Урилдаанда хабаадаһан үхибүүдэй нюдэн галтай

Буддын шажанай заншалта Сангхын дурадхалаар «Эхэ хэлэн – манай баялиг» гэһэн наадам 2014 оной июнь һараһаа Буряад орондо эмхидхэгдэнэ. 2015 оной намарһаа Буряадай гүрэнэй телерадиокомпаниин агаарай долгиндо сэхэ эфиртэ гарадаг болонхой.

Буряад хэлэнэй гайхамшагта баялиг болохо нютаг хэлэнүүдые алдангүй үлээхэ, нютагай аялга хэлээрээ харилсаха оршон байгуулхын тула, хүүгэдые буряад хэлэ үзэхэдэнь урмашуулан дэмжэжэ, түрэл арадайнгаа хэлэ, соёл, заншал, түүхые саашань хүгжөөхэ, арадаймнай баялиг болохо аба эжынгээ хэлэ хүндэлэн үргэхэ зорилготойгоор энэ наадам үнгэргэгдэнэ.

Буряад хэлэнэйнгээ нютаг хэлэнүүдэй өөрсэ аялгыень сээжэ хөөрөөгөөр, үгүүлбэриин ашаар хүгжөөн баяжуулха, арадайнгаа заншалта ажал, урлал һэргээхэ, угсаатанайнгаа хубсаһаар бэеэ танюулха, түрэл арадайнгаа уг гарбалай түүхэ мэдэхэ гэһэн зорилго бэелүүлжэ байна.

Буряад Уласай Болбосоролой яаман дэмбэрэлтэй энэ хэрэгые саг үргэлжэ дэмжэжэ байдаг. Нэгэдэхеэр, «Эхэ хэлэн – манай баялиг» наадам багшанарай хабаадалгагүйгөөр яашье бүтэхэгүй. Хоёрдохёор, Буряад Уласай Болбосоролой яаман үе-үе болоод лэ, тус мүрысөө мүнгэ алтаар эбээн тэдхэнэ. Энэшье удаа тэдэнэй һомолһон мүнгөөр холо ойроһоо Ивалгын дасан хүрэжэ ерэһэн һурагшад, тэдэнэй багшанар үдын, үдэшын һайн шанартай хоол бариба, амжалта туйлагшад үнэтэ болон дурасхаалта бэлэгүүдтэ хүртэбэ ха юм.

XVIII наадам

Эхэ хэлэн – манай баялиг гэһэн наадам Ивалгын дасанда арбан наймадахияа үнгэргэгдөө. Мүнөө энэ наадамда 37 команда суглараа. Тиин үхибүүд наадамһаа наадамда буряад хэлэеэ бүри һайнаар мэдэхэ болоно. Май һарада һургуулинуудта һүүлшын хонхын баяр боложо, 9-дэхи гү, али 11-дэхи анги дүүргэгшэдһээ бэшэниинь зунайнгаа амаралтада гараба. Харин һургуулияа дүүргэжэ байһан үхибүүдтэ зарлагдаһан наадамда хабаадаха туха энэ удаа болобогүй. Заншалта ёһоороо Сэлэнгэ, Зэдэ, Бэсүүр, Ивалга аймагуудай үхибүүд һара бүхэндэ Ивалгын дасан ерэхэеэ алдадаггүй. Бэсүүр аймагай Харлан нютагаархин «Эхэ хэлэн – манай баялиг» наадамда заабол илалта туйлаха зорилго урдаа табяад ерэнэд. Тосхонойнгоо талаан бэлигтэй үхибүүдые сомоной дарга Бэлигтэ Жигжитов өөрөө бэлдэдэг юм. Буряад хэлэ заадаг һургуулиин багшанар баһал өөр өөрынгөө хубита оруулаа юм бэзэ.

- Минии һанахада, «Эхэ хэлэн – манай баялиг» гэжэ наадам буряад арадтамнай ехэл хэрэгтэй. Жэшээнь, манай үхибүүд сагай ошохо бүри буряад хэлэн дээрээ хөөрэлдэхэдөө бэрхэ, үгүүлбэринь урданайхиһаа ульгам боложол байдаг, - гэжэ Бэлигтэ Жигжитов хөөрэнэ.

Бэсүүр аймагай Харлан нютагай түлөөлэгшэ Елена Дармаева уран гартай басаган. Иимэ наадамуудта хабаадахадаа, хубсаһа хунар улам уранаар оёжо, олоной үзэмжэдэ дурадхана.

- Малгайһаа эхилээд, хубсаһанай ямаршье зүйл оёжо шадахаб, - гэжэ Елена Дармаева хэлэнэ. – Хүүгэдэй гутал, хантааза, дэгэл, бээлэй, дэрэ дэбисхэр оёдогби.

Хурамхаан аймагай холошье һаань, Гааргын һургуулиинхид Ивалгын дасан ерэхэ гэжэ оролдодог. Энэ һургуулиин шаби Сагаан-Дари Гатапова баһал бэрхэ оёдолшон боложо ябана.

- Шалбааг хонхосогоо олохо, шархи паараяа олохо гэжэ үгэ бии аабза. Бээлэй оёходоо, үрөөһыень оёод лэ орхижорхихо бэшэш. Зүүн гарай бээлэйдэ, баруун гарай бээлэй байдаг гүб даа. Тэдэнэр сохом нэгэ паар бээлэйнүүд болоно гэжэ хүнэй нюдэн хараха ёһотой, - гэжэ Хурамхаан аймагай Гааргын дунда һургуулиин һурагша Сагаан-Дари Гатапова зугаална. – Би багаһаа хойшо юумэ оёдогби. Тон түрүүн арһа элдэжэ һураа һэм. Һүүлдэнь элдэһэн арһаараа хубсаһа оёжо эхилээб. Оёдолшодой урилдаануудай болобол, багшатаяа сугтаа заал һаа тиимэ хэмжээ ябуулгануудта хабаададагбди.

