​Амин бэеэ хатар соогоо хадагалаад

Аялга хүгжэм, уян хатар - улад зоной урма шэмэг. Юрэдөөл тиимэ... Арад түмэн дууша, хатарша бэлиг билтарма хүбүүд басагадаа алдуугүй та­нин, нэрэ солыень үргэн байдаг. Зохидшооһон зүжэгшэдөө тэнгэри хүрэтэр магтаха, дуушан һаань, дууень дууряан хангюурдаха, хатарша хүн һаань, ааша маягыень, сэхэ сэмсэгэр ябасыень һажаажа, сээжэ үбсүүгээ, мүрэ далаяа мэдээгүйдөө заһасагаажа гэшхэлхые мэнэл забдадаг агша.

Яла сала тайзанһаа ядуу заяамха хүрэтэр...

Залуушуулнай Бадмаевай табиһан «Баяр», Татаркуловай - «Дугы дээхэнүүр», Ляпаевай - «Бусалга», «Гурбалжан хатар», «Буркавдивизион», Заславскиин табиһан «Портрет», Егоровой - «Чичер­дык», Батубаевай - «Уянга», Леоненкын - «Ононой хабар» гэхэ мэтэ хатарнуу­дые хаанаһаа мэдэхэ һэм даа. Хэнэйш эдэ хатарнуудые хатардаг байһые яа­гаад дуулаһан байха бэ? Зүгөөр, үндэр наһатайшуулай булюу олонхинь эдэ ха­тарнуудые яһалал һайса хужарлаһан бай­ха. Олег, Людмила Сультимовтан гээ һаа, бүрил ойлгожо, һанаадхижа магадгүй.

Буряадай АССР-эй арадай ар­тист Олег Сультимовай наһанайнгаа нүхэртэй, Буряадай габьяата артистка Людмила Сультимоватай, хамта тайзан дээрэ гарахал бүринь тэрэ үеын арад зон альгаяа гамнангүй ташаһаар, «Бай­гал» ансамблиин алдар солые улам арь­бадхан угтадаг һэн. Һайшаахын ехээр һайшаадагынь хэндэшье нюуса бэшэ. Улас түрынгөө оперо, баледэй үргэн уужам театрай яла сала тайзанһаа эхи­лээд, аяар захын адуу, малшадай ахир ядуу, шубуун дэнтэй заяамха хүрэтэр илгаагүй, нэрэ солонь суурханхай һэн.

Олег Сультимов 1956 оной зунай дунда һарын 12-то Баргажанай Улан нютагта багшын айлда түрэһэн гэхэ. Хани болохо хүүхэниинь арай урид, эгээл тэрэ оной февралиин 28-да Улаан-Үдэ хотодо түрэһэн байба. Сасу­утан хоëр бэе бэеэ ололсохо хубитай байгаа. 1963 онһоо, үшөө хүүгэд ябаха наһанһаа, 1974 он хүрэтэр хатарша­най оньһон мэргэжэл шудалжа гараһан намтартай юм хоюулаа.

Дулааханаар дурсаха хаһа

«Людатай бидэ 1969 оной сентябрь һарада Буряадай хореографиин учили­щида нэгэдэхи ангида танилсаа бэлэйб­ди, - гээд табан жэлэй туршада тэрэ һургуулида сугтаа һураһан, эгээл дүтэ һанагдаха унаган нүхэрынь Светлана Хилтухина бэшэнэ. – Тиихэдэ эхинһээнь манай курсда 35-36 хүн абтажа, һуража захалаа һэн. Харин оройдоол арбан та­баниинь, тэрэ тоодо Буряадһаа гадна, Эрхүүгэй, Шэтын, Тувагай нэгэ хэдыхэн үхибүүд һургуулияа эсэслэжэ шадаа. Тэн хахаднай хүбүүд байгша һэн. Тэрэ үедэ хатарай һургуулида хүбүүдэй оро­хонь гайхалгүй, бүрил һаа һайнда то­ологдодог үе байгаа агша ха. Хүбүүдэй дунда Олег Сультимов эли шалгардаг һэн. Тэрэ жэлдэ һаяхана нээгдэһэн ара­дай тайзанай таһагта орохо аза тала­антай байһандаа омогорхолтой бидэ булта ангиин хүтэлбэрилэгшэ Анна Афанасьевна Кузнецовагаа дахаад лэ ябадаг бэлэйбди. Тэрээхэн хаһаяа мүнөөшье болотор дулааханаар дурсан шэбшэгшэб».

Светлана Хилтухина мүнөө Германи­да баледэй өөрынгөө һургуули нээжэ, хүүгэдые хүмүүжүүлнэ. Владимир хани нүхэртэеэ Сультимовтаниие үгылэн, дурсан-дурсан байдагаа мэдүүлнэ.

