​Нютагаймнай эрэлхэг баатарнууд

1941-1945 онуудай Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда хабаадажа, Европын арад зониие немец фашистнуудһаа, Азиин арад зониие япон милитаристнуудһаа аршалан сүлөөлһэн ветерануудаа мартаха эрхэгүйбди гэжэ һанагдана. Агууехэ дайнай гал дүлэн соогуур ами бэеэ гамнангүй дайлалдажа, амиды мэндэ нютагаа бусаһан хэбэд номхон Хэжэнгын Чисаана болон Булаг тосхонуудһаа уг гарбалтай хүндэтэ минии нютагаархидай хэды зон тухай дурсахам. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда 196 эрэшүүл мордоһон байна. 

Цыбиков Гончик-Доржо Цыремпилович (дээрэхи гэрэл зураг дээрэ) 1912 ондо Булагһаа холо бэшэ Хүнды нютагта түрэһэн. Улаалзай хүбдүүд угай. 1941 ондо сэрэгэй албанда татагдаад, Ленинградай фронтдо тудаа. Урид фашистнуудай добтолгонуудые бута сохижо, саашаа дайшалхы замаа үргэлжэлүүлэн, Тихвин хотоһоо баруулжаа Ленинградай бүһэлэлтэ сүмэ сохилгодо Гончик-Доржо Цыремпилович эрэлхэгээр дайлалдажа, нэгэтэ бэшэ шархатажа, госпитальнуудта аргалуулаа. 

Нютагаа бусажа ерээд, сагдаагай ажалда амжалтатайгаар хүдэлөө. Тэрэ үедэ фронтһоо тэрьелһэн бодхуулнууд ой тайгаар байрлаад, адуу мал, эдихэ юумэ, хубсаһашье һаань хулуудаг болоо һэн. Энэ шэрүүн дайнай үедэ хүн зондо ямар хэсүү байгаа гээшэб, тиихэдэнь золигууд Эсэгэ ороноо хамгаалхын орондо нютагаархинаа дээрмэдэжэ, бүри хүндэ байдалда оруулаа. 

1950-яад оной эхеэр эдэ муухай бандидууд булта баригдаа һэн. Ахалагша лейтенант Гончик-Доржо Цыремпилович энэ хэрэгтэ ехэхэн хубитаяа оруулһан. Худан голһоо зүүлжээ тосхонуудта участково милиционерээр олон жэлдэ хүдэлөө. Үндэр, хара сэбэр шарайтай, милициин гоё хубсаһатай, боро морёор ябадаг һэн. 

Доржиева Дарижаб Галсановнатай хамтаржа айл болоод, Зина, Тоня басагадтай һэн. Дарижаб Галсановна дайнай үедэ, һүүлдэньшье трактористаар, шофёроор хүдэлһэн намтартай. Гончик-Доржо Цыремпилович Цыбиков сээжээрээ ехээр шархатаһан тула үбшэниинь диилэжэ, 1967 ондо наһа дүүрэһэн. 

Насаг-Доржо Цыремпилович Цыбиков, Гончик-Доржын дүү хүбүүн, 1922 ондо түрэһэн. Дайнай урда тээ хэды хүндэ хүшэр байгаашье һаань, Хориин дунда һургуули дүүргэһэн. 1942 оной февраль һарада сэрэгтэ татагдажа, шоро муута генерал Власовай армида дайралдаа. Тиигээд 1942 оной декабрь һарада ехэ тулалдаанай үедэ хүндөөр шархатаад, мэдээгүй плендэ орожо, немецүүдэй хэдэн концлагерьнуудаар ябаһан. 1945 ондо Улаан Армиин сэрэгүүдэй тэдэниие сүлөөлһэнэй һүүлдэ СССР гүрэнөө бусаад, баһал эндэхи концлагерь – ГУЛАГ-та арбаад жэлдэ хүйтэн сэбдэг Колымада ябажа, 1956 ондо нютагаа бусажа ерээ. Энэ 14 жэлэй туршада гайтайхан байдал үзөө гээшэ. Эдэ хоёр аха дүүнэр дайн тухай, плен тухай оройдоо хөөрэдэггүй һэн. Гончик- Доржо ахынгаа гармошкоор гоёор наадахадань, Насаг-Доржо уран бэрхээр хатардаг һэн. 1950-яад оноор хүн зон ехэл тулюураар хубсалдаг байгаа, харин Насаг-Доржо Цыремпилович боро костюмтай, сагаан самсатай, галстук зүүгээд ябадаг һэн. Хориин Амгалантада айл боложо түбхинөөд, хоёр хүүгэдтэй болоо. 1994 оной декабрь һарада наһа бараа. 

Насаг Цыбиков

Жамбал Намсараевич Намсараев. Энэ хүн Булаг тосхонһоо урагшаа Урда-Голдо 1910 ондо түрэһэн. 1939 он болотор нютагайнгаа колхоздо элдэб ажал хэдэг байгаа. 19 наһатайдаа Улаан Армида абтаад, Халхын-Голой байлдаанда япон сэрэгтэй дайлалдажа, дайнай “амта” түрүүшынхиеэ үзэһэн байна. Хоёр жэлэй туршада сэрэгэйнгээ алба дүүргэжэ, нютагаа бусаад байтарнь, Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн эхилжэ, түрүүшүүлэй зэргэдэ баһал дайнда мордохо саг болоо. Жамбал Намсараевичай дайшалхы харгы I Беларусска фронтын суута генерал М.Катуковай I гвардейскэ танкова армитай нягта холбоотой. Дайшалхы замынь бултанда мэдээжэ Сталинградай байлдаанһаа эхилээд, Курскын танкнуудай тулалдаан, Днепр мүрэниие гаталалга, Унгар, Чехословаки гүрэнүүдые немец булимтарагшадһаа сүлөөлэлгэ, Берлин хотые добтолон абалга болоно. Энэ ехэ гал дүлэн соогуур хатуу зүрхэтэйгөөр дайлалдажа, бүтэн бүрин, амар мэндэ нютагаа бусаһан. 

