​Шэнэхээнэй шэнхинэмэ хурим

(Түгэсхэл. Эхиниинь майн 17-ой дугаарта). 

Тэрэнь ехэ бэшэ, оройдоол нэгэ балга болохо ундан. Хурим хүтэлһэн үргэн долдой нэгэ залуу басаганай хурим шадамар бэрхээр ябуулна. Түрүүшын духаряа хурим эхилбэ гээд барюулба, удаань басаганай хүндэ ямба гээшэ гэжэ уулгаба, саадахииень хүрьгэн хүбүүн өөрөө хундага тараан, айлшадтаа барюулжа ябаба. 

Һайса үреэгээд лэ, дүүрээ 

Хүрьгэ басаганиинь буряад хубсаһаараа, үбэлэйнгөө нэхы дэгэлээр туд тудтаа хоёр хоёр нүхэдөөрөө олоной урда ендэр дээрэ зогсоно. Хадамай басаган эхэнэр боложо, үһөө хахалууланхай, туйба болон хамаг гоё һайхан зүүдхэлээ зүүнхэй. Жэнхэни буряад хубсаһан, элдэб үнгэтэ шүрэ болон сагаан мүнгэн гоёолтонуудынь нюдэндэ дулаанаар, хөөрхэнөөр харагдана. Тэдээнэй урда түрэлэйнь нэгэ эхэнэр гаража, тохироогүйхэн мохитонги хоолойгоор урданай захяа-дуу басагандаа зорюулан, утаар татажа дуулана. 

Түрэ хуримда бидэ залуу айлай урда обог обогоороо олоороо шахасалдан гараад, барандаа шахуу һайхан үгөөрөө үреэдэг, юрөөдэг, харин сэхэ руунь табибал, ута унжагайгаар үгэ хэлэдэг гээшэбди. Харин шэнэхээнээрхин тиимэ бэшэ. Шэнэ айлай урда үндэр наһатай нэгэ үбгэн нэгэ хүгшэн хоёр удаа дараалан гаража, амаршалгын үгэ хэлээд, һайса үреэгээд лэ дүүрээ, үгэ хэлэхэ ондоо хүн байхагүй. Бэшэ сагаа, энэмнай хамтадаа хоёр-гурбан саг, бэлэг-дуунда болон хатарта зорюулна. 

Шэнэхээн соогоо алдар сууда гараһан Намуухан дуушан буряад дуунуудаа хангюурдана. Хүгжэмэй багша хэдэн дуу барина, Шанхай хотын консерваторидо һурадаг хүбүүниинь ялас гэмэ бэлигээ харуулна. Дуушадай хоолой ухаангүй һайхан, халхашуулһаа дортохогүй нугалбаритай, хонгёо нарин, угалза долгисоороо лимбын аялгадал һайхан. Дуун бүхэниинь нэрьемэ аялга ташуулна. Манай уласай бүгэдэ буряад дуунууд тиишээ нүүжэ ошонхой, ди-джейн оршон соо гоё һайханаар зэдэлнэ. Забһартань хүгшэн залуугүй хатарна, бүжиглэнэ. Классическа вальснуудай хуушардаггүй хүгжэмүүд халта буряад аялгатай болгогдонхой, шэхэндэ угаа аятайгаар дуулдана. Тэрээн доро наһатай зон ээрэмхэйдэл эрьелдэн, вальсын гурбан алхам баримталан, гоё һайханаар хатарна. 

