​Үе сагай үймөөн соогуур үнгэрөөл эжымни наһан

Урда сагта буряад хүн бүхэн эгээл багань долоон үе хүрэтэр угаа мэдэдэг, тоолодог, айл бүхэн угай бэшэгтэй байгаа. Харин тэрээн соогоо эхэнэр зоноо оруулдаггүй (эхэнэр хүн хадамай гуламтын), эрэ хүнэйнгөө үе дахажа, ямар дүршэлтэй, юу хэдэг, дархан гү, ангуушан гү, али ноён, баян гэхэ мэтые түүхэ болгон зохёоhон бэшэгтэй байха ёhотой hэн. Хатуу сагай ерэхэдэ, хамаг амитан хуу зэмэтэй, «бардам байдалтайш» гэхэhээ эхилээд лэ, элдэб янзын «тагнуулшан» (шпион) гэхэ мэтээр зэмэлэгдэжэ, бүгэдэ хэзээ ерэжэ хаагша ааб гэжэ айжа, түрэл гарбалаа нюужа байха сагай ерэхэдэ, тэрэ угайнгаа бэшэгүүдые галдадаг, үгы хэдэг болоо, юундэб гэхэдэ, жэшээнь, «кулак», «арадай дайсан» гүүлэhэн хүнэй түрэлнүүдыень тэрээгээрнь бэдэржэ, оложо мүрдэдэг байгаа. Мүнөө үедэ тэрэ бэшэг байха бэшэ, хүн уг унгияа хүсэд мэдэхээшье болишонхой. Иимэ ушарhаа би эхэ, эсэгэ тухайгаа багашье hаа мэдээсэл дахажа ябаhан зондоо орхихо гэжэ hанаатай бэшэнэб. Эсэгэ тухай амяараа бэшэгдэнхэй.

Эсэгэдээ ехэ гомдолтой һэн 

ХХ зуун жэлэй түрүүшын хахадта Ород гүрэндэ болоһон хубисхал, Зүблэлтэ засагай болон гүрэнэй тогтолго, 20-ёод онуудай хамталалга, хамтын ажахынуудые байгуулга, 30- аад онуудай хатуу хамалган хашалганай саг, Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн – 30 гаран жэлэй хугасаа соо юун болоогүйб даа; хүнэй ухаанда багташагүй ехэ аюултай ушарнууд. Эдээн тухай гүнзэгыгөөр бодонгүй уншабал, юрэл үни үнгэрhэн түүхэ юм ааб даа. Ухаалдижа бодоод үзэхэдэ, энээхэн богонихон, хүнэй наhанай хахад соо хэды ехэ зоболон, дайн дажарые эхэ эсэгэнэрнай, арад зомнай гаталаа гээшэб. Тиигэжэ өөрынгөө эжын намтар дээрэ хаража үзэхэдэм, бүришье hаа hүрөөтэй байна. Эдэ бүхы халуун-хүйтые амсажа гаралсаhан, хатуу сагай үнгэ үзэлсэhэн эжы тухайгаа бэшэнгүй байхын аргагүй. Тиигээдшье ямар хүндэ хүшэр саг, хүнүүдтэ, илангаяа эхэнэр зондо гам хайрагүй заншал байгааб гэжэ аша гушанартаа мэдүүлхын түлөө бэшэгдэнэ. 

Минии эжы Бадмаева Рэгзэма гэдэг, хүбдүүд угай Сундарай Эрдэниин Балсамбын басаган 1900 оной намарай эхеэр түрэhэн намтартай. Эхэнь тортог харгана угай – Зандиин зургаан хүбүүдэй ехэ Түмэрэй Холхонойн Балжад. («Зандиин зургаан» гэжэ алдаршаhан, булта сэржэмтэй; ехэнь Түмэр, багань Шэрэм – гэдэгүүдынь шанга байгаа гэхэ. Шэрэм гээшэнь бүришье ехээр суурхаhан, алдар солотой бөө байhан. Мүнөө үри hадаhадынь тэрэ угтаа, Хэжэнгэ аймагай Загаһата һуурин шадар оршодог Гурбан Майла гэжэ газарта эзэд бурхадай нэгэн болонхой гэжэ обоо тахижа, мүргэжэ байдаг). Балжадай эгэшэhээ Бахаахай (Бадма) нагаса түрэhэн. Шэрэмhээнь гарбалтай Базаров Цыдендамба лама (Зандиин Шэрэмэй Абидын Базарай Данзанай Цыдендамба) - Чисаанын дасанай шэрээтэ байhан). 