Нэгэ шанга байлдаанай үедэ контузи абажа, мэдээ табяад хэбтэхэдээ, плендэ абтаһан байна. Һүүлдэнь мэдээ ороод, дүрбэн нүхэдтэеэ һүни тэрьелжэ, долоон хоног соо хооһо нойтоор кукурузын поли дээгүүр хоргодожо ябаһаар, өөһэдынгөө сэрэгшэдтэй дайралдажа, амиды мэндэ гараһан юм. Иимэрхүү ушарнууд Жамбал Намсараевичай дайшалхы замда оло дахин ушарһан байна. 

Немец хархис этэгээдүүдые диилэһэнэйнгээ һүүлээр Японой сэрэгүүдээр дайлалдахаяа зорёо. 6 жэлэй хугасаа соо гурбан дайнда хабаадажа, 1945 оной намар гэрэйнгээ богоһо ал- хажа ороо. Жамбал Намсараевичай гэртээ бусахадань, үргэн сээжэдэнь Улаан Одоной орден, “Дайшалхы габьяагай түлөө”, “Прагые сүлөөлһэнэй түлөө”, “Берлин абаһанай түлөө”, Германиие, Япониие илаһанай түлөө медальнууд толорон байгаа. Үшөө тиихэдэ Верховно Главнокомандующиин Баярай 7 бэшэг бии. 

Энэ хүн ехэл зүрхэтэй, юумэнһээ айдаггүй хүн байгаа. Жэшээнь, 1951- 1952 онуудаар ехэ ган гасуур боложо, олон мал үхэһэн. Тэрэ үедэ Сталинай хатуу хууляар олон ноёд гэһэн хүнүүд түрмэдэ хаагдаһан. Тэдэнэй дунда колхозой түрүүлэгшэ һэн хойноо Жамбал Намсараевич 5 жэлээр Бодайбо ябуулагдаһан. Тиихэдээ гурбан дай, түрмэ, колхозой хүндэ ажал – бултыень даажа гараһан хүн болоно. Гайтай саг, гайтай хүн! Гэр бүлэдөө 3 басагадтай һэн. Тэрэ 1977 ондо энэ дэлхэйе орхижо ошоһон байна. Мүнөө аша, гушанарынь олон даа.

Нютагай үшөө нэгэ баатар Жамьян Доржиевич Намданов, батанай угай, 1910 ондо түрэһэн. Зүблэлтэ засагай тогтожо, колхозуудай бии болоходо, энэ хүн ехэ хубитаяа оруулһан намтартай. “Соёлой ошон”, Тельманэй нэрэмжэтэ колхозуудта таряан ажалай бригадираар хүдэлөө. 

Агууехэ дайнай эхилхэдэ, Жамьян Доржиевич 1941 оной июль һарада сэрэгтэ мордоо һэн. Дайшалхы харгынь Москва хото хамгаалхаһаа эхилээд, 1944 ондо Днепр мүрэниие гаталха хүрэтэр үргэлжэлһэн байна. Энэ хугасаа соо тэрэ ходо тагнуулшадай ротодо ябаһан. Энэ албан ехэ хүндэшье, харюусалгатайшье, зүрхэтэйл хүнэй хэрэг гээшэ. Жамьян Доржиевич олохон лэ немец «хэлэнүүдые”, шухала документнүүдые олоһон. Днепр мүрэниие гаталжа ябахадаа, хүндөөр шархатаад, олон госпитальнуудта аргалуулжа табигдаһан байна. Гэртээ бусахадаа, Улаан Одоной ордентой, “Шэн зоригой түлөө”, “Германиие илаһанай түлөө” медальнуудтай омог дорюун ерээ. 

Нютагаа бусажа, Дулма Дымбрыловна нүхэрөө, дүрбэн басагадаа ехэтэ баясуулаа. Хожомынь үшөө хоёр басагадтай, хоёр хүбүүдтэй болоо. Даруу номгон зантай, хүн зондо зөөлэхэнөөр хандадаг туладань Булаг, Чисаанын зон ехэ багагүй Жамьян дундай гэжэ нэрлэдэг байгаа. Арадтаа хүндэтэй энэ нэрээрээ алдаршаһан байна. Нютагаймнай баатар сэрэгшэ Жамьян Доржиевич дайнда эрэлхэг зоригтойгоор ябажа ерээд, колхоз – совхозой таряан ажалай бригадираар эрхимээр хүдэлжэ, арбаад хүүгэдые хүмүүжүүлжэ, хүн боложо түрэһэн үүргэеэ хүсэд дүүрэн дүүргээд, энэ алтан дэлхэйтэеэ 1975 ондо хахасаһан байна. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда Хэжэнгэ аймагай Булаг, Чисаана тосхонуудһаа мордоһон 196 нютагай баатарнуудһаа оройдоол дүрбэн хүнүүд тухай бэшэгдэбэ. Дурсагдаһан эдэ дүрбэндэл адли дайнай гал дүлэн соогуур шэн зориг харуулһан нютагаймнай бэшэшье баатарнуудай амиды мэндэ бусаһан 98 нютагаархиднай арад зондоо туһатай, айл аймаг боложо, уг гарбалаа үргэлжэлүүлхэ үри хүүгэдтэй боложо, бурханай орондо булта мордошонхой. Саг, саг…