтай, Агаартай, Хооһон шанартай, Ойрын тэнгэритэй (галактикатай), Хизааргүй тэнгэритэй (космостой) холбоод, хүйһэн дээрээ 6 табсантай су­барга бодхоогоод (7+6=13), өөрынгөө бэеые мунгол (“мүн” үгэ ородоор “ис­тинно так” гэһэн удхатай, гол – центр) болгоод, бисалгал хэдэг. Бурханай но­моор болбол, дуган шэнги болгоод, ямаршье мүргэл хэхэдэ хүсэтэй гэ­дэг. Иимэ бисалгал хэжэ дүршөө һаа, дэлхэйн ямаршье буланда байбал, өөрыгөө дэлхэйн голынь гээшэб гэжэ мэдэрхэ хүсэн олдодог.

- Һүүлэй үедэ Монголһоо, Үбэр Монголһоо һүзэг шүтөөнэй хэ­рэгээр ерэдэг аяншалагшад оло­шороо. Эдэмнай, илангаяа барга буряадууд Бархан уулын, Ойхон ол­тирогой эзэдтэ, Этигелов багшада һүзэгөө зорюулна...

- Дуу ехэтэ Бархан баабай, Дууряа ехэтэ Ойхон баабай гэһэн дурдалга бии ха юм даа. Бархан Уулын эзэн – Борсой Шоно, бөөнүүдэй дурдалгаар Хажар сагаан ноён, лама санаартанай ном соо Баян Баатар Хаан гээд ородог.

Эртэ урда сагта Борсой Шоно түрүүшэнхиеэ Баргажан нютагта һуурижахадаа, Бархан Баабайн хор­мойдо оршодог Тэбтээхэй гэжэ нэ­рэтэй табсан дээрэ нютаглаһан гэ­дэг. Һүүлдэнь Гуа Марал һамганһаа Батсагаан гэжэ хүбүү түрэһэн, тэрэ хүбүүниинь мүнөө сагта Баргажан мүрэнэй эзэн болоһон гэдэг. Хуушан, шэнэ баргадууд энэ нютагһаа хэдэн зуун жэлэй саана ошоһоншье һаа, элинсэг хулинсагайнгаа алтан тоонто ерэжэ үзэнэ, үбгэн аба, хүгшэн эжы­нэрэйнгээ үеһөө үедэ дамжан-залган, мүнөө болотор хүргэһэн халуун амис­хаалтай дуунуудыень, бөөгэй дурдал­гануудыень тэрэ янзаарнь гүйсэдхэнэ бшуу.

Барга гэһэн үгэ харанхы, балай мунхаг гэһэн бэшэ, харин түүрэг хэлэнһээ бурюга – шоноһоо гарбал­тай гэһэн удхатай. Баргадуудай хэ­лэндэ баргажан аялга тэрэ зангаараа үлэнхэй юм. Иигэжэ хариин газарта байгаад, хаанаһаа гараһанаа, хай­шаа зорижо ябаһанаа мэдэжэ бай­хадаа, арад гээшэ голоо, гол тулгаяа алдаагүй гэжэ ойлгосотой. «Бархан уулаяа нэгэ хараад, Байгалайнгаа уһанһаа нэгэ амсаад, бурханайнгаа орондо ошодог һаа» гэһэн урданайн­гаа угсаатанай нангин хүсэлые одоол бэелүүлжэ байна бэшэ гү, мүнөөнэй баргашуул?

Байгалай оршон – баатарнуудай үлгы гэһэн баталамжые хэн арса­хаб? Боолон Түмэр гэһэн үзэсхэлэн газар, эхин нуур бии. Боолон Түмэр гээшэмнай буумал түмэр (метеорит) гэһэн удхатай. Замбуулинһаа хиидэн бууһан энэ түмэрөөр баатарнууднай хухаршагүй бата бэхи, жэбэршэгүй һэлмэнүүдые хэжэ, илалтаһаа илал­тада дабшаа ха юм.

- Та өөрөө түүхэшэ эрдэмтэн, хизаар нютагаа шэнжэлэгшэ мэр­гэжэлтэн бэшэшье һаа, үргэн ехэ мэдэсэтэй байнат. Энэ талаар ямар номуудые уншаһан, шэнжэлгэ хэһэн гээшэбта?