Эжы Эрдэниин Балсамба түрэhэн эсэгэдээ ехэ гомдолтой ябаhан, 90 наhандаа дүтэлтэрөө тэрэнээ дурдадаг байгаа. Тэрэнь иимэ ушартай: эжын 2-3 наhатайхан байхада, эсэгэнь hамгандаа хэрэггүй болоод, бага балшар басагаяа эхэтэйнь хурьганай балгааhан соо хаагаад, ехэ 5-6 наhатай, «ошо», «ерэ», «абааша-асарые» мэдэхэ болоhон, зарахада бэлэн басагаяа хажуудаа орхёод, ондоо hамга гэртээ асараа. Тэрэ балгааhанда хаагаатай хоёр гэдэhээ үлдөө, ундаа хүрөө. Эгэшэнь, үшөө ухаа ороодүй багахан хүн, тогооной оёорто үлэhэн шүлэнэй бага байхадань, түүхэй уhа нэмээжэ, ехэ болгоод асаржа, эжы дүү хоёройнгоо хотынь норгодог байгаа. «Түүхэй уhаар хоол хэжэ тажаарааб»,- гэгшэ hэн эжы. Тиигэжэ бүхэли наhаараа хото, дотор муутай, түбhэн юумэ эдихэгүй, эдеэн ходо танюуhатай, хэмжээтэйхэн байгаа. «Энэ эсэгым хэжэ үгэhэн юумэ даа»,- гэдэг байгаа. Иигэжэ хэды шэнээн балгааhан соо байгаа юм, баhа хүнүүд, хүршэ зон тухайлжа, Сүнхэриг руу эжынь түрэлхидтэ дуулгахадань, Бахаахай нагаса (эжын үеэлэнь) мори тэргээр ерэжэ, Балжад абгайгаа басагадтайнь гэртэнь абаашаа. 

Тиигээд балай ехэ удаагүй, урданай ёhоор, Балжад эжыень Хёлго Бууралай Дамдин гэжэ хүндэ хадамда үгөө. Энэ хойто эсэгэнь ехэ hайн хүн байжа, Рэгзэма эжыдэм зөөлэн, мээхэй, эрхэлүүлдэг байгаа. Эжы иигэжэ хөөрэгшэ hэн: «Хойто эсэгэдээ ехэ эрхэ байгааб, үглөөгүүр hэреэд, гараа дэрэ доогуураа шургуулаад үзэхэдэм, нэгэ жаахан кружка соо саахарай үгы hаань, тэрэнээ хар-яр гэтэр шэдэжэрхихэдэм, баабайм гүйжэ ерээд, саахарым асаржа, нюргым эльбэжэ бодхоогшо hэн». Иигэжэ түрэhэн эсэгэ хойто эсэгэ хоёроо зэргэсүүлэн, жэшэжэ хөөрэдэг байгаа. 

