​Хүдөө нютагай шэнжэ ямар бэ?

Хори аймагай түб һуурин болохо Хори нютагһаа зүүлжээ, дардам харгыгаар табя­ад модо ябажархихада, Шэбээтэ буурал баабайе зубшаад ошоһон харгыгаар Ам­галанта нютаг хүрэмөөр юм. Ондоогоор хэлэбэл, Ярууна аймагай Эгэтын-Адаг, Маарагта хүрэнгүй, замһаа зүүлжээ годиржо хойшолходо байдаг нютаг лэ даа. Мүнөөнэй Амгалантада хүн зоной үсөөн боложо байһаниинь харамтай. Гэбэшье, эжы абынгаа буусада нам түбхинөөд, ямаршье ажалhаа далтирдаггүй бүхэшүүл мүнгэн дэ­эрээ мүнгэтэй, алтан дээрээ алтатай, байдаг гэр байрань Улаан-Үдэ хотын болбосон түхэлтэй ямаршье гэр байраһаа үлүү зохид, хүндэтэ ямаршье айлшадай буухада, баг­таамжатайшье байдаг байна.

Теэд энэ үзэгдэл хаанаһаа эхитэйб? Буу­рал сагуудһаа удхатай аабза. Хоридохи зуун жэлдэ зүблэлтэ засагай байхада, ажалша малша амгалантаархин гэжэ бүхы гүрэн до­тороо суурхаһан. Зүрхэтэй, бүхэриг үри бэе­нэрынь тоонто нютагаа мүнөөшье алдаршу­улжа ябана ха юм.

Үлзытэ Уханаевич Буянтуев Мария Бату­евна Ширапова хоёр наһанайнгаа амарал­тада гараһаар үни болоо. Хүндэ ажалда хара багаһаа дүршэһэн хоёр хэды наһатай болобо­шье, байра байдалаа жэншэдгүй барюубшатайгаар хаража ябана. Гэрэй эзэн гар дүйтэй һэн тула шабааһа, шэбхэ гаргахаһаа эхилээд, мэшээгтэй хартаабха мэтын юумэ хэрэгтэй газар руугаа зөөхэ ябаган тэргэнүүдые угаа шадамараар бүтээжэрхиһэн байна гэжэ хо­рёо руунь орожо ерэһэн хүн заабол обёорхол.

Авторай гэрэл зурагууд

Үлзытэ Уханаевич Буянтуев 

дээрэхи гэрэл зураг дээрэ Мария Батуевна Ширапова

– Манайшни багада ехэ бэрхэтэй саг байгаа. Дайнай үе байгаа гүб даа, - гэжэ Үлзытэ Уханаевич аргаахан хөөрэнэ. – Ми­нии үетэн зургаа-долоотойһоо эхилжэ, кол­хозой хүдэлмэридэ ябадаг, хони адуулдаг, шадаха юумэеэ хэдэг байгаа гээшэ ааб даа. Аха, абганарни бултадаа дайнда ошоһон, гэртээ үгы байгаа. Колхозой хүдэлмэридэ эхэнэрнүүд, бага үхибүүд лэ хүдэлдэг бэлэй. Һургуулидаш ошохо гээшэмнай бэрхэ боло­ходонь, һургуулияа орхёод лэ, үнөөхил кол­хозойнгоо хүдэлмэридэ ябагдаа. Иимэ саг байгаа гээшэ. Эдихэш юумэ, үмдэхэш юумэ тулюуршаг байгаа даа.

Шэрүүн дайнай хүндэ ажабайдал гээ­шые бэеэрээ үзэһэн Үлзытэ Уханаевич алта мүнгэнэй хомордолго гэхэ гү, али кризис гэһэн ойлгосонуудта сохом диилдэхэгүй. Амгаланта нютагтамнай амгалан байдалай тогтохын түлөө гэртэнь байһан гунгарбаа­тай бурхандаа зальбаржа, мааниин зургаан үзэгүүдые үдэр бүхэндэ дурдажа һууна ха юм.

Мария Батуевна Ширапова, наһанайнь хани, арбан табатайһаа эхилжэ, «Интерна­ционал» колхоздо хүдэлөө. Хээгүй ажалынь үгы: хонидыешье харюулаа, үхэр мал, буруу­нуудыешье тэнжээгээ. Дүй дүршэлтэй боло­жо абахадаа, Амгаланта дээрээ аяар 18 жэл­дэ һаалишанаар ажаллаа.

- Һаалишан ябахадамни, үхибүүдни хамһалсаа һааб даа. Басагадни ерэжэ, үнеэ һаалсаха даа. Гараараа хорёод үнеэ һаахаш. Үүрэй сайха үеэр, үглөөнэй дүрбэ-табанаар ажалдаа ерэдэг һэмди. Заримдаа үдэртөөшье һааха ушар болохо. Зунай сагта үнеэднай үдэрэй гурба дахин һаалгадаг байгаа. Бур­дук лэ ехээр эдижэ, үнеэднай һү ехээр үгэдэг һэн. Шэмэтэ хоол, силос бидэ, һаалишад, үхэршэдтэеэ сугтаа улаан гараараа малта­даг байгаалди даа, – гэжэ Мария Батуевна хөөрэнэ. – Амгалантын фермэ урагшаа ехэ хүгжэжэ байгаа. Учётчигнай түрүүн Сэрэм­жит Гармаева байгаа. Тэрэ сагта ажалдаа ша­дамар болоһон, баян дүй дүршэл олоһон хүн өөдөө гарадаг hэн. Тиимэһээ энэ тушаалда олон хүн хүдэлөө. Бригадирнай Жаргалмаа Сандакова болоо. Тэрэ малшанда туһатай зүбшэл ходо үгэжэ ябаха. Хониндош ябаха­дамни, ажалдамни хэрэгтэй юумэ заагаад үгэдэг бэлэй. Колхоздомнай малай өөрын эмшэн байдаг һэн. Наһанайнгаа амаралта­да гаратараа, Амгалантынгаа фермэ дээрэл хүдэлөө гээшэлди даа.

Урданай һаалишан «би һаалишан гээшэб» гээд ябадаггүй байгаа. Ааяма халуун зунай ерэхэдэ, Амгалантада хониной нооһо хайша­лалган, удаань үбһэнэй хаһа болохо.

- Зунай сагта үдэртөө хони хайшалхаш. Гар хажуураар үбһэеэ сабшахаш. Тэрэ сагта хэды жэлэй туршада гар хажууршадай зве­ньевой ябадаг байгааб, - гэжэ Мария Шира­пова дурдана.

Ажал хэжэ, ама тоһодохо гэжэ буряад зом­най дэмы хэлсэдэггүй. Хориин аймаг ажалша бүхэриг бүлэдэ УАЗ түхэлэй машина үгөө. Түүхэнь иимэ.

- Буркоопсоюз тиихэдэ мяха тушаажа абадаг байгаа. Бидэнэр 7-8 үхэр тиихэдэ тушаагаа һэмди. Энэ тоо хүсөөхын тула хүршэнэрһөө үхэр эрижэ байжа тушаа­гаад, УАЗ-469 түхэлэй машинатай болоо һэмди. 1989 ондо абаһан машинаяа мүнөө хүрэтэрөө, 27 жэлэй туршада, унажа яба­налди даа, - гэжэ һаалиин ажалда атаржаһан хүгшэн хүнэй хөөрэхэдэнь, гүрэнэй бэ­лэгтэ иимэ нарин нягтаар хандажа, та­бан үхибүүдтээ, нютагаархиндаа жэшээ харуулһаниинь эли болоод орхино.

- Манай табан үхибүүд бултадаа айлай­хинууд болонхой. Хоёрынь Улаан-Үдэ хото­до һуурижаа. Хоёрынь Хоридо түбхинэнхэй. Нэгэниинь эндээ, түрэһэн нютагтаа, Амга­лантадаа, байна гээшэ. Үхибүүднай баһал наһанайнгаа амаралтада гаража байнал даа, - гэжэ мүнөөнэй саг тухай хэлэхэ зуураа, Ма­рия Батуевна ажал бэдэржэ, Амгалантаһаа гаража ошоhон залуушуулай түлөө һанаагаа зобоно.