“Халуун дурыень хараа һэм”

«Люда бидэ хоëр бэе бэедээ ушарһаар таталяатай һэмди. Елэн харахан монсойһон нюдэтэй, үдхэн гэгшын зөөлэн үһэтэй, нарин нугар­хай бэетэй, оршон байдалай шэмэ һайханиие обëорхо, ойлгохо хурса бо­долтой, налгай нимгэн сэдьхэлтэй, хүхюу, зугаатай ëһотой нүхэр һэн даа. Заа-зуу юумэндэ үнэнхэ зүрхэнһөө эльгэ хатажа, энеэлдэхэ дуратайгаа һанадагби. Минии голхоролдо, «Бай­гал» ансамбльдаа толорон тодорхыень хараха азагүй үлэшөөб. Тэрэ үедэнь би Камчаткада коряк яһатанай «Мэнго» ансамбльда хүдэлжэ байгааб. Яагаа хээгээшье хадаа һургуулида һуража байха хаһадаа хатарха ааша маягынь мартагдашагүйгөөр хадуугданхай.

1973 ондо курснай бултаараа Москва­да үнгэргэгдэһэн буряад уралигай дека­дада «Байгал» ансамблиин бүридэлдэ хабаадахаар уригдаа һэн. Монголой суу­тай балетмейстер Цывжидэй хүтэлбэри доро мэргэжэхэ баяр тиихэдэ маанадта тудаа бэлэй. Монгол арадай хатар таби­хын тула тэрэ зорюута уригдаһан байгаа бшуу. Эндэ Людмилымнай одон одоол ялараа һэн даа. Монгол хатартаа хабатай зохидоор таараа.

Минии ондоо ансамбльда оро­хо болоходо, дүтэ нүхэрни хахасаха болоһондоо яатарааш гашуудаа бэлэй даа. Уулзахамнайш тоотой болоо һааб даа. Удангүй биньшье Володидоо, Лю­дамниш Олегтээ хадамда гаража, айл болоо бэлэйбди. Хэзээ тиитэрээ саг эл­бэг байхаб? Хаа-яа «Байгал» ансамбли­инхид Москва айлшалха, харин Володя бидэ хоëр ниислэл хотодо һургуулида һуража байгаабди. Ябууд уулзахамнай хэды аятай һэм бэ, мартагдашагүй. Олег Люда хоëрой инаглахые, түрэ хүримөө наадахые, айл боложо, хүбүү түрэжэ түбхинэхыеньшье, тэрээн зуур улам мэргэжэхэ, улад зондоо суурхаһыеньшье нюдөөрөө адаглажа байха аргагүйдөөб. Гансал арюун сэ­бэр, бэлигтэй бэрхэ инаг хоëрой бэе бэедээ дура хайратайе бата гэршэлхэ байнаб», - гээд нүхэд ëһоной тэмдэг до­тороо Светлана Хилтухина бэшэбэ.

Олег Сультимовай одон ялагар һэн

Олег Сультимов тухай хэлэхэ гээ һаа, дулаанаар дурсаха хүн олон. Танил тала хаа-хаанагүй олдохо. Хүнэй хэлсэ­дэгээр, ëһотойл «зоной хүн» ябаа. Ин­тернадта хамта байрлагша нүхэдынь тэрэнэй ямар байһыень алгадангүй хөөрэжэ үгэхэ.

«Олегнай урагшаа һанаатай, зо­риг түгэлдэр, нэтэрүү үсэд хүн байһан даа. Хатарай мэргэжэл шудалха хэ­рэгтээ хэнһээш түрүү, холо урагшаа дабшаһыень хэн мэдэхэгүйб. Хүл хүнгэнтэй, агаарта дэгдэмээр өөдөө һүрэхэ шадалтай, суута багша Борис Моисеевшье өөрөө нэгэтэ бэшэ энээ­нииень тэмдэглэһэн байдаг. Гайхамаар һүрэдэг абьяас шадабарииень багша­нар хатар бүхэндэнь оруулхые орол­додог бэлэй. Курсынхидайнгаа дунда тува яһанай Сергей Ооржак, «Байгал» ансамбльда хүдэлжэ байха үедөө илан­гаяа Матвей Иванов гэгшэдтэй дүтэ нүхэсэжэ ябаа».