Буряадһаа сүлүүлһэн

Саг жэлнүүдэй ябаса хурдан даа, тииһээр байтараа, Рэгзэма ехэ болоод лэ, тэндэхи нютагай гулваа ноёной Галдан гэжэ нэрэтэй хүбүүндэ хадамда гараад, амгалан тайбан ажаһуужа байтарнь, үнөөхи 30-аад онуудай хатуу, хамаг зониие хамаhан, хааhан саг ерээд лэ, нэгэ бага шадалтай, залхуураагүй ажалаа сахижа, урдахияа хаажа ябаhан зоноо «кулак» гэжэ нэрлээд лэ, тэдэнэй тоодо хадам эсэгыень нүхэртэйнь буудажа алаа. Эжын хөөрөөнhөө: «Хамаг хубсаhыем хуу тайлажа абаа, хүл нюсэгөөр, дотор самсаараа, хүхөө хоёр гараараа тэбэрижэ халхалаад, хюруу дээрэ байхадам, хүнүүд гэрhээмнай зөөрииемнай, дэгэл, дахануудые, хүнжэл, шэрдэгүүдые hубагшалаад лэ, үхэр хулганаанууд шэнги урагша- хойшоо гүйлдэжэ байгаа. Орой юумэдээ хара буугаагүй, харажал байгааб, гансал оёдолойм машина (Зингер) гаргаад абаашахадань, нэгэ жаа муу байгаа. Теэд юунэй зөөри hанаха шадал байба гээшэб даа: нүхэрөө, хадам эсэгэеэ алуулшоод, өөрөө хүл нюсэгэн…Тиигэжэ байтарни, нэгэ хүн резин гутал, ногоон брезент суба (дождевик) хаяжа үгөө. Тэдэнииень үмдөөд лэ, түмэр харгын ажалда туулгааб. Уhанай модондошье (сплав леса) ябааб. Тиигээд лэ, бараа шэрэдэг хүйтэн вагоноор Красноярска хизаар абаашаа һэн». 

Тэсэшэгүй хүндэ ажалда ядарhан, олон хоногто үлэн хооhон харгыда ябаhан, арай амидыл тэндээ хүрөө. Тэндэнь баhа сүлүүлhэн буряадууд байгаа, тэдээнтэй хамта мал харууhалха ажалда табигдаа. Хүйтэн, нойтон, хубсаhан хомор, нимгэн, үлэн хооhон… Хайшан гэжэ амиды ябаhан юм гэжэ гайхахаар. Туража үхэхэгүйн түлөө үхэһэн малай мяха тэдэ зон эдидэг байгаа. 

Абатаймни ниилэһэн тухай 

Энэ үедэ манай баабай Цыбиков Жамьяншираб тэрэ үеын ехэ түб – Сүүгэлэй дасанда буддын шажанай философиин 25 жэл соо шудалагдадаг ном, бурхан зуралгын hургуули дүүргэжэ, эрдэм ехэтэй гэбшэ лама болоhон тула баhа хамагдаха, хаагдахагүйн түлөө багшынгаа зарлигаар нютагhаа халижа, Эрхүү можын Нукутск дээрэ хэдэн ламанартай суглараад, Краснояск ябашаhан байгаа. Зурааша мэргэжэлтэй байhан хадаа элдэб зураг зуража, будаха, шэрдэхэшье ажал хэжэ, хоолойгоо тэжээжэ, сүлүүлhэн ламанартаа жаа жуу туhатай амидаржа ябаа, юундэб гэхэдэ, баабай сүлүүлээгүй, өөрөө гаража ябаhан, сүлөө хүн байhан болоно. Тиигэжэ ябатараа, буряадуудтай ушаржа, юрэдөөл үхэхэhөө бэшые хуу үзөөд ябаһан Рэгзэматай уулзажа, ехээр хайрлажа, лама санаараа хуряажа, ниилэжэ, айл болоо.

«Баабайтай уулзаагүй hаа, үни заяанда үхэhэн байха байгааб», - гэжэ эжы нэгэтэ бэшэ hанан-hанан хэлэгшэ бэлэй. Тэндэ хоёр хүбүүдтэй болоо, түрүүшынгээ хүбүү 40 наhатайдаа түрөө (40 гэжэ буряад наhаяа хэлэдэг байгаа гээшэ гээбы, ахай 1939 оной байгаа). Тала газарай жаахан горхонhоо бэшэ ехэ уhа хараагүй зон Енисей мүрэнэй үертэ дайралдажа, аймшагтай hүрөөтэй юумэнүүдые үзөө: байhан гэрынь хахадтаа хүрэтэр уhанда абтаад, гэр дээрээ гараад байгаа. Харахадань, гэрнүүд гэр зандаа мүрэнэй дундуур эрьелдэн, урдажа ябаа гэхэ. Байгша гэрнай хэдыдээ хобхоржо, ябашанаа гү гэжэ ехэтэ айгаа ха. Тиигэhээр байтарнь, хүнүүд онгосоор ерэжэ, бултыень гэр дээрэhээнь буулгажа, зониие суглуулhан газарта абаашаа.

Уhанай татаhан хойно нойтон гэртээ бусаа. Шиигhээ боложо, ехэ хүбүүниинь (минии ехэ ахай) үбшэлжэ, ехэ зобоогоо, хэды «мордоо» гэжэ газаа табюулаад, гэнтэ мэдээ оронхой, нюдөө хаража хэбтээ гэхэ. Тиигэжэ эрэмдэг бэетэй үлөө. 1943 ондо баабайн Доржо баханхайн Дарима басаганиинь аймагай ноёд hайдуудаар ехэ ябадал хэжэ, хэрэгтэй саарhа (вызов) бүтээжэ, Загаһата нютагаа бусаха аргатай болгожо, бултыень ерүүлээ. 

Нютагаа бусалга 

Нютагаа ерээд байхадань, баабайн Боди, Доржо аханарынь үхэр мал үгэжэ, хүл дээрэнь табяа. 1950 ондо эжы Бахаахай үеэлынгээ Пылма басаганhаа басага (намайе) үргэжэ абажа, гурбан үхибүүдтэй боложо түбхинөө. Эжы колхозой ажалда хонишье, тахяашье хараа. Бэеэ ехэ шангаар абажа ябадаг, хүнгэн бэетэй, нарин нягта гэжэ суутай, түргэ мэргэн, ажалша, ходо гүйдэлөөрөө, жороолжо юумэеэ хэжэ ябадаг хүн байгаа. Ерэ наhаяа шахажа ябаhан хүн аад: «Хүнэй хүл хайшан гээд үбдэдэг юм ааб, би тэрээни мэдэхэгүйб», - гэхэ.«90-еэ (буряад наhаар) сагаалха бэшэ аабии», - гэжэ хэлэжэ байhаар, 1988 оной намар, нютагтаа Юрэ эжы гэжэ алдаршаhан эжымнай бурхандаа мордоо hэн даа. 

Үхибүүдээ хэн, юун болгоо юм гээ hаа: хамагай аха хүбүүниинь Енисей мүрэнэй үерэй нүлөөгөөр бэе муутай болоо гэжэ дээрэ хэлэгдэнхэй, теэд «инвалид» гэжэ нэрэтэй ябахагүй гэжэ тэрээниие гэршэлхэ саарhанhаа арсажа абаагүй, наhаараа ажалтай ябаа: киномеханик, библиотекарь, почтын начальник, математикын багша, hүүлэй үедэ Загаhатын совхозой директорэй орлогшын ажалтай ябаа. Гурбан үхибүүдтэй, тэдэнь бүгэдэ дээдэ hургуулитай. Удаадахи хүбүүниинь Хабаровскын партийна дээдэ hургуулида һуража, журналист мэргэжэлтэй болоод, Хэжэнгынгээ газетын редакцида, партиин райкомдо, райпотребсоюзда ажалтай ябаа. Нэгэл басагатай, тэрэнь баhа журналист. Би, басаганиинь, хүгжэмэй училищи дүүргээд, Улаан-Үдын хүүгэдэй 1-дэхи хүгжэмэй һургуулида ажалай харгы эхилээд, хожомынь Буряадай багшанарай дээдэ hургуулиин ород хэлэ бэшэгэй факультет дүүргэжэ, Улаан-Үдэ хотын захиргаанда 26 жэлдэ хүдэлжэ, пенсидэ гарааб. Гурбан басагадни дээдэ hургуулитай. Маанадта, үхибүүдтээ, аша, зээнэртээ, иимэл, өөртөөл адли шанга hургаал хүртөөгөө хайрата эжымнай. Үри hадаhаднай иимэхэн хүгшэн эжытэй hэмди гэжэ мэдэжэ ябаха гэжэ найдагдана.