Ёохор наадан хэдэн дүхэригөөр нара зүб буруугүй гороодоно, элдэб олон янзаһаа боложо, хатарынь хэдэ хэдэн маягаар пүжэгэнэнэ. Духаряа ябана, халуудаһан зон дэгэлээ тайлана, амта шэмэтэ эдеэ зооглоно, хоорондоо хөөрэлдэжэ байгаад, һайса тамхилна, забһартань дуратайшуул бүжиглэнэ – иигэжэ Шэнэхээнэй басаганай хурим шэнхинэсэ нэержэ наяржа байна. Хуримшадай дунда һогтоһон хүн гэжэ үгы тооной, нэгэ хэдэн лэ эрэшүүл амаа халад гэнхэй. Хэды тиигэбэшье һурамхи зангаар бэеэ шанга баринхай, хамаг юумэ анхаржа, ухамайлан бодомжолжо, тэрэл хэбээрээ шахуу бэеэ абажа ябана, анханайхяараа аха захаяа хүндэлнэ. 

Үнэн түүхэ ухашалхада 

- Минии элинсэгүүд зүблэлтэ засагта хашагдаад, Бооржоһоо наашаа гаража ерээ юм, - гэжэ ойром һууһан үбгэжөөл худа таһалдаһан хөөрэлдөөгөө үргэлжэлүүлнэ. – Үнгэрһэн зуунай хори гаран оноор. Энэ хүдөө нютагуудаар ородууд һуудаг байһан. Түмэр зам энээ руу таталсаһан ород хүдэлмэришэд яахадаашьеб үлэшэһэн байгаа. Тэдээнэй үндэр томо морид манайда мүнөөшье болотороо үүлтэрээ алдаагүй. Хитадууд тиихэдэ газараа үгэжэ үгөөгүй. Адуу малыемнай баранииень шахуу хуряажа абаад, ород зониие толгой тоолон хуу баранииень гэртэнь ябуулһанай удаа ан-бун һуухыемнай зүбшөөгөө бэлэй… 

Хамаг баялиг болохо малаа алдажа, һан һуугаашье һаа, иигэжэ тэдэ нилээн ехэ газар дайдатай болоһон юм ха. Зобогдоол гээшэ ааб даа. Хэды олон жэлэй туршада ехэ оролдолгын ашаар ганса хэдэн толгой малаа үдхэжэ, анханай һүрэг болотор олошоруулаа гээшэб! Үлдэхэ даарахые, зобохо тулихые һайса үзэһэн зон лэ даа. Нютагай зондо газаашалуулһан, баһуулһаншье байха. Яахаб даа теэд, манай түүхэ тиимэ. Шэнэхээнэй хори-буряадуудай хүршэнэр болохо баргадууд болон хамнигад хитадуудай шовинизм гээшые өөр дээрээ баһал һайса үзэһэн ааб даа. Ехэнь багаяа залгиха гээшэ хаагуур ошохо һэм. Үбгэжөөлэй уйдхартай хөөрөөн минии сэдьхэлэй оёорто гашуун мэдэрэл тунаана. Буряадууд, хайрата минии буряадууд… 

Чингисэй Ехэ уласай зүрхэн-түбэй хойто заха болохо Баргажан-Түхэм гэдэг орон Байгал далайгаа сүм тойроһон газар дайдаараа таража һууһан. Булагад далайһаа баруулжаа ангайжа гараһан Ангара мүрэнөө дахан, мүнөөнэй Красноярск шадар хүрэтэр һуудаг, эхирэд хойгуурнь, Баяндай, Хашагаар амидардаг, хонгоодорнууд тэдээнтэй холисолдон, Түнхэн, Заха аймагаар таранхай, харин хори-түмэдүүд Ойхоноор болон Сагаан талаар, мүнөөнэй Хабын аймагаар (Кабанскын аймаг) Хори, Хэжэнгэ, Ярууна ба Түгнэтэйнь эзэмдэн һуудаг һааб даа. Булагад, эхирэд, хонгоодор болон хори – эдэ дүрбэн отог угууд нэгэ эхэ болохо соёлтой, адли хэлэтэйшье һаа, өөһэд өөһэдөө тус тустаа отог угайнгаа һуури табяаша элинсэг хулинсагуудайнгаа нэрээр нэршэжэ ябадаг байгаа. Буряад арадай гол тулга болохо эдэ дүрбэн уг шэрээн дүрбэн хүл мэтээр бүгэдэ баран жэжэ отогуудаа даажа, һүүлэй һүүлдэ, ородуудай эзэмдэгшэ этэгээд болон ерэһэнэй удаа буряад гэжэ хамтадхамал нэрэтэй болоо юм һэн бэзэ. 

