1035
Буряад Уласта ТОС-ой нэгэдэлнүүд 2010 онһоо хойшо хүгжэнэ. Энэ хугасаа соо тэдэнэй дүй дүршэлөөрөө хубаалдаха, түрүү түсэлнүүдээрээ андалдаха талмай үгы байгаа бшуу. Анха түрүүшынхиеэ эмхидхэгдэһэн хуралдаан иимэ арга боломжо ТОСуудта олгогдобо.
Улаан-Үдэ хотын Соведүүдэй талмай дээрэ болоһон баярай хэмжээ ябуулгын нээлгын үедэ Буряадта ТОСууд яагаад хүдэлжэ эхилээб гэжэ Арадай Хуралай түрүүлэгшын орлогшо Владимир Павлов һануулба.
- Иимэ хүдэлөөн Ород гүрэндэ нэбтэрүүлэгдэжэ байна гэжэ бидэ 2010 ондо мэдээбди. Абаһаар лэ, манай бүлэг һунгамалнууд хүдөө нютагай эдэбхидтэй хамта Волгоградай можын ТОСуудай ажалтай танилсахаяа ошоо бэлэйбди. Ород гүрэн соо тэндэ түрүүшын хүдэлөөнүүд эмхидхэгдэһэн байна, - гэжэ Владимир Павлов хөөрэнэ. – Манай уласта ТОСуудай хүдэлжэ эхилхэдэ, тэдээндэ туһа нэмэри боложо үгэхэ мүнгэ һомолхо тухай асуудал хаража үзөөбди. Тиигэжэ түрүүн 28 сая түхэриг уласай бюджедһээ дамжуулха тухай шиидхэбэри абаабди. Нүгөө жэл энэ тоо 60 сая хүргэхэ хараатайбди.
Улаан-Үдэ хотын мэр Александр Голков үгэ хэлэхэдээ, мүнөө үедэ Буряадта ТОСууд аргагүйгөөр хүгжөө гэжэ мэдүүлбэ.
- Бидэ һаяхана бүхэроссиин суглаанда ошоод ерээбди. Манай Улаан-Үдын болон хүдөө аймагуудаймнай хэдэн нэгэдэлнүүд тусхай шангуудта хүртөө. Волгоград можын эдэбхитэд “ТОС хүгжөөлгын талаар маанадһаа холо ябанхайт” гэжэ хэлэхэдэнь, ехэ баярлаа һэмди, - гэжэ Александр Голков хэлээ.
Мүнөө үедэ ТОС тухай уласай Хуули баталагдажа байна. Энээн тухай хөөрэлдөөн үргэн дэлисэтэйгээр эмхидхэгдээ. Буряад Уласай Толгойлогшын болон Засагай газарай Захиргаанай дэргэдэхи газар дэбисхэр хүгжэлтын хорооной мэргэжэлтэн Николай Намсараевай мэдүүлһээр, тус Хуули баталан абахын түлөө 100 мянга гаран хүн гараа табиһан байна.
- Иимэ Хуули ехэ хэрэгтэй юм. Юуб гэхэдэ, тэрэ нэн түрүүн ТОСