​Угай һүлдэ

Сэдьхэл зүйшэ (психолог) Ульяна Раднаева хүнэй сэдьхэл, һанаа заһаха, эхэ байгаалидаа гамтайгаар хандаха тухай зүбшэл заабари үгэбэ.

Эхэ байгаалияа һэргээхэ 

Мүнөө үеын залуушуулай Эхэ байгаалияа гамнаха, хамгаалха гэһэн эрмэлзэлтэй болоһониинь һайшаалтай. Ивалгын залуушуул Янгаажанай аршаантай газарта шэнэ модохонуудые һуулгаад, тэрэнэй уһалжа, харууһалжа байнад. Иимэ һайхан хэрэгүүдые үүсхэжэ ябаһан урагшаа һанаатай залуушуул саашанхи ерээдүй саг тухай бодомжолно гээшэ. 

Нютагай залуушуулые Буряад орондо мэдээжэ ниитын ажал ябуулагша, удаган Ульяна Раднаева хүтэлбэрилнэ. Ута Булагай 16 аршаануудай һүүлэй үедэ бага болоходонь, тоонто нютагтаа энэрхы хандасатай залуушуул һанаата болоо. Мүнөө үедэ зарим зон бэлээр мүнгэ олохо гэжэ оршон тойронхи байгаалияа гамнангүй, ой модоёо отолжо, Хитад гүрэн руу худалдажа эхилээ. Эхэ байгаалиингаа жама ёhо ойлгохогүйшүүл хаанаһаа энэ булаг, энэ аршаан, гол горхон урданаб гэжэ бодомжолношьегүй, модо отолно бшуу. Тиигэһээр тэдэнэй балшар багадаа зоргоороо умбаhан, оймоhон гол горход, аршаан булагууд шэргэжэ, хатажа захална. Хэрбэеэ уһа голой, булаг аршаанай эхиндэ модо ургуулбал, тэрэ хатаха, шэргэхэеэ болихо гэжэ жаа үхибүүншье мэдэхэл даа. 

- Модо тарихада, ехэ мүнгэн хэрэггүйл даа, ойн ажахытай хэлсэхэдэ, тон хямдаар нарһахануудые үгэхэ, газарай хаташахагүйн тула холоһоо эли байхын тула трактораар малтуулжа, долоон хоногой нэгэ дахин ээлжэлэн уһалнабди. Мүнөө намартаа энэ ажалаа баһа үргэлжэлүүлхэбди, - гэжэ Ульяна хөөрэнэ. 

Эдэ залуушуул оршон тойронхи байгаалияа һэргээхэ гээшэ өөһэдымнай хэрэг гэжэ ойлгонхой. Эндэ хэн бэ даа – гүрэн түрэ гү, али нютагай баяшуул – энээниие хэхэ ёһотой бэшэ, харин өөһэдөөл байдалаа һайжаруулхые оролдохо хэрэгтэй. Залуушуулай һайхан сэдьхэлэй үүсхэлые бусадшье зон дууряажа, жэшээ болгон, баһал Эхэ байгаалияа гамнаха, хамгаалжа эхилхэ зэргэтэй. 

Зурам, хадагуудые модондо уяжа болохогүй 

Ульяна Раднаева интернет сүлжээндэ ехэ мэдээжэ болонхой. Тэрэнэй Фейсбук, ВКонтакте болон бусад ниигэмэй сүлжээнэй хуудаһануудтань үдэр бүри ехэ олон зон ородог, бэшэһэн юумээрнь hонирходог юм. Ульяна (буряад нэрэнь Санжайхан) угаа сахигша, ёһо заншалаа үргэлжэлүүлэгшэ, психолог мүн. Тэрэ “Зов предков сквозь столетия” гэһэн хоёр боти ном хэблүүлэнхэй. Мүнөө гурбадахи боти бэлдэгдэжэ байна. Тус ном бөө мүргэлэй удха шанар, үйлэ хэрэгүүдтэ зорюулагдана, эндэ хүн зондо хэрэгтэй зүбшэлнүүд үгтэнхэй. 

Нэн түрүүн Эхэ байгаалидаа нангин сэбэрээр, хайхарамжатайгаар хандаха тухай хэлэгдэнэ.

- Дээдэ Онгостойдо ажаһуудаг минии нүхэд арбаад модонуудые үлгөөтэй зурам, хадагуудhаа хоёр үдэрэй туршада сэбэрлээ. Тэдээндээ модон диилдэжэ ургахагүй, хатаха болоно бшуу. Сэхыень хэлэхэдэ, үргэл мүргэлэй үйлэ хүнэй сэдьхэл, һанаан соо ха юм. Хии морин хиидэжэ, өөдөө ошохо ёһотой бшуу, - гэжэ Ульяна Раднаева тэмдэглэнэ. 

Үнэхөөрөөшье, хии мори хиидхүүлхэдээ, ургажа байhан модондо тэрэнэй «бүглэртэр» уяха болоно гү? Дасан дугангуудай газаа хии мори үлгэхэ зорюута бэлдэгдэһэн модонууд түхеэрэгдэhэн байдаг. Зарим зон заабол бусадһаа дээгүүр үлгэхэ гэжэ оролдодог. Хии мори хиидхүүлхэ гээшэ хүнэй сэдьхэл соо байха ёһотой. Тиимэһээ ой модо руу ошожо, зурам бүдүүдые уяхадаа, модоной амин голыень бооно ха юмбибди. Хүн гээшэ энэ мэтэ үйлэ сээрлэжэ, оршон тойронхи байгаалидаа гамтайгаар хандаха ёһотой. Амиды модоной голой хататар уягдаһан хии морин эзэндээ хэр ехэ жаргал, амгалан тэнюун байдал асарха хаб? 

Хии үбшэн

Сэдьхэлээ арюудхаха, үбшэ хабшанһаа һалаха, угайнгаа ёһо заншал һэргээхэ гэхэ мэтэ асуудалаар хүн зон Ульянада хандадаг. Һүүлэй үедэ бөө мүргэлөөр хүнүүд ехэ һонирходог болонхой. Бэеэ хүсэһэн, шадалтай болоһон бөө удаганһаа уг гарбалайнгаа үндэһэ асуужа, һабагшыень оложо, угаа хүндэлхые оролдоно. Ямаршьеб нэгэ хүн архи ууна, харгыһаа хажуу тээшээ хальтирһаар, элдэб гасаланда ороно. Зариман гэнтын аюулдашье ороод хосорно. һүүлдэнь “ай даа, энэмнай угтай, бөө гү, али удаган болохо аад, хэрэгээ бүтээжэ шадангүй, наһа бараба” гэжэ хэлсэдэг. 

- Хэрбэеэ тон удаган, бөө болохо табисууртай һаа, үхэхэгүй, амиды гарахал байгаа. Мүнөө сагта бөө, удаган болохо дуратайшуул олон болоо, теэд бултадаа тиимэ шанартай боложо шадахагүй, - гэжэ Ульяна тайлбарилна. 

Хии үбшэн гэжэ байдаг. Бөө, удаган болохынгоо урда тээ хүн олон жэлнүүдэй хугасаада хэдэн туршалга гарадаг. Теэд хүнэй хуби заяандань тохёолдоһон элдэб үбшэн, зоболон заабол бөө, удаган болохо шалтагтай байдаггүй. Зарим ушарта угаа хүндэлжэ, арюудхалгын үйлэ бүтээбэл, бараг болодог. Баhа эмшэдтэ хандажа, бэеэ үзүүлхэ шухала. 

- Бөө, удаган гээшэ бэе махабадаараа болон сэдьхэлээрээ элүүр энхэ байха ёһотой, - гэжэ Ульяна тэмдэглэнэ. 

Бөөгэй хии үбшэниие бодото сэдьхэлэй үбшэнтэй зариман hамардаг. 

- Үбшэн зон элдэб мэхэшэ үзэлшэдhөө хохидодог. Олзо олохын тула элдэб хэрэг бүтээхэ ёhотой гэжэ тэдэ хэлэдэг. Бодото бөө, удаган абарха аргатайл һаа, туһалха. Зарим зон сэдьхэлэй үбшэнтэниие бөөгэй онгондо ороһон байдалтай һамардаг, - гэжэ Ульяна Юрьевна онсолно. 

Уг удамайнь бөө, удаган болохо ёһотойш гэhэн эрилтэ табихада, хии үбшэн ушардаг гээшэ. Хии үбшэн олон жэлэй туршада үргэлжэлжэ болохо, тиимэһээ саг соонь элирүүлхэ шухала. 

Уг гарбал – хүнэй үндэһэн 

Уг гээшэ хүн бүхэнэй үндэһэн гээшэ. Хүн гээшэ угаа хүндэлжэ, угайнгаа һүлдэ, хүсөөр ажаһуудалаа шанга болгодог. Уг гарбалнай бидэнһээ анхарал эрижэ, ямар нэгэ аргаар бидэндэ мэдүүлжэ байдаг. Энээндэ анхарал хандуулангүй байжа болохогүй. Угаа ганса hайн үгөөр дурсажа байха бэшэ, харин үргэл хэжэ, хүндэлжэ байха шухала. 

- Уг гарбалайнгаа түүхэ, заншал хүндэлһэн хүнүүдэй наһан ута, ажаһуудалынь hайн, харин угаа уһанда хаяһан зоной ажабайдал муу байдаг. Угаа хүндэлхэ заншал манай газар дэлхэй дээрэ алишье үе сагта сахигдаа. Түүхын баримтануудhаа бөө мүргэлэй һүлдэ тэмдэгүүд эртэ урда сагташье байгаа гэжэ эли, - гэжэ Ульяна Раднаева хөөрэнэ. 

Хүн мүнхэ бэшэ. Энэ юртэмсые орхин ошохо саг ерэдэг. Тиимэһээ үри хүүгэдтээ ямар юумэ үлээхэбиб, тэдэнэйнгээ саашанхи харгы замдань юугээр туһалхабиб, хүшэр сагуудтань туһалха аргатай гүб гэжэ мүнөөнһөө бодомжолхо хэрэгтэй. Уг бүхэн шанга, һула һалаатай, үндэһэтэй гээшэ. Алишье үе сагта бөө, удаган угай хоорондохи харилсаа бэелүүлжэ байгаа. Угайнгаа түүхэ бэшэжэ хадагалха шухала, нютагайнгаа үбгэд, хүгшэдһөө хэн хаана ажаһуугааб, юу хэдэг байгааб гэжэ асууха, һурагшалха хэрэгтэй. Угай модо зохёожо, үри хүүгэдээ угаа хүндэлжэ һургаха уялгатайбди. 

Зүүдэн гээшэ тэмдэг 

Зүүдэн хадаа сэдьхэлэй юртэмсэтэй харилсаан болоно. Хүн бүхэндэ зүнтэй зүүдэн байжа болохо. Энэ хадаа угай сахюусад тэмдэг эльгээнэ гээшэ. Бүхы зүүдэн тиимэ бэшэ ааб даа. Имагтал үргэhэнэй хоёрдохи хубида харагдаhан зүүдэн үнэн байжа болохо. Зүүдэ хараад, һөөргөө нюдөө аняад, бага дурд гээшье һаа, үргэлжэлынь үзэгдэжэ болохо. 

- Зүүдэ харана гүт – энэ шухала. Хэрбээ зүүдэ харадаггүй һаа, элшэ хүсэнэй hубагууд муу юумээр хаалгаатай байна гээшэ, заатагүй сэбэрлэхэ хэрэгтэй. Хүндэ ганса ухаан бэшэ, мүн мэдэрэл, зүн гэжэ байдаг. Элүүр энхэ хүндэ эдэ бүгэдэ хүгжэхэ ёhотой, - гэжэ Ульяна хэлэнэ. 

Тэрэнэй hанамжаар, зүүдэ харахадаа, айха хэрэггүй. Уг гарбалнай бидэндэ зүб харгы заажа үгэнэ, мартаhан юумыемнай һануулна гээшэ. Бэелхэ зүүдэн гээшэ һүнэһэнэй үгэhэн тэмдэг болоно. 

Удаган, сэдьхэл шэнжэлхэ талаар мэргэжэлтэ Ульяна Раднаевагай мэргэн зүбшэлнүүдтэй номууд дары түргэн хүн зондо тараагдаа. Энэ жэлдэ номуудаа дахин хэблүүлхэ юм. Гурбадахи ботинь мүн лэ hонин байхань лабтай. 

Ульяна Раднаева сасали үргэнэ

Ута Булагта модо тарибад

Ульяна РАДНАЕВАГАЙ хубиин гэрэл зурагууд