- Буряадайнгаа ехэ эрдэмтэн Ар­дан Ангархаевай хүдэлмэринүүдые алдангүй уншадагби. Агууехэ Мо­голнуудай эзэмдэлгэ тухай, монго­лой түүхэ шэнжэлһэн бүхэдэлхэйн мэдээжэ эрдэмтэдэй, уг изагуурай бэшэгүүдые, дэлхэйн мүргэлэй номуудые – Буддын шажанай, Библи, Ко­ран, Талмуд гээд, мүнөө толилогдожо байдаг шэнжэлгэнүүдтэй танилса­дагби. Папа Римский “Монголнуудые яагаад диилэхэб?” гэһэн асуудалтай­гаар тагнуулшадые эртэ урдын Ха­ра-Хорин эльгээһэн тухай баримта һонирхолтой юм. “Монголнуудые дии­лэхын аргагүй. Һүлдэ ехэтэй, шанга журамтай зон байна. Архи тамхи уу­гаад, алмайржа ябаһан нэгэшье хүн үгы” – гэһэн тобшолол хэһэн ха тан­гуулшадынь. Энээнһээ боложо, бару­ун европейцүүд сэрэгээ баруулжань Америкэ руу эльгээжэ, америкын индейцүүдые дайлаһан.

Харин монголшуудай ашаар сла­вян арадуудай ниитэ нэгэн хүсэн бо­лон хамтарһые, Ород гүрэниие тол­гойлогшодой дунда монгол шуһатай зоной олон байһые хэн арсахаб? Князь Владимирай (Владимир-Крас­ное солнышко) олон һамгад соо гол хатаниинь Рагнеда – казах шуһатай половчанка байһан, эдэ хоёрой хүбүүн-Ярослав Мудрый, Ярославай хүбүүн – Александр Невский. Мүнөө хэлэдэгээр, азиат шуһатай метис бо­лоно бэшэ гү?

Эдэ бүгэдэ тухай хөөрэхэдөө, өөһэдыгөө заатагүй һаа бусадһаа булюубди гэжэ тобойлгохын, зүришэлдэхын түлөө бэшэ, харин хэ­лэеэ, ёһо заншалаа алдахагүйн түлөө һүр һүлдэеэ үргэхэ ёһотойбди гэһэн удхатай. Хүн бүриин һүлдэһөө бүхы арадаймнай һүлдэ сэхэ дулдыдана бшуу. Тиин тойроод байһан арад зон­доо хүндэтэй, тэдэнтэеэ эбтэй эетэй ажаһууһайбди гэжэ зальбархаһаа он­доо юун байхаб даа, мүнөө үеын ор­шон байдалда.

- Шонын баша гэһэн ойлгосоор хөөрэлдөөгөө захалаа бэлэйбди.

- Элигшэн гэһэн буусада би түрөөб. Набтар хара шарайтай бөө тоонты­ем һэеы гэрэй богоһон доро булаад – Газартай, үһэнэйм үзүүрые галда үргөөд – Тэнгэритэй холбоһон юм. Иигэжэ һүлдыем оршон ехэ дэлхэйдэ мэдүүлһэн.

Монголой түүхэ, һүлдэ шонын уг­тай, шонын башатай нягта холбоотой гэжэ энэ наһан соогоо этигэн һанажа, энэ уг изагуураа мартангүй сахижа, хүгжөөжэ ябаа һаамнай, ажабайдал­най аргагүй һайжарха жэшээтэй.

Энээн тухай нёдондо ноябриин 21-дэ FM радиогоор Этигэлэй Хамба Багшамнай иимэ ном айладаа бэлэй: “Нэгэ һэеы гэр соо, задагай галай ха­жууда нэгэ үбгэн һууна. Тооноор унин гаража байна, ханада шонын һүүдэр харагдана. Үбгэн хэлэнэ: “Тооном­ни, тоономни”,- гэнэ. Этигэлэй хам­ба ойлгуулна: “Шонын һүлдэ хүнэй һүлдэһөө хүсэтэй, энэ хадаа егүүзэрэй һүлдэ”. Ондоогоор хэлэбэл, иогинай һүлдэ шонын угтай нягта холбоотой гэнэ ха юм.

- Цэбэг Цэнгеевич, Танаа шонын һүлдэтэй холбоотой егүүзэр гээд нэрлээ һаа, үлүүдүүлһэн үгэ бэшэ гү?

- Бурханай мэдэлэй нэрэнүүдые өөһэдтөө үгэжэрхихэ эрхэ манда үгы. Хэншье гээд бэеэ нэрлээ һаа, буряад-монгол нэрэдээ, монгол тугтаа үнэн ябаха нангин захяатайбди.

(Үргэлжэлэлынь «Байгал» сэтгүүл соо гараха).