Тиихэдээ «буряад» гэһэн хойто монголшуудай нэрэ монголшо эрдэмтэдэй анхан хэлэдэгээр, ямар нэгэн үльгэр домогһоо үндэһэлэгдэн гараагүй, харин баруун буряадуудай, булагад болон эхирэдэй «баряад» (хүн), «баряаууд» (хүнүүд, хүн зон) гэһэн үгэһөө үндэһэтэй. Ушарынь хадаа хүннүү гүүлэдэг монголшуудай холын хулинсагуудшье, газар дэлхэйн хойто нютагуудаар һуудаг арадуудшье, Кавказай али олон түмэн зон өөрыгөө «хүн, хүнүүд» гэһэн удхатайгаар нэрлэһэн байдаг. Жэшээнь, Озбек хаанһаа узбегүүд, Ногай хаанһаа ногайн татаарнууд, Ромулһаа – римлянүүд, Арменак ударидагшаһаа – армянууд, Османһаа – османууд тодорон гаранхай. Тэрэ мэтэшэлэн «буряад» гэһэн монголшо арадай нэрэ ерэгшэ ородуудай тэмдэглэгшээр, «бараты, браты», удаань «братские люди» гэжэ нэрлэдэгынь түрэл гаралаа тэмдэглэһэн үгэ бэшэ, харин баруун буряадуудай «баряад, баряаууд» байтараа, ород хэлэнэй маягаар эхин үедөө «у» абяа татажа, «буряад» боложо тодоронхой. Энэ хэлэгшые түүхын эрдэмэй доктор Владимир Алексеевич Хамутаев эрдэмэй талаар баримталан, эрдэмэй горитойхон ажал бүтээнхэй юм. 

Хүн түрэлтэнэй хүгжэлтэ гээшые харын хүсөөр эбдэжэ, гуримаараа ябаһан мүрыень алдахуулан, гажа буруу замаар табижа, арад түмэниие һүйдхэн, гээгдэл хохидолдо оруулжа, тамын зоболондо оруулһан Сталин «багшын» «сэсэн мэргэн һургаал» буряад арадай олон олон зониие дэлхэй дүүрэн тарааһан… 

Шэнэхээнэй буряадуудай дунда бүгэдэ буряад арадай зоболонто хуби заяан тухай яаха аргагүй бодогдоно. Нэгэдэхинь, Буряад Улас һайн дураараа Ород гүрэндэ ороһон юм гэһэн ород түүхэшэдэй, шухалань, мүнөөнэй ород дарлалтын засагай бэеэ сагааруулгынь ябадал мүн. Үнэн түүхэ ухашалан, тэрэ үеын бодото байдал харабал, зэбүүрхэмэ ябадалтай Иван Грозный гэгдэдэг ородой хаан монголшуудай үри һадаһан татаарнуудые дайлажа, Казаниин газар дайда эзэмдэн абахаһаа хойшо (дэлхэйн олон монголшо эрдэмтэдэй анханайшье, мүн мүнөөнэй манай буряад эрдэмтэдэйшье баталалгаар) 17-дохи зуунай тэн багаар ородууд зүүн хизаараар үхэртэ малтаһаа байтагай талха таридаг морин унаатай монголшо арадууд эвенк хэлээр Ламу гэгдэдэг, монгол хэлээр Байгал гэгдэдэг баян далайн эрьеэр һуудаг юм гэжэ мэдэхэ болоһон. 

