​Удаан хүлеэгдэһэн нютагаа бусалга

(Үргэлжэлэл. Эхиниинь урдахи дугаарта). 

1949 оной октябрь hapa хүрэжэ ерэбэ. Зоной үймөө хүлгөөн, бусад ябадал олошоржо, наймаа бариха бэрхэтэй сагай болоходонь, эмхидхэhэн наймаа-столовоёо худалдаад, хоёр тэмээ худалдажа абаад, тэрэ унаагаараа Түбэд ороһон хүм даа. Энэмнай Хитадай Компартиин, Мао Цзэ-дунай засагаа абаха үе болоно. Түбэдэй haca хотодо ерээд, ажал хэхэ гэхэдэ, ажал байхагүй, наймаагай гүйсэ муу, зондо мүнгэн хомор, тулюуршаг байдалтай газар байгаа бэлэй. 

Яба ябаhаар Шандали нютагтаа сугтаа үндыhэн Дүүдэйн бага хүбүүн ламатай уулзахадам, ехэ хөөрэлдэхэ дурагүй, гансал ном уншаха болоhон хүн байгаа hэн. Шаранзын нуурта наадагша бэшэ hэн гүбди гэхэдэм, нээрээл тиигшэ бэлэйбди гэхэhээ бэшэ юумэ дуугархагүй, саашань номоо уншашадаг хүн байгаа. Ондоо юумэн тээшэ hаналаа табихые ехэ нүгэлдэ бододог болошоhон байгаа бэзэ. Ажал бэдэрхэ, мүнгэ олохые оролдохо тухай хэлэхэдэ, миниил эдиhэнhээ эдилсээд байгыш гэжэ хэлэхэhээ ондоо юумэ дуугарангүй hуудаг hэн. 

Иимэрхүү хүндэ байдалда haca хотодо хоёр жэл байгаад, аргаяа оложо ядахадаа, hөөpгөө Хитад оробол, дээрэ болоо бэлэй. Һaca Пекин хоёрой хоорондо дүтэ газар бэшэ, түмэр харгы үгы, машина ябадаггүй, хүшэр харгы hэн. Тэрэнээ дахинаа үзэхэб гэжэ бодоходо бэрхэтэйшэг, xooho нойтон ябаха саг болохол, нютагай зониие харахада, шамһаа муу байдалтай байха. Юуншье болог, зоригдоо бэлэй. 

Хоёр hapa шахуу ябаад, Хитадай хилын түрүүшын харуулшадтай Чжуде хотодо дайралдаад, Хитадай түрмэдэ хаалгагдажа, жэлhээ үлүү hуубаб. Мүшхэжэ ерэхэдэнь, монгол хүмби гээд лэ байгша hэм. Хэн таниие танихаб гэхэдэнь, мэдэхэ олохон монгол хүнүүдые нэрлэхэб. Хитадай түрмын хуули ба байдал хэсүү шанга, бэеынгээ шалаа гаргахын тула хүдэлхын аргагүй, гансал урагша-хойшоо найгажа hуугдагша бэлэй гэжэ Цэдэнэй Дамдин хөөрэдэг hэн. 

Тиигэжэ байтараа намайе түмэр харгыгаар, машинаар иишэ тиишэм ябуулаад, нэгэтэ hүни Монголой хилэ дээрэ монгол сагдаанарта тушаагаа hэн. Монголой түрмын хуули мүн лэ хатуу, Хитадай заншалhаа доошо бэшэ. Түрүүшын мүрдэлгэ дээрэ би Советскэ Союзай хүмби гэжэ хэлэбэб. Хэн намайе танихаб, хаанахи нютагай байhан тухайгаа хэлээ hэм. Эдэ бүгэдые шалгажа үзэтэрынь нэгэ жэл шахуу саг үнгэршэбэ. Нэгэтэ үглөөгүүр таниие Совет орон руу ябуулхамнай, бэлэн байхыетнай hануулнабди гэжэ монгол сагдаанарай намда хэлэхэдэнь, юун лэ ааб гэhэн бодол досоомни түрэбэ. Һүүлэй гурба-дүрбэн жэл соо «ши» гэхэhээ ондоо юумэ дуулаагүй хүндэ «та» гүүлэхэ гээшэ ехэ сэнтэй байба. 

Хэдышье “та” гүүлэхэдэ, hайн бодолой түрөөшье һаань, минии ами наһан, саашанхи хуби заяан хүсэд шиидхэгдээгүй гэhэн бодол сэдьхэлэйш оёорто ото байха. Машинаар Наушка оруулжа ябахадань, яаха, юун болохо тухайнь толгой сооһоом гарабагүй, али хилэ дээрэ ами наһыем хороохо юм гү гэhэн бодол толгойем эзэлнэ. Наушка дээрэ Монголой сагдаа намайе нэгэ совет милиционертэ тушаажа үгэхэдэнь, энэмнай ондоо саг болоhон үе бэшэ гү гэжэ hанаандам ороод, досоом наран гараhандал болоо бэлэй. Поезддо олон зоной вагон соо hуулгахадань, абажа ябаха милиционерни намайе ехэ хэрэгсээнгүй, вагон соогуур иишэ тиишээ ябахадань, би бүри гайхадаг болобоб. Үдэшэлэн Улаан-Үдэ хүрэхэдөө, тэрэ милиционертэеэ милициин таһагта ошоод, намайе камерада хааха аабза гэжэ бодоходомни, хоорондоо хөөрэлдөөд, иигэжэ хэлэhыень гайхахын ехээр гайхабаб: 

- Та хонохо газартай гүт, үглөөнэй 9 сагта манай начальнигта байха ёhотойт гэхэдэнь, саг ондоо болоо юм байна гэжэ ойлгоо бэлэйб. Tahaг соонь хоноод, үглөөнэй 9 саг болоходонь, даргын кабинет руу ороходомни, ехэ юумэ хэлэнгүй, та 1945 оной тогтоолоор амнистида ороһон хүн байнат. Хайшаа ошохо, хаана байрлаха hаналтайбта гээд, нам руу хараад байгаа hэн.

- Ага нютагаа орохо хүн бэзэб гэхэдэм, ямар станци хүрэтэр ошохо hанаатайбта гэхэдэнь, би Могойтын станцида буухаб, - гэбэб. Тиихэдэмни Могойто хүрэтэр түмэр харгын билет абаха caapha үгөөд, энэ хоёр документээр паспорт ба билет абахат, иигээд нютагаа ябыт даа гэжэ хэлэхэдэнь, тэhэ баярлаа бэлэйб, - гэжэ хэлээгшэ hэн. 

Иигэжэ нэгэ үдэшэлэн Шэтын гостиницын таhалга соо хөөрэлдөө бэлэйбди. Хэрбээ 1945 ондо сэхэ нютагаа бусаа haa, иимэ юумэ үзэхэгүй бэлэйлта гэхэдэм, түрмэ түлшөөр ябаhан, плендэ ороһон хадаа олон юумэ бодоhон юм аабзаб даа гээ бэлэй. Нэгэ хэды болоод, хармаан coohoo хоёр caapha гаргажа, намда hарбайгаад, энэ хоёр документээр юумэ бүтээжэ болохо гү, али үгы гү гэжэ hураба. Харахадам, манай гүрэнэй сберкассын книжкэдэ тон адли, зүгөөр бүхы бэшэгынь хитадаар байхадань, минии ойлгохо юумэнэй үгы дээрэhээ энэтнай юун гээшэб гэжэ асуухадамни, иигэжэ харюусаба:

- Энэшни Хитадай сберкассын книжкэнүүд гээшэ, эндэшни гурбан мянганhаа үлүү юань байна. Эдээниие мүнөө абажа болохо гү, али үгы гү гэжэ hураба. Энэтнай зандаа ехэ зөөри бэшэ гү, хэрбээ зоной олзо 70-90 юань гэлсэгшээр бодобол гэхэдэм, тэрэ үедэ энэ мүнгөөр 5-6 тэмээ худалдажа абахаар байгаа гэбэ.

- Энэтнай ехэнхи талаараа Мао Цзэ-дунай засагай тогтоолоор лэ болохо байгаа ёhотой гэхэдэм, ехэ урмаа хухарhандал, хармаан руугаа хадагалаа hэн. 