Наадамай шэнээр зарлагдаха бүри үхибүүдэй нюдэхэнүүд галтайхан боложо, тэдэнэр эхэ хэлэндээ улам дуратайнууд боложол ябана ха юм даа.

Баян хэлэтэй арад – ерээдүйтэй

Иимэ гаршагтай мүрысөө заншалта ёһоороо хаража сэгнэхэдэ, һонин байдаг юм. Юуб гэхэдэ, тэрээндэ хабаадагша үхибүүд аба эжынгээ үршөөһэн хэшэг болохо нютаг хэлэн дээрээ хэр бэрхээр яридагаа харуулна ха юм. Иннокентий Дадуевай зураһан «Буха-Ноён баабай», Даша-Нима Дугаровай «Эхэ», Даша-Нима Дугаровай «Хонишон», Любовь Нохоевагай «Намарай саг дүтэлбэ», Жамса Раднаевай «Бэлэг», «Саһанай баяр», «Аймшагтай халаахай», «Нүхэрэй хөөрөөн», Цэрэнжаб Сампиловай «Талын дуран», Алла Цыбиковагай «Эхэ хүбүүн хоёр», Зоригто Доржиевай «Бүхэ барилдаан», «Үдэшэ» гэһэн зурагууд һургуулиин һурагшадта бусадһаа ойлгосотой байна гэжэ элирбэ.

Үхибүүдэй хөөрөө жюриин гэшүүд шагнаба. Ехэнхи хөөрөөнүүдыень үхибүүд өөһэдөө бэшэ, харин багшанарынь бэлдэжэ, сээжэлдүүлһэн байба. Тиимэһээ үхибүүд уран зурааша, тэрэнэй зураһан уран зураг тухай өөрынгөө зүгһөө юу хөөрэхөөр байнаб гэжэ мэдэжэ абахын тула нэмэлтэ асуудалнууд табигдаа. Зүжэглэмэл наада дэлгэһэн, тордиһогүйгөөр хөөрэһэн үхибүүдэй олонхинь багшанарай табиһан асуудалда эгээл иимээр харюусахаар бэлэн байбагүй.

Сэхыень хэлэхэдэ, жюриин гэшүүд һургуулида буряад хэлэ, уран зохёол заадаг багшанарһаа бэшэниинь, үхибүүдэй хөөрэжэ байһан зурагуудай олонхииень хүн болоһоор түрүүшынхиеэ харабабди. Иимэ мэргэжэлтэд һурагшадта хэр зүб сэгнэлтэ үгэхэ бэлэй. Наада эмхидхэгшэд энээниие уридшалан хараадаа абажа, зургаан хүниие жюридэ һуулгаһаниинь тон зүб шиидхэбэри байшоо. Ушар юуб гэхэдэ, гурбан багшын хажууда мэдэсэ багатайшье һаа, өөр өөрын бодолтой зон һуухадаа, үлүү байнагүй. Нэгэдэхеэр, энэ хүбүүн гү, али басаган минии нютагай юумэл дөө, шэхэнһээнь тэртэдээд түрүү һуурида гаргажархия гэжэ бэе бэеэ һайн мэдэхэ зоной хэлсэхэ арга боломжо алга болоно. Хоёрдохёор, олон хүн зүб-буруу сэгнэлтэ үгэбэшье, һүүлэй һүүлдэ зохихо дүн гараад үгэнэ.

Энэ урилдаанда хабаадаһан үхибүүдэй ехэнхинь дунда зэргын мэдэсэтэй, 7 гэһэн сэгнэлтэдэ харюусана гэжэ элирбэ. Эсэсэй дүн ehehelen.ru гэжэ сайт дээрэ һаяын үдэрнүүдтэ толилогдохо.

Хүгжэлтын хараанууд

Улаан-Үдэ хотын һургуулинуудта буряад хэлэ үзэдэг һурагшад «Эхэ хэлэн – манай баялиг» наадамда хабаада - хабаадаһаар, хүдөөгэй һургуулинуудта һурадаг үхибүүдһээ дутахагүй баян хэлэтэй болохо аргатай гэжэ элирбэ.

- Түрүүн гэрээ заһа, удаань түрөө заһа, - гэдэг үгэ бии гэжэ «Буряад үнэн» сониной эрхилэгшэ Бадмажаб Гындынцыренов һануулха байна. – Энэ һургаалай дагуу наадамда хабаадагшадта сэгнэлтэ үгэхынгөө хажуугаар, жюриин гэшүүд өөр-өөрынгөө хүүгэдые, аша зээнэрые Ивалгын дасан асаржа, амяараа команданууд болоод, конкурснуудта оролсожо байгаа һаань, үлүү болохогүй һэн. Үнэхөөрөөшье, буряад хэлэ заадаг олохон багшанар, сэхээтэн, тэрэ тоодо эдэ мүрнүүдые бэшэгшэ автор, гэртээ харихадаа, ород хэлэн дээрэл үри һадаһадтаяа зугаалдаг байна. Хэрбээ наада эмхидхэгшэдэй энэ эрилтэ хатуугаар табибал, түрүүшынхиеэ ерэхэдээ, улайжа-сайжа садаад, хожомой наадамуудта буряад хэлэеэ гэр гуламтадаа мандуулжа захалхагүй зон гүбди?