Хүнэй юумэ тонохо, дээрмэдэхын һайгаар олзолхо – гансахан иимэ хараа шугамтай политика баримталдаг ород хасагууд зэбсэгээр үлүү дээрэ һэн тула баруун буряадуудые дайлажа эхилһэн. Тэдэ гэнэдхээжэ добтолон ороод, үхэр буугаар болон сахюурта замагта буугаар буудажа, амиды үлэһыень һамга басагадтайнь хёморгондо абадаг, гэртэхи газаахииень хооһолдог юм һэн бэзэ. Удаань Ород гүрэнэй албатан болоод, татабари түлэ гэжэ баадхадаг, ясаг түлөөгүй зоной хёморгондо байһан эмэгтэйшүүлыень хүсэрхэдэг, дам саашань адуу мал мэтээр худалдадаг байгаа. 

Эхирэд болон булагад эвенк, ойроо байһан киргиз арадуудтай хамтаран, сэрэг суураа гулидхан монсогойлжо, арга шадалаараа туласалдан байлдаһан, олон тоото хэрэм-острогуудыень һандаажа шатааһан. Эхирэдэй тайжа Шэбтүүхэй баатар гэрэйнгээ урда дайлажа ерэһэн ород хасагуудые обоо хүбөө болотор харбажа унагаагаад, гэрыень галдахадань, бэеэ тушаангүй, шатажа хосорһон гэлсэдэг. Тэрэ мэтэшэлэн баруун буряадууд хэды зоригтой байлдаашье һаа, нэбшэгээрээ ерэжэ байһан шэнэ зэбсэгтэнэй урдаһаа гансаараа тулажа шадахагүй һааб даа. Зүүн буряадууд гэхэ гү, али хори буряадууд халха монголшуудта болон манжуурта тонуулжа, экономическа талаар обор болошонхой, тэдээнэй туһабари хилбархан юм һэн бэзэ. Монголой Ехэ уласай түб газарай хойто тала болохо Баргажан Түхэм имагтал халха монголшуудайнгаа экономическа болон зэбсэгтэ хүсэндэ найдаха аргатай байгаа. Теэд эгээ тэрэ үедэ Чингисэй үри һадаһад болохо Бошогто хаан Сэсэн хаан хоёр хаан шэрээ буляалдаад, доторой дай үүсхэжэ байтар, манжанар Цзинь улас байгуулаад, хүсэ орожо, Халхада халдажа ороһон. 

Эгээ энэ үе тохёолдожо, Ород гүрэнэй зүүн тээшэнь хилэеэ һунааха ябадалда манай элинсэгүүд улаан харгы дээрэнь һуужа байгаа бшуу. Енисей мүрэнһөө Номгон далай хүрэтэрхи нэлэнхы ехэ газар дайдаар таража һууһан гүрэн түрэ боложо үшөө хамжаагүй олон тоото сүлөөтэ арадуудые нүлөө дороо оруулан, «һайн дураарнь» эзэмдэхэ политика ямаршье улас баримталха. Ородууд тэрээниие бэелүүлжэ шадаа. 1703 ондо хори буряадууд хашалгын дай болон тонуул дээрмэ болюулхын тула «һайн дураараа» Ород гүрэндэ хамжаһан. 

Манай элинсэг хулинсагуудай сэсэниинь гэхэдэ, хүсэнэй урда хэрэгтэй сагта бүхыжэ үгэһэн. Тэрэ политикын ашаар 400- гаад жэлэй туршада өөрынгөө газар дэбисхэр дээрэ өөрынгөө жэнхэни нэрээр амидаржа ябанабди. Харин һүүлэй сагта ехэнь багаяа эдихэ гэһэн үгын удхаар ород соёлой нүлөө доро манай арад хэлэеэ алдажа байна. Тус асуудал арад зоной саашанхи хүгжэлтэдэ тон ехэ удха шанартай. Энээн тухай Буряад ороной хэлэмэршэ эрдэмтэдһээ эхилээд, хамаг бүгэдэ сэхээтэн болон һанаата болохо хүн бүхэн бодомжолно, Сангын дасанай хамба лама суглаа хурал үнгэргэнэ. Олон тоото багшанар, журналистнууд, али олон мэргэжэлтэд түрэл хэлэеэ ажабайдалдаа хэрэглэхын түлөө иимэ - тиимэ хэмжээ ябуулгануудые хэнэбди, иигэжэ – тиигэжэ оролдолго гарганабди гээд элидхэхэдэ, буряад арадай гол асуудал шиидхэгдээд орхиногүй. Юундэ? Ямар шалтагаанһаа? 