Энэ хүнэй гаталhан уршаг баршадта ябадалнууд тухайгаа хөөрэжэ байхадань, юундэ, яахадаа хүнэй ами наhанай харгы сэхэ бэшэ, хэсүү хүшэр элдэб ушаралда дайрагданаб гэжэ бодожо байгаа hэм. Өөрын алдуутай ябадалhаа гү? Хоридохи зуун жэлэй эхиндэ тохёолдоhон олониитын байдалай хүлгөө хүдэлөөнүүдhээ гү? Хүнэй сэдьхэл бодолые энэ хоёр шалтагаан хэзээдэш хүдэлгэдэг аабза? Бүхы юумэ тэнсүүлжэ, хүн зониие зүб мүрөөр ябуулдаг бурхан шажанай hургаал заабари мартаха ёhогүйлди даа. 

Теэд энэ хүн ямаршье гэм зэмэгүй аад, тэрэ үеынгөө байдалай орёо эрьюулгэдэ орожо, сүүдлүүлhэн, зобоhон тулиhан тухайгаа яагаад мартахаб даа?! Тиигэбэшье хардалга гүрдэлгөөр тушаалгажа, үхэхэhөө бэшэ бүхы юумэ үзэhөөрөө «гэмээ» сагааруулааб гэжэ һанаад, сэдьхэл бодолоо зүб харгыгаар ябуулха байгаа гү гэжэ бодомжолхоор лэ. 3үгөөр түрмэ шорондо хаагдаһан, концлагерьта һууһан хүнэй элдэб эсын хөөрэлдөөнүүдые шагнахадаа, тон зүб шиидхэбэри абахань бэрхэтэй юм ааб даа. Америкын, Англиин идхагшадай диваажанай орондо ажаһуухат гэhэн найдуулгануудта оронгүй, эхэ нютагтаа дүтэшэг оршодог Хитад орохоёо тэгүүлhэншье байжа магадгүй... 

Хүнэй хуби заяан ямараар эрьедэг бэ даа. Энээниие иимэ тиимэ байха hэн гэжэ хэлэхын аргагүй. Юрэдөөл, бурханай табисуураар ябадаг зон юм гээбди даа гэжэ һанахаар агша. Өөрынгөө дура зоргоор бэшэ, харин хардалга гүрдэлгөөр нютаг оронһоо гаргагдажа, 20-ёод жэлэй хугасаа соо тоонто нютагhаа холо, гэр бүлэhөө, түрэл гаралhаа, танил талаhаа, зон нүхэдhөө таһарһан хүнэй досоо ямар бодол түрэхэб, һанаа сэдьхэлдэнь ямар байхаб даа. Хари газар хүйтэн юм гэжэ хэлсэдэгынь тон зүб. Түбhэн хүн эдэ бүгэдые дабажа шадахагүй. Имагтал эгэршэгүй зоригтой, али бүхы юумэ hайн ойлгохо, ушар ёhо мэдэхэ хүнүүд лэ энээниие дабажа гараха аргатай. Цэдэнэй Дамдин ахамнай иимэл хүн байгаал даа. 

Эхэ нютагтаа бусажа ерэхэдэнь, тэрэнэй гэр бүлэ угтажа байгаагүй. Юртэмсын жама ёhон тэрээндэ иимээр эрьеэ юм гү даа. Яахабши даа?! Зүрхэ сэдьхэлэйнгээ хүндүүлхэй шархые хүнүүдтэ харуулангүй, уйдхар гашуудалаа зондо мэдүүлэнгүй ябадаг Дамдин Цыденов Ага hууринай hургуулида ажаллаад, наhанайнгаа амаралтада гараа hэн. Тоонто нютагтаа, Ага hууринда түрэл гаралайнгаа, танил зонойнгоо дунда ябахал hааб даа. Теэд тэрэ зондо түбэг бэрхэшээл татахагүй гэжэ бододог дээрэhээ Улаан-Үдэ ошожо, үндэр наhатайшуулай байшанда ажаhууhан юм. Тэрэнэй ажабайдалда тохёолдоhон бүхы бэрхэшээл түбэгүүдhээ, уйдхар гашуудалhаа, гасалан зоболонhоо уламжалан, төөригдэhэн, хонжогдоhон хуби заяанhаа боложо, бэень муудаhаар муудаад, 70-дахи онуудай hүүл багта наһа бараа hэн... 

Хүнэй хуби заяан жэгтэйл байна даа. Энэ ябадалыень үнишэг дуулаhаншье haa, бэшэжэ гаргуулха hанал бодол түрэдэггүй hэн. Зүгөөр Агууехэ Илалтын 60 жэлэй ойн болохо үедэ бэшэхэ гэhэн бодол түрэhэн байгаа.