Һургуулияа һая дүүргэһэн хүбүүе «Байгал» ансамблиин уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ, РСФСР-эй арадай ар­тист Баяр Егоров һайшаажа, өөртөө абаад, хореографиин шэнэ номернууд­таа эжэлүүдгүй табидаг болобо. Тиин тиигэн Х.Бальжимаеватай хамта хатар­хадаа, залуу башкирай маяг дүрэ эли тодоор харуулжа шадаба. Олонойшье дунда хатархадаа, өөрсэ шэнжэ оруул­жа, харагшадай анхарал бэедээ тата­даг байгаа. «Наадан», «Хальмаг хатар» гэхэ мэтын хатарнуудта ялас гэмээр хабаадалсадагынь энэ хэлэгшые гэр­шэлнэ. 1973, 1983 онуудта Москвада үнгэргэгдэһэн уран зохёол болон ура­лигай габшагай үдэрнүүдтэ эдэбхи­тэйгээр хабаадуулагдаа. Юрэнхыдөө, зүжэг нааданайнгаа хэрэгээр ябаһан газарнуудыень тоолохо болоо һаа, барагдахагүй – түрэл уласайнгаа бүхы шахуу аймагуудые, Советскэ Союзай можо нютагуудые эрьехын хажуугаар, гадаадын оронууд – Чехословаки, Мон­гол, Япон, Хитад гүрэнүүдээр яһала ябаа.

Бурханай табисуураар, арадай үргэмжөөр

Гүлмэр залуухан наһандаа, оройдо­ол хорин хоëр наһандаа, Буряадай АССР- эй габьяата зүжэгшэнэй нэрэ зэргэдэ хүртэбэ. Шэтэ хотодо сэрэгэй албанда татагдаад, Үбэр Байгалай хизаарай сэ­рэгэй тойрогой ансамблиин бүридэлдэ хатаржа, шэлэһэн мэргэжэлтэеэ хахасаагүй. Артист хүнэй шанар шэнжэ ямар байгшаб? Одоол мүн. Сэбэр, сэхэ бэе, хүн бүхэнэй нюдэ баясуулма уян шарай – эдэ зураглал Олег Сультимовта дүүрэн хабаатай. Хатаршын мэргэжэл шудалжа гараһан хадаа ямаршье орëо, хүшэр хүндэ номернуудһаа арсагшагүй һэн. Бүхые гүйсүүлхэ абьяас бэлигынь хүн зондо һайшаагдангүй яалай. Тиигэ­жэ 1985 ондо, холшор залуу наһандаа, шадал хүсэн дундаа «Буряадай АССР- эй арадай артист» гэжэ тодорһониинь гансашье бурханай табисуурһаа бэшэ, юрэдөө, арад түмэнэй үргэмжөөр мүн.

Ганса нэгээрээшье, хамта хоюулаа­шье тайзан дээрэ энэрхы зан харуулжа хатархадаа, Олег, Людмила Сультимов­тан үргэн харагшадайнгаа дура буляа­жа, зүрхэ сэдьхэлыень заатагүй эзэлжэ шададаг һэн. Улаан-Үдынгөө гудамжа­ар удаанай гастрольһоо буугаад яба­хадань, таняа, мэдээгүй хүн байгшагүй бэлэй. Хойноһоонь эрьен, инаг хоëрой жаргалһаа хүртэлсэхэеэ эрмэлзэһэндэл даллаха, дахахаһаа нааша баярлажал мэдэхэ.

Жаранай дабаа мүнөөл дабаха һэн...

Огторгойгоор зурыһан элшэ туя­агаа сасаһан нюдэ һаргама һолиртол Олег Бадагарович, Людмила Матвеев­на Сультимовтан хүнэй эдлэдэг хүсэд наһа дүүрэн эдлэхэ хубигүй байшоо. 1990 ондо хүндэ гастрольһоо нютагаа бусаһандаа баяртай Людмила Сульти­мова бэеэ амаруулан, аргалуулха гэжэ эмшэлгын газарта ороо бэлэй, теэд аюул тудаа юм гү, эмдэ таараагүйһөө юм гү... Зургаан жэл болоод, гансаардаһан нүхэрэйнь зүрхэн тогтошоо бэлэй.

Амиды мэндэ байгаа һаа, Сульти­мовтан жаран наһанайнгаа дабаае эгээл мүнөө дабаад ябаха һэн. Тэб­хэр ойдонь зорюулагдаһан мүнөөдэр үнгэргэгдэхэеэ байһан дурасхаа­лай үдэшые үнэн сэхэ нүхэдынь, түрэлхидынь эмхидхэхэ гэжэ бодобо. Зүжэг нааданай маягаар зохëогдоһон «Амин бэемни хатар соогоо...» гэһэн программа дотор гүрэнэй дуу, хата­рай «Байгал» театрайхидай бэлдэһэн бүжэг наадан элбэгээр оруулагданхай.