Даага дэллээнэй даасатай найр

«Үльдэргэ» ажахын үүсхэлээр морин эрдэнидэ хабаатай мартагдаһан шахуу заншал һэргээгдэбэ. Ярууна аймагай Үльдэргэ нютагта бүхы Буряадай хэмжээнэй үйлэ хэрэг болоо. Энэ нютагаархид даага дэллэлгые ехэ һайндэр болгобо.

Адуунай дэлһэ богони, һүүлыень сомор болгожо тайрахые даага дэллэхэ гэжэ нэрэлдэг. Хабартаа адуутай айл бүхэн адуунайнгаа һамбай, дэлһэ, һүүлынь сомор болгожо тайрадаг юм. Юунэй түлөөб гэхэдэ, дулаанай сагта хашаг, шалза, хубалзын ехээр хазахагүйнь, шуһыень һорожо, үбшэ тараахагүйнь тула даага дэллэдэг ёһо гурим үнинэй бии. Дэлһыень тайрахадаа, гансата хэрэгтэй хэмжүүрээр тайраха ёһотой, юундэб гэхэдэ, ута үһөөр ооһор, аргамжа томоходо, хибэс нэхэхэдэ һайн. Богони богонихоноор, хэды дабхар тайраа һаа, ооһор болохогүй. Дэрэ, шэрдэг, олбог болохо. Тиимэһээ мориной үһэн хадаа адуун һүрэгэй хүндэ хэрэгтэй баһа нэгэ зүйл болоно.

Үсөөхэн адуутай айл түргэн, һар-һур моридойнгоо дэлһэ тайрадаг, эмнидэг юм ааб даа. Харин мянгаад адуутай хүдөө ажахын «Үльдэргэ» нэгэдэл даага дэллэхэдээ, олон адуушадые хүлһэлхэ баатай болоо гээшэ ааб даа. Тиимэһээ «Даага дэллээн» гэжэ нэрлэһэн ехэ найр наадан болоо. Энэнь олондо ехэ һайшаагдаа. Энэ нааданда Буряад ороной зургаа-долоон аймагуудһаа, Монгол оронһоо ба хүршэ Үбэр Байгалай хизаарһаа мянгаад адуушад, малшад суглараа.

Энэ найр суглаанһаа эхилээ. Үглөөгүүр, нютагай соёлой байшан соо адуушад, уласай Хүдөө ажахын яаманай ба аймагай ноёд һайд, мэргэжэлтэд, эрдэмтэд сугларжа, ехэ һонин элидхэлнүүдые олоной һонорто дурадхаа. Илангаяа биологиин эрдэмэй доктор Сэдэб Заятуевич Доржиевай элидхэл сугларагшадай анхарал татаа.

«Үльдэргэ» ажахын адуун һүрэг булта шахуу буряад үүлтэрэй юм. Тус ажахы сэбэр буряад үүлтэрэй адуу үсхэбэрилжэ, дэлгэрүүлхэ гүрэнэй дансатай болонхой. Тиимэһээ жэл бүхэндэ ажахыда гүрэнһөө горитойхон мүнгэн туһаламжа үзүүлэгдэдэг. Буряад Уласта эгээ түрүүн Иисэнгэдэ мэргэжэлтэдэй, ажалшадай ехэ ажал бүтээһэнэй ашаар буряад үүлтэрэй адуу морид бии болгогдожо, Москвада гүрэнэй малай үүлтэр гэршэлдэг эмхи зургаанда баталагдаһан юм. Тиигэжэ табан хушуун малай адуу мориной буряад үүлтэр бии боложо, гүрэнэй тусхай ном соо оруулагдажа, саарһан дээрэ сараатай боложо, бүхы дэлхэйдэ мэдээжэ болоһон түүхэтэй.

Суглаанай һүүлээр үдын хоол баряад, дэлһэ хайшалаан, тамга табилга, эмнигые һургалга, мори урилдаан, концерт-наадан эхилээ. Монгол хүбүүд ёһотойл адуушад байһанаа харуулжа, эмниг, зэрлиг азарга һүрэгһөө ургалжа баряад, дээрэнь хазаар, ногтогүйгөөр, зайдаар һүрэжэ мордоод, тангаршаатарнь, дэбхэртэрнь, бульдитарнь унаад, гүйлгэжэ, оодоруулжа номгоруулна. Одоол һүрөөтэй, аймшагтай даа! Буряадууд соошье шиираг шамбай, шуран хүбүүд баһал байна даа. Элдэб зайда табан ондоо наһанай моридой урилдаан боложо, хүн зониие хүхеэгээ, хужарлуулаа. Хориин Баянголой найма наһатай Тамир хүбүүхэн абынгаа һориһон гүйгөөшөөр урилдаанда түрүүлжэ ерэхэдэнь, гоё байгаа.

Энэ үдэр ехэ дулаан, сэлмэг байжа, наранай оротор элдэб мүрысөөнүүд, урилдаанууд, нааданууд болоо. Эндэ сугларагшад һайхан дуунуудые соносожо, гоё хатарнуудые хаража хужарлаа. Үльдэргын баруун талада үргэн ута һарабша доро нариихан уян бэетэй басагад эды олон зониие түргэнөөр, амтатайгаар бүхэли үдэр түлбэригүйгөөр хооллуулаа. Олон янзын эдеэ хоолой дундаһаа орооһотой шүлэн зондо ехэ һайшаагдаа.

Ута үбэл үнгэржэ, адуу мал гайгүйгөөр ногоон дээрэ гараба. «Үльдэргэ» ажахын үүсхэлээр морин эрдэнидэ хабаатай мартагдаһан шахуу заншалнууд һэргээгдэжэ, олон зоной анхарал татаһаниинь сэгнэшэгүй. Найрай һүүлдэ ехэ эмхитэйгээр сайлаад, дуугаа дуулалдаад, хүхилдөөд, хүн бүхэн обоо хүбөө бэлэгтэй нютагаа бусаа.

Буряад үүлтэрэй адуу морин ёһотойл үндэһэн буряад табан хушуун малай нэгэниинь болоно. Жэшээлхэдэ, Монголой Хүбсэгэл аймагһаа үндэһэн буряад үүлтэрэй үхэр асарагданхай. Тэрэ аймагта мүнөө 4 сая толгой энэ үүлтэрэй мал байна. Газар дэбисхэрынь Ярууна аймагай тухай гэхэдэ болохо. Буряадаймнай ноёдой үндэһэн буряад малай ашагынь ойлгожо хамһалсаа һаань, бүхы зоной ажамидарал һайжарха, өөдэлхэ һэн. Үльдэргэ нютагай зондо, ажахын захирал Булад Будажанаевта һайниие, элүүр энхые, ажалдань амжалта хүсэе! Ута наһатай, удаан жаргалтай ябахатнай болтогой!