​Захааминай тайлга тахилганууд

Зунай зулгы саг эхилжэ, хаа-яанагүй обоо, тайлганууд тахигдана. Заха холын Захааминда ямар тахилганууд, мүргэл шүтөөнүүд бииб гэжэ нютагай хадаша (тахилша) таабай, бултанда хүндэтэй Алексей Шойжолжапович НОРБОЕВТОЙ уулзажа һонирхобобди.

- Аршаан булагуудаар дэлбэрһэн, ой хүбшөөр хүбөөлэгдэһэн хада уулата Захааминаймнай арад зон хэр угһаа хойшо түрэл байгаалидаа наринаар хандажа, мүргэн шүтэжэ ябаһан түүхэтэй, - гэжэ Алексей Шойжолжапович хөөрөөгөө эхилнэ. – Эндэмнай буддын шажанай хоёр ехэ дасан байһан гээшэ. Санагын, Бургалтайн дасангууд эрдэмтэй, эмшэ ламанараараа, ехэ цамуудаараа холо ойгуур суурхадаг байһан. Мүн баһа Бортодо ехэ дуган шажанай ном һургаал дэлгэрүүлдэг байгаа. Эрдэмтэ ламанар тойроод байһан уула обоонуудта “Согшод” зохёожо, ламаар тахидаг болоһон. Тиигэбэшье Захааминай урда сагһаа шанга харын шажантай байһан. Харын Тэнгэри ехэ хабатай юм. 

Нютаг нугаһаа ехэ юумэн үгы. Хаанашье ябахадаа, тоонтодоо, нютагайнгаа хада бурхадта мүргэжэ, шүтэжэ ябаха юм. Ондоо нютагта ерээд гү, али өөрынгөөшье нютагта удаан боложо ерээд үргүүлхэдээ, (үнинэй ерээгүй хүниие нютагай эзэд танихагүй) угтай хүнэй олдоогүй болбол, долоо хүрөөгүй үхибүүндэ гү, али эгээл үндэр наһатай үбгэндэ хандаха. Долоо хүрэтэрөө үхибүүд бурханай гарта ябана. Тиимэһээ сүн сагаан сэдьхэлтэй үхибүүнһээ нютагай заяаша һахюуһад үргэлыень һайнаар абадаг. 

Нэгэл юумэ ойлгожо, һайнаар хадуужа абагты. Энэ тэрэ бөө, удаганай үргэбэл, үргэлнай үргэл болоно гэжэ һаналтагүй, харин хүн өөрөө үнэн зүрхэнһөө шүтэхэ, мүргэхэ ёһотой. Һанаан сэдьхэлдээ, досоогоо шүтөөгүй һаа, ямаршье бөө удаганай үргэл хүрэхэгүй! 

Тиигээд Алексей таабай Захааминай хаад бурхадые дээдэ талаһаа эхилэн тооложо үгэбэ. Бултыень тоолохо гээшэ бэлэн бэшэ: хада уулата дайдадамнай уула обоо, аршаан булаг, уһа горхон, дабаа дабша, урданай бууса бүхэн эзэтэй ха юм. Тиимэһээ тобшохоноор, хүнүүдэй мэдэжэ ябахынь түлөө хэлэһүүб даа гэбэ.

Дээдэ захаһаан эхилбэл: ехэ тахилгатай Хушатын, Тудхалтын, Хэсэтын гэжэ гурбан ехэ төөбиинэр Далахайда, Утаатада, Хээхэдтэ бии. Илангаяа Хэсэтын төөбии ехэ шанга, алдуу гаргабал, абаһаар лэ альгададаг. Архяар үргэжэ болохогүй. Мүнөө хүршэ Монголой Хүбсэгэл аймагай дэбисхэр болодог Хээхэд, Уялганаар дээдэ талымнай зон нүүжэ, адуу малаа үдхэжэ байһан. Теэд Зүблэлтэ засагай шангаржа, хилэ хааһанһаань хойшо манайхин тиишэ нүүхэһээ байха, агнахашье аргагүй болоо һэн. Тиигэбэшье мүнөө болотор Зэдын малшад, илангаяа Сагаан- Бэлшэртэ ажаһуугшад, Хэсэтынгээ төөбиидэ зальбарһаар юм. Тудхалтын төөбиин хүбүүн Лэбээнтэй баатар гэжэ алдаршаһан. Эдэ бүхы домогуудые Римма Дымбрылова багшын хэблүүлжэ байһан “Түрэл төөридэггүй, уг таһардаггүй” гэжэ ном соо уншаарайт. 

Санагын Табан уула гэжэ Санагые тойроод байһан ууланууд үни заяанай алдаршанхай. Санагаархинай эгээл ехээр шүтэдэг уула юһэн голые боожо (хаажа), Санага нютагые баяжуулһан Баян сагаан Баатар-Хаан баабай гэжэ алдаршанхай. Ламын номдо оруулагдаһаншье һаань, нютагай Мосхоосхо угтай тахилша хүн үргэдэг заншалтай. Эндэ эхэнэрнүүд гарадагшье һаа, зөөхэйгөө бүһэтэй хүнүүд шанадаг. Соохор моритой уулын эзэн хүрин нэмэргэеэ намилзуулан, ехэ һүрөөтэйгөөр харагдадаг. Тэрэ сэрэгэй хүн байһан тула албан сэрэгтэ ябаһан, дайн дажарта мордоһон хүбүүдээ харан һахижа байдаг. Баатар-Хаан нэгэл ондоохоноор тахигдадаг: хоёр загаһа үргэдэг. 

Нэгэтэ эндэхин буряад зон аад, юундэ загаһаар тахихабибди гэлсэжэ, загаһагүйгөөр гараа ха. Уулаяа тахяад, доошоо буужа ябахадань, гэнтэ тэнгэри бүрхөөд, һалхи шуурган шууяжа, аадар мүндэр аргагүй шангаар нюдэ нюургүй шарбаба. Мэгдэһэн зон харгыгаа алдаа. Уулаһаа хараани газарта байдаг нютагаа алдажа, хуу булта төөреэ. Зариман нэгэ мэдэхэдээ, Ёнгорбой орошоод ябаа. Тиигээд дахин загаһаяа абажа гараһан, алдуу хээбди гэжэ уулын эзэниие ехэтэ гуйһан юм. 

Захааминай нютагуудта баруун тээхи уулануудаа Дээдэ ехэ Хурмаста тэнгэри гэжэ тахидаг. Тиихэдэ Буха-Ноён баабайгаа, Будан-Хатан эбиигээ зүүн-хойто ууладаа хүндэлжэ тахидаг. Ламын номдо оруулхадаа, Ринчин-Хаан гэжэ алдаршуулһан. Дасан байгуулхада, хойто уулань ламаар тахигдаха боложо, Генин-Чимбэ гэжэ алдаршаа. Урдахи Һубарган уулын эзэн нютагайнгаа басагад, бэреэдые хаража, харгалзажа байдаг. Һубарганай наадахи баруун талада урдандаа хужартай, эмтэй домтой Болхойн нуур мэлмэржэ байгаа. Хабарай эхиндэ дэлбэрхэдэнь, хаа-хаанаһаа зон адуу малаа асаржа уһалдаг байһан. Теэд дасан дугангуудай усадхагдажа, уула обоонуудай бузарлагдахада, нуур тэһэрээд, үгы болоһон юм. Дээрэнь арюун сэбэр, эмтэй домтой Болхойн аршаан бурьялан байдаг һэн. Теэд лусууд, сабдагуудаа тоохогүй үедэ энэ аршаан бузарлагдажа шэргэһэн юм. Эндэ ерэжэ архидаһан һамгад (нэрлэжэшье хэлэдэг) тоолхогүйгөөр аашалжа, иимэ бузар үйлэдэһэн байна. Тиигэбэшье он жэлнүүдэй үнгэрхэдэ, санагаархин тэрэнээ тахижа, гуйжа, аршаанаа дахин һэргээһэн юм. Аршаан һуурияа урилжа, нилээд дээрэхэнэ аргагүй һайханаар бурьялан бадаржа, арад зониие баярлуулаа. 

Ринчин-Хаан уула

Мүн баһа Санагын дээдэ талын Хужарай отог зон Хужарайнгаа таабайе, Сагаан таабайгаа, Бунхан, Ганса шэнэһэн, Ганса хуша обоонуудаа, Баян-Зүрхэн, Бүһэтэ, Шулуун толгой уулануудаа, Лусуудайнгаа обоо тахидаг. Дээдэ гэхэ гү, али Санагын гол ороходо, угталгын богоһо табиһан гэхэ гү, али бартаа үүдэниинь болоһон Ташаашын дабаан ехэ мүргэлтэй юм. Хада уулата дайдымнай дабаан бүхэн өөрын эзэтэй-һахюуһатай. Тиимэһээ харгы замдаа тон анхаралтай ябаха юм. Хари холоһоо ерэһэн зон нютагай энэ заншалые һайн ойлгожо, наринаар сахидаг. Өөһэдымнайл хүдхэшүүл заншалаа мартажа, альгадуулха ушарнууд али олон дайралдана. Дабаанай оройдо бэшэ, буужа ябахадань гү, али бүри голдоо бууһан хойнонь хэһээдэг. 

Эндэ Буряадаймнай мэдээжэ ирагуу найрагша, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ Аюша ДОНОЕВОЙ шүлэг уншагшадайнгаа һонорто дурадхая: 

ТАШААШЫН ДАБААН 

Баруун хойшоо харгытай 

Байсын үзүүр Ташааша 

Баян сагаан Санагын 

Бартаа үүдэн хэбэртэй.

Табан уулын буудалтай 

Ташаашынгаа дабаанда 

Тамхи залаад гараха 

Талын хүнэй заншал һэн. 

Үе сагай боломжоор 

Үүдэн замаа ёһолхо 

Үбгэн абын гуримы 

Үри хүүгэд сахинхай. 

Үдхэн ойгоо гаталаад, 

Үбгэн абын гуримые, 

Үзэсхэлэн гоё шарайе 

Үльгэр мэтэ шэнжэлхэт. 

Энэмнай Зүблэлтэ засагай үедэ зохёогдоһон шүлэг. Мүнөө үедэ һаань, ондоохоноор лэ бэшэгдэһэн байха һэн. 

Ташаашын дабаанай барисада

Ёнгорбой нютаг үни холоһоо ехэ хатуу гэжэ мэдээжэ. Нютагай Лубсан БАЗАРОВАЙ бэшэһэниие уншагшаднай һонирхохо бэзэ. 

Хадата Захааминай хонгоодорнуудай уг нютаг болохо Ёнгорбой нютагта хоёр ехэ тайлган бии юм. Хүүхэн Бүмбэйн наһаяа таһалһан Доргото хадада бүгэдэ зон шүтэжэ, эндэхи тайлганда гарадаг. Урда сагһаа бөөнэр иигэжэ дурдадаг: Баабайгаа Бантияа гүүлээ бэлэйш, 

Эжыгээ Номгон Шара гүүлээ бэлэйш, 

Тэсхэ зааринаа жолоошоноор абабаш, 

Үдхэн һайхан шэрэнгиеэ Барисаандаа абабаш, 

Урин һайхан аршаанаа аршаандаа абабаш, 

Хүлэрэйнгээ талые урилдаандаа абабаш, 

Буланайнгаа талые барилдаандаа абабаш, 

Бэлшэрэйнгээ талые суглаандаа абабаш! 

Хоёрдохи ехэ тайлган Модотой гэжэ нэрэтэй. Урда сагта нютагай Буян гэжэ нэрэтэй удаган эндэ хүдөөлүүлэгдэһэн түүхэтэй. Тиигэжэ эндэ мүргэл шүтөөнтэй тайлган бии болоһон. Урда сагта Модотойн төөбии Бугаан төөбии гэжэ нэрэтэй байһан, бүри урдань Нэрын төөбии гэдэг байһан. Ехэл шанга хадань иимэ нэрэнүүдые үгэдэг байгаал даа. Модотойн тайлганай доро Баарай гэжэ тала газар бии. Тэрэ талые төөбии барилдаандаа абаһан гэлсэдэг. Үргэхэдөө: “Шэдиингээ ехэдэ Баарайнгаа талые барилдаандаа абаа бэлэйш!” – гэжэ дурдадаг. 

Мүнөө үедэ нютагай зон энэ тайлганай нэрээр Модотойн төөбии гэдэг болоо. Нютагайнгаа хоёр ехэ тайлганиие хабар, намартаа тахидагбди. Эндэһээ уг гарбалтай зон хаа-хаанаһаа ерэжэ хабаададаг. Урда сагһаа бөөнэр иигэжэ түүрээдэг: Хабар хуу модон хүхэрбэ, 

Хүхы шубуун донгодобо. 

Шэнэ эдеэнэй шэмэ 

Тандаа гэжэ зальбарнабди. 

Намарай хонгор һэрюун болобо,

Намаа набша хиисэбэ. 

Хуряаһан эдеэнэй дээжэ 

Тандаа үргэжэ зальбарнабди. 

Модотойн тайлганда урда сагһаа хоёр хони гаргажа, мяхыень шулаад, яһыень шатаадаг. Нэгэ хонииень Модотойн төөбиидэ, нүгөөдыень Буха-Ноёндо зорюулдаг юм. Мори, буха зорюулдаг (һэтэрлэдэг). 

Хүн бүхэниие нютагаймнай һахюуһад (нютагай эзэд) хаража, хамгаалжа ябадаг гэжэ хэлсэдэг. Элинсэг хулинсагуудайнгаа тахижа ябаһан хада уулын тайлганда заһал хүүлэхэдэ, угаа ашатай. Урдандаа үбгэд иигэжэ хэлэдэг һэн: “Үни холо нютагһаа гаража ошоһон зон үбшэлжэ гү, али урагшагүйдэхэдээ, нютагтаа ерэжэ, нютагайнгаа эзэдтэ мүргэжэ, һайн болодог. Нютагайнь эзэд хаража, хүсэ, тэнхээ оруулдаг”. 

Үдэһэн, бодоһон нютагаа 

Үргэжэ ходо ябаарайт – 

Түрэһэн нютагайш эзэд 

Абарха шэдитэй байхал!

Шара-Азаргада гурбан ехэ төөбии бии. Бургааһатада, Уляаһатада тайлганууд байдаг. Шара-Азаргын Даша гэжэ хүн тухай Алексей Шойжолжапович һонирхолтойгоор хөөрөө.

- Минии багада нэгэтэ манайда архи дарһа табюулһан Даша таабай һууба. Минии ороходо, энэ хүбүүгээ Хара хүбүүн гэгты гээ. Тиихэдэнь юундэ намайе Хара гэхэ байгаа юм, би тиимэ хара бэшэ ха юмбиб гэжэ һанаа бэлэйб. Тэрэ үедэ “хара” гэжэ үгын удха хаанаһаа мэдэхэбиб даа. 

Колхозой ажалшадта салингынь түлэһэн үдэр Даша нэгэ малшантай уулзаад, хахадай мүнгэ эрибэ даа. Тэрэнь угзагад гэжэ: 

- Уладаа мэхэлжэ олоһон мүнгэншни хаанаа юм? Тэрээгээрээ уужа ябыш! – гээд үнгэршэбэ. 

Үглөөгүүр малшанай малаа бэлшээридээ гаргаха гэһэниинь, үхэрнүүдынь бодожо үгэбэгүй. Ядаһан малшан колхозой түрүүлэгшэдэ ябагаар харайжа ерэбэ. Сергей Дондокович гайхаад, үсэгэлдэр юу хээ һэмши, хэнтэй уулзаа, ушараа һэмши гэжэ мүшхэбэ. Иигэһээр тиигэһээр Даша үбгэнтэй уулзаһанаа хэлэхэдэнь, Сергей Дондокович ойлгобо. Тэрэнэй дахуулжа, хэрэгтэй юумэеэ абажа, бушуухан Даша таабайдаа ошожо, сэржэм үргүүлбэ. Тиигээд ошоходонь, малнуудынь юуншье болоогүй юумэдэл бэлшэжэ ябаба. 

Тэрэ малшанһаа дутуугүй муу һанахашье, хоролхохошье хүнүүд мундаа һэн гү даа. Даша үбгэн хүн зоноо худалаар хууража, мүнгэ зөөри олоно, архидана гэжэ гомдол ородог байгаа.Тиигээд лэ нэгэтэ сагдаанууд Дашые машинаар аймагай түб абаашажа, мүрдэхэеэ түхеэрбэ. Дашын гэртэ дүтэлхэдөө, машинань хахаад-сасаад байшаба. Жолоошон сагдаа иигээдшье-тиигээдшье ядаба. Даша: 

-Заа, хүбаад, манайдаа орожо, сайлаад гарая, - гэбэ. Сайлаад, машинадаа һуухадань, тэрэнь аятайханаар абяа гаража, урагшаа зүдхэшэбэ. Одоол Сахирта хүрэжэ, Дашые түрмэ соо оруулаад, суургадаад гарахадань, тэрэнь газаа тамхияа татажа һууба. Дарга ехээр сухалдажа, үтэр түргэн Дашые гэдэргэнь оруулжа, таһа суургалаад, шалгаад гарахадань, үнөөхинь тэрэл хэбээрээ тамхияа һорожо һууба. Гайхаһаншье, айһаншье сагдаанууд дахин Дашые тушаахамнай гэхэеэ болёо һэн. 

Хүнэй үргэл ехэ багаараа болодоггүй юм. Хүн бүхэн шадалаараа болодог. Дайда дэлхэйн бурхад энэ хүн ехээр үргэбэ – һайнаар туһалая, энэ багаар үргэбэ – тиимэшэгээр туһалха гэхэгүй. Даша таабай эдэ бүгэдые ойлгожо, айлай шадалые анхаржа, хара сайгааршье сэржэмынь үргэжэ, хэрэгынь бүтээдэг һэн. Заримдаа ябууд үргөөд гарашаха, заримдаа хоёр-гурбашье хонохо. 

Нэгэ айлда архи табюулаад лэ, хоёр хонобо. Гурбадахи хоногтоо гэрэй эзэн баһал хахадта ошожо ябаба. Нэгэ танилынь уулзаад:

-Ай-даа, тэрэ үбгэншни үшөө байна аал? Юун хэрэг хэхэм гээ юм, архиишнил ууха гээ бэзэ, - гэбэ. Гэрэй эзэн хэды маргабашье, хахадые асаржа, таабайда табяад, өөрынгөө хэрэгээр ябашаба. Оройхон гэртээ ерэхэдэнь, таабай үгы, хаанаб гэжэ һурахадань:

- Заа, хэрэгтнай бүтөө гээд, гаража ябаа, - гэжэ һамганиинь харюусаба. Хожомынь тэрэ хүн зорюута таабайтай уулзажа, баяраа мэдүүлээ һэн. 

Уулын хормойдохи Шара-Азарга

Нуртада Дулаан-Хаанай ехэ тахилга байдаг. Домогой ёһоор, юһэн аха дүүнэр Монголһоо тэрьелжэ гараад, Сэлэнгээр уруудажа, Зэдээр үгсэжэ ерэһэн (Энэ домог “Буряад үнэндэ” гараа һэн). Долоониинь - Зэдэ, Түнхэн, Захааминда, хоёрынь Монголдо мүнхэрөө. Монголой Хээхэдтэ Даян-Дээрэхиин гэжэ ехэ тахилга бии. Даян-Дээрэхи бурханай ном үзэжэ, лама болоһон. Ехэ угтай хүнүүд ном үзэбэл, ехэ эди шэдитэй лама - шойжоншо болодог. Даян-Дээрэхи тэндээ ехэ дасан байгуулһан, хожомынь Даян-Дээрэхиин хиид гэжэ сууда гараһан. Тэндэ нэгэ агы нүхэн соо дээрэһээ (хүхэн мэтэ) аршаан дуһажа байдаг. Эндэ мүргэһэн хүндэ Даян-Дээрэхи үхибүү заяадаг. Дулаан-Хааниинь Нуртада дайсадта хүсэгдэхэдөө, эди шэдиеэ гаргажа, тула загаһан болоод тамарһан, туулай боложо харайһан, олон сэрэгтэ аргагүй диилдэхэ болоходоо, туулган боложо хайлаһан түүхэтэй. 

Нуртын тайлганда

Мүнөө байһан Закаменск хотые тойроод тахилгатай газарнууд олон даа: Түмэр-Ноён, Баадай-Ноён, Зүүн болон Баруун Бургааһата... 

Юугтын дабаанай дэргэдэ Матрёна гэжэ ород эхэнэр ажаһууһан. Тэрэ хонгёо һайханаар дууладаг басагатай байгаа. Тэрэнь залуудаа наһа бараа. Тиимэһээ Юугтын юһэн дабаанай эзэн Монтоон төөбии Юугтэдэ дуу дуулаһан хүндэ дурагүй байдаг. Харгы замда ябаһан зон Сорготын төөбиидэ мүргэдэг. Сорготын аршаан бэе махабадта ехэ туһатай гэжэ мэдээжэ. Сахирта Сэпэл абгазы ехэ мүргэлтэй. Хэлтэгэй таабайгаа хүндэлжэ, Бэшээшэ таабай гэжэ хандадаг. 

Алексей таабай өөртэйнь болоһон нэгэ ушар тухай хөөрэбэ. 

- Залуудаа нэгэтэ хуушан ГАЗ машинаар оройхон болоһон хойно дабаа дабажа ябабаб. Тиихэдэ Юугтэ дээгүүр гараһан хуушан харгы байгаа. Нэгэ моритой хүн табжаганаса хатаруулаад хүсэжэ гараад, хабсагай руу халишаба. Эй даа, ямар хүниинь халишабаб даа гэжэ һанаа үнөөн болобоб. Үглөөдэрынь гэдэргээ ябахадаа, хараашалаадшье үзэнэб, харагдаха, үзэгдэхэ юумэн үгы. Буруунай таабайтай уулзажа һураһамни, ямар моритой, ямар шарайтай хүн харагдааб гэжэ һураба. Нэгэл боро моритой, һахалтай, нариихан хара бараан шарайтай туранхай хүн лэ даа гэбэб. Заа, тиигэбэл, Туранхай-Сагаан ноён шамайе гасаалаа юм байна гэжэ ойлгуулаа һэн. Обоогой эзэд юрэ харагдахадаа - хамаагүй, энеэлдэжэ, наадажа ябабал - һайн, ууртайгаар үзэгдэбэл – муу юм. 

Дархинтада гурбан ехэ таабайдаа: Дамба, Манза, Парпаан гээд мүргэдэг. Сагаан-Мориндо Һаглагарай төөбии бии. Зэмхын таабайда санагаархиншье (ута-нюрганаархин), сагаан-мориноорхиншье мүргэдэг. Бортодо сагаан-мориноорхинтоёо Хурьган төөбиидөө шүтэдэг. Мэлэмнайшье угай харын нютаг ха юм даа, гурбан ехэ төөбиинүүдээ тахидаг. 

Бүргэдэ Хаан-Дулма төөбии ехэ хүндэтэй. Хамнида ородоор Тарелкэ гэжэ бии (тэндэмнай ородууд олон, буряадуудынь ородоор шалшаганадаг). Түүхэнь иимэ юм. Доодо-Бургалтайһаа Эльбээ заарин ерэжэ, эндэ һуурижаһан. Наһа барахадань, эндэнь хүдөө табиһан. Нэгэтэ тэрээгүүр ангуушан гарахадаа, холоһоо хохимой тархиие шандаган гэжэ һанаад буудажархёо. Тобшонь хамарайнь хажуугаар соо сохёод гарашоо. Хожомынь Мүнхэ хүбүүниинь түрэхэдөө, хасарынь соорхой байһан. 

Хуртагада Баруун таабайн - Хандид заарин таабайн тахилга ехэ мүргэлтэй.

- Түнхэнэй Шаргай ноёной Санжай-Ханда басаган хадамда ерэһэн, Даниин төөбии гэжэ алдаршанхай. “Хуухираанда хадамда ерээ” гэжэ дурдуулдаг. Тэрэ минии төөбии гээшэ. Тиихэдээ би Даниин аймагай болоноб. Ходо мүргэжэ, шүтэжэ ябадагби. Түнхэндэ ошобол, заабол Шаргай ноён баабайда мүргэдэгби. Энэ ехэ тайлганда табан зуугаад хүн гарадаг. Мори, буха зорюулдаг.

Бургалтай, сээжээрхин Үхэриин Монтоон төөбиидөө шүтэдэг. Дээгүүрхи ташалангаар гарадаг харгыгаар ябаһанаа моринһоон унажа, наһа бараһан. Тэндэ шулуунууд обоолоотой байдаг. Хайхарамжагүй харгын зоной тэргэ (машина) мулталжархидаг. Нютагһаа гарагшадые үдэшэн мордохуулжа, нютагтаа ерэһэн зониие угтан абажа байдаг Үндэр-Баабаймнай бүгэдэндэ мэдээжэ ха юм даа. Хуряангыгаар домогынь дурдабал, иимэ. Дээрэ дурдагдаһан Дулаан-Хаан, Даян-Дээрэхи, Бүрин-Хаан, Бүхэ-Шаргай ноён гээд лэ бултадаа аха дүүнэр болоно. Зэдээр үгсэжэ ерэхэдээ, мүрдэжэ намнаһан дайсадтаяа тэмсэһэниинь иигэжэ дурдалгада ороһон:

- Гэгээтэйдэ гэтэлсээ бэлэйт, 

Сагаатайда сабшалдаа бэлэйт, 

Тураг шулуун доро 

Тоногоо нюугаа бэлэйт... 

Бүхэ-Шаргай ноён түрэхэ ойртоһон хээлитэй һамгатаяа (Бүхэ-Шаргай ноён, Бүдүүн-Хатан эжы гэжэ дурдалгада ороһон) Хайсгал хүрөөд, дайсадһаа хоробо. Теэд ботоголхо энгин тэмээниинь буйлажа, түрэхэ һамганиинь ёоложо, дайсадта мэдэгдээ. Саазалуулагдахадаа, Бүхэ-Шаргай ноён заяагаа: 

- Энэ дабаае тэмээн, түрэхэ һамган хоёр бү дабаг! 

Тиимэһээ энэ Үндэр-Баабайн дабаае эхэнэрнүүд дабадаггүй байгаа. Тойрожо, Эхэнэрэй дабаагаар гарадаг байһан. Ехэ яаралтай ябабал, мориной шүдэр бүһэлжэ дабадаг һэн. Мэнэ һаял Үндэр-Баабайе гуйжа, эхэнэр зон һаадгүй дабадаг болоһон. Баһа тэмээн Захааминда байхагүй гэһэниинь үндэһэтэй юм. Зүблэлтэ засагай үедэ домогой энэ һургаалые тоонгүй, табан тэмээ үдхэхэ һанаатай асарһан байгаа. Тэдэнь Бүргэ хүрэжэ ябатараа хосорһон юм. 

- Иимэл даа хада уулата Захааминай хаад-эзэд. Бултыень тооложо яажа барахабши. Тиигэбэшье домог түүхыень мэдэжэ ябахада, һайн лэ даа. Зомнай “Буряад үнэнөө”, “Байгалаа” һайнаар уншажа байг лэ даа. Санага, Ёнгорбой, Нурта, Үлэгшэн нютагаархинай бэшэһэн һонирхолтой домогууд хэблэгдэжэл байдаг һайшаалтай. Түрэһэн гараһан нютаг нугадаа жэлэй дүрбэн сагта нэгэ мэдүүлээд (сэржэмдүүлээд) ябахада, бүхы юумэн урагшатай байха, - гэжэ Алексей таабай хөөрөөгөө дүүргэбэ. Захааминда нютагайнгаа эзэд-һахюуһадта үргэдэг хүниие, хүгшэн залуушье һаань, таабай гэжэ хүндэлдэг. 

Дасанай хойто уула 

Сэнгэ Ринчиновэй гэрэл зурагууд