Буряад хэлэнэй асуудал 

Урзанда үбэл би Ивалгын дасангай эмхидхэһэн конференцидэ хабаадалсаа һэм. Эрдэмтэдэй, багшанарай, журналистнуудай, мүн Арадай Хуралай депутадуудай буряад хэлэеэ абарха, аршалха, сахиха, саашань хүгжөөхэ тухай мүртэй тиимэ һанамжа оруулхагүй байхада гайхагдаа һэн. Тиихэдэнь элидхэл соогоо иигэжэ хэлээ бэлэйб: 

- Багшанарай хэдэг ажалаа хэм соохононь бүтээгээд байдагынь һайн. «Буряад үнэн» сониной хахадыньшье буряадаар бэшэжэ байдагынь һайн. Гэбэшье эдэ болбол хэмжээнүүд бэшэ. Үнэн сэхээр хэлээ һаа, хэлэеэ абархын тула Засагай газарта дээдын хэмжээнүүдые абаха ёһотой. Жэшээнь, хэрбээ буряад айлай үхибүүд түрэл хэлэн дээрээ хүмүүжэгдэжэ байбал, хүүгэдтэ үгтэдэг пособи мэтээр, гүрэн түрэһөө урмашуулгын тэдхэмжэ абажа байха. Хоёрдохинь, хэрбээ буряад мэргэжэлтэн түрэл хэлэеэ мэдэхэгүй гээшэ һаа, ажал хүдэлмэреэрээ ноёной тушаалда дэмжүүлэгдэхэгүй. Гурбадахинь, Зүблэлтэ засагай үедэ кадрова политикын гол асуудалаар хэрэглэгдэжэ байһан бэшэгдээгүй дүрим заатагүй сахиха ябадал. Тэрэ юун бэ гэхэдэ, хэрбээ ямаршье зиндаагай ноёной буряад яһатан һаа, орлогшоорнь ород хүн томилогдохо ба тад һөөргэ. Мүнөө болоходо, засагай алишье шатада хуу барандаа шахуу ородууд болонхой. Мухар-Шэбэрэй аймагай захиргаанда барандаа ородууд, сагдаагай зургаанда баһал тиимэ. Ушар тиимэһээ буряад-монгол соёл хэрэглэгдэнэгүй, газаашалагдана, ёһын тэдыдэ баримталагдана… 

Эх, даа! Юун гээшэб даа?! Буряад хэлэмнай «агууехэ» «асари» ород хэлэнһээ юугээрээшье доро бэшэл. Манай хэлэндэ гансал приставка үгы. Тиигэбэшье тэрэнэй орондо ямар олон нэмэлтэ үгэнүүд хэрэглэгдэнэ гээшэб! Ганса үйлэ бэелүүлэгшэ тухай бэшэ, харин тэрээндэ хандасашье тобойсо харуулха аргатай. 

Жэнхэни буряад-монгол соёлтой

Түүхымнай хэды тиимэ уйдхар муулартайшье һаань, хори буряадуудай түмэн шахуу тоотой хори-буряадууд Хитадай газар дайдын нэгэ шэгшэгтэ зуугаад жэлэй туршада нютагжан, жэнхэни буряад-монгол соёлоо огто алдангүй, сэхэ сэбэр хэлээрээ бусадһаа илгаран, аза жаргал үзэжэ һууна.