​Сагаан һүлдэ тугтай тугшангууд

 «Монголой нюуса тобшоо­ной» хуудаһанда бэшэгдэ­жэ, түүхэ домогто ороһон Онон голой эрье зубшажа, үни холын сагһаа хамниган улад һуудаг. Эрдэмтэдэй (Д-Н.Г.Дамдинов, Л.Д. Шаг­даров) һанамжаар, Кидан гүрэнэй нэгэ отог болодог лэ ха. Хэлэниинь хуушан монгол гээд тэмдэглэгдэнэ. Үргэн газар дайда эзэлжэ амидаржа, ород, буряад, монгол зонтой хэдэн зуун жэлэй хуга­саада хаяа хадхажа, харша нэгэдэжэ байгаад, хэлэн болон ёһо заншал нэгэ­тэй боложо байна. Буряад, монгол арад һуудал байдалдаа хамнигадай зарим ёһо заншал баһа халан абаа бэзэ.

17 дугаар зуун жэлэй хоёрдохи хахадта Баруун Монголһоо 15 омогой зон хулжажа, уһатай, үргэн тала, хүбшэ тайгатай газар шэлэжэ түбхинэһэн байна. Түүргэ Бооржо­до, Улаан Дободо, Алтан, Ульхан, Агшаа, На­расан, Тарбальджа, Үзөөн, Гүнэй, Тугшан, Онгоосон гэжэ нютагуудта ажаһуунад. Хамнигадтайл адли үгүүлэлтэй, огсом түргэн хэлэтэй, «һ» абяанай орондо «с», “х” орондо “к” үзэг хэрэглэдэг зон. Улаан Сүхэдэ, Захааминда, Зэдэдэ дайралдана. Үбэр Монголдошье эвенк-хамнигадай со­мон бии.

Тугшандаа нютаг хэлэн дээрээ харил­садаг зарим бүлэнүүдэй үхибүүд буряа­даар һайн ярилдажа бирахашьегүй байжа магад. Мэргэжэлтэдэй тобшолһоор, хам­ниган зон болбол Онон шадарай үндэһэн арад болоно.

«Ойн монголшууд», «загаһаша монгол­шууд» гэжэ эдэниие нэрлэдэг байна. На­рин шалгалта гарабал, «үсөөржэ, үгы бо­ложо байһан» арад гэжэ тоологдохо байжа болоол ха.

«Хадануудай үдэр» гэһэн үйлэ хэрэгтэ зорюулжа, Буряад Уласай Хурамхаан айма­гай Аргада нютагай хүн Будажаб Арсала­нов «Информ полис» сониной 49 дугаарта һонин мэдээсэл толилуулаа юм. Энээн ту­хай Улаан Үдэһөө манай нүхэд хонходожо дуулгаба. Мэдээсэл соохи һонин элинсэг хулинсагтаа хамнигадтай холбоотой оло­хон лэ зоной анхарал татаа бэзэ. Зураглал соогоо автор «бүхы балшар бага наһамни «Хамниганай» баруун тээ үнгэрһэн» гээд тэмдэглэнэ. «Тахинаг» уулаяа «хамниган» гээд нэрлэнэ.

Түүхын мэдээгээр, тугшан хамнигад (уряанхай тугтуун) 1632 ондо Джүчи но­ёной ударидалга доро Ган Түмэрэй нэгэ бүлэг зон Баргажанай тала зориһон ха. Эндэ 108 жэлэй туршада байрлаад, 1740 ондо Ононойнгоо эрье бусаһан ха.

Аргада нютагта хамнигадай ехэ бөө наһан боложо, Тахинаг уулада хүдөө табигдаһан. Эвенк зонтой холисолдожо, орочон-хамнигадай үндэһэн болоһоншье ононойхид бии. Эндэхи зон уулын ойро шэ­бэнэжэ ярилдадаг, шулуу хүдэлгэдэггүй, ан гүрөөл агнадаггүй, ехэл нарилжа тахи­даг. Дээрэ нэрлэгдэһэн авторай бэшэһээр, Онон-тугшанай хамнигад Монголой ехэ засагай туг сахигшад байһан, энэл бага­ар ехэ бөөнэрэй бүлгэм байгуулагдаһан түүхэтэй ха.

«Хамниган» гэһэн үгын удха: хамни – бөө, ниган – община, нэгэдэл гээд тайлба­рилагдана.

Түүхын баримтануудай ёһоор, Ононой хамнигад Ган Түмэрэй зууршалгаар 1665 ондо Сагаан хаанай мэдэлдэ ороһон ха. Тугшанда мүнөө үедэ хамнигадай доло­он омог ажаһуудаг. Ород, буряад зонтой зэргэлжэ, алишье талаяа – хэлэ, заншалаа баяжуулжа, эбтэй эетэй, айл бүлэ боложо, түбхинэжэ ажаһуунад. Эдэмнай хадаа ха­тахиин голой табантан, наймантан, дза­лайр (залайр), зайдан, ундзал, агаалай ба дагаанхан омогой хоёр хүхүүр – модошо, дохолон болонод. Тоо томишоороо олони­инь табантан, удаадахинь – наймантан, за­лайр болонод. Хэдыхэн бүлэ агаалайнхид бии.

Агын найман эсэгын омогуудһаа хүбдүүд, шарайд, харгана, үсөөхэн сагаан­гуудай түлөөлэгшэд, олон оргодой һуури ба хёлго бодонгууд, нэгэ хэдыхэн галзууд дайралдадаг. Хориин зонһоо баһал бии. Энэмнай гушад омогойхид, нэгэ отог зон юм. Хамнигад хадаа монгол угсаата туур­гатанай нэгэ отог зон, үндэһэн омог лэ ха.

Эрдэмтэн Д.Г. Дамдинов хамнигадые кидань гэжэ отог зон гээд шэнжэлнэ. «Ки­дань монголой отог» гэжэ ном 2011 ондо хэблүүлээ һэн.

Оршон тойрон нютагуудай зон хүршэ ажаһуухадаа, талархалдажа, гэр бүлэ боло­дог лэ бэзэ. Алишье талаяа, хэлэ бэшэгээ баяжуулна. Манайшье басагад ондоо ню­тагта хадамда гаража, хариин хүбүүнэй уг залгуулха үри хүүгэдые үндылгэжэ, гуламтыень тахижа ябана. Олохон зо­ной нагасанар, түрэл түтим (түрхэм) хамниган эхэнэрнүүд байха. Жэшээнь, элитэ шүлэгшэн Ч-Р.Намжиловай эжы, Э. Базароной эжы, Ц. Жасарановай эжы, К.Доржиевай ба Д. Намсараевай абанар, эрдэмтэд Л. Шагдаровай, Н.Мижидоной, Б. Ральдинай, Н. Жаповай, Ц. Жаповай, Д. Да­шидондоковой (Гоман дасанай лама) гээд лэ, олон мэдээжэ хүнүүдэй үбгэ эсэгэнэр хамниган угай байха.

Хамниган улад зэргэлээд байдаг Гүнэйдэ ажаhууна, жэшээлбэл: Балтиаган, Цахар (Чахар), Хашан (Хачан) гэхэ мэтэ омогой зон.

Тугшан нютаг баян түүхэтэй, байгаа­линь шэмэтэй, хужар марсаар баян газар­тай, ухаан түгэлдэр, ажалша бэрхэ зонтой. Эндэһээ уг залгажа, наранай гэрэл они­гожо, хүлөө шоройдожо, алдар солын эхи табиһан мэргэжэлтэд, эрдэмтэн, дуушад, хатаршад, багшанар, ламанар, сэрэгшэд ба малшад олон. Нэрлэбэл: Жамьянов Ч-Д.А. – техническэ эрдэмэй кандидат, РАН-ай академик, наймантан; Дамдинов Д-Н.Г. – хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор, РАН-ай ака­демик, табантан; Аюрзанаев О.Б. – сэрэгэй полковник, наймантан; Базаргуруева Б.Б. – хореограф, Оро­дой Холбоото Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, дагаанхан модошо; Пурбуева Д.Т. – дуушан, Буряад Уласай со­ёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, дагаанхан модошо; Дашицыренов Д.Д. – «Дархан- инвест» үйлэдбэриин юрэнхы захирал, Ородой Холбоото Уласай габьяата барил­гашан, наймантан; аха дүү Ракшаевууд (Даши, Далай, Дамдин) – багшанар, най­мантан; Лыгдыпов В.М. –«Ононой» плем­хозой түрүүлэгшэ ябаhан, агаалай; Жапов Д.М-Д. – бухгалтер-экономист, наймантан; Цэдашиев С.Э. – хирург, Ородой Холбоото Уласай габьяата эмшэн, наймантан; Ду­гаржапов Ч.Ж. – ирагуу найрагша, уран зурааша, наймантан; Самоцыренов Ю. – шүлэгшэн, табантан; Цыденов Ж.С-Б. – уһан сэрэгэй офицер, лама, табантан; Раб­данов А.Ж. – шэрээтэ лама, зайдан; Даши­дондоков Д.Б. – Энэдхэгэй Гоман дасанай гэбшэ лама; Загдаева Л.Б. – ирагуу найраг­ша, «Мүнхын дуһал» гэжэ ном зохёогшо, табантан.

Олон лэ зон нютагаа суурхуулжа, алдар солотой, элитэ зон гүүлэжэ, олоной туһада ябаһан, ябанашье.

Байгша оной июнь һарада Дулдарга аймагай Тугшан нютагта Үбэр Байга­лай хамниган зоной уулзалга болохо. Тэрэ уулзалгада “Үбэр Байгалай хам­ниган зоной түүхэ, соёл, угсаатанай уг гарбал” гэһэн сэдэбээр дүхэриг шэрээ үнгэргэгдэхэ юм. Дүхэриг шэрээ­дэ эрдэмтэд, засаг зургаанай, ниитын хүдэлөөнүүдэй түлөөлэгшэд хабаадаха­ар уригдаһан байна.

Ононой, Нэршүүгэй, Шилкын, Кыра­гай хамниган зоной уулзалгые Дулдар­га аймагай «Тугшан» сомон, Ага айма­гай «Гүнэй» сомон ба Ородой Холбоото Уласай эрдэмэй академиин Сибириин таһагай Хэлэ бэшэгэй институт эмхид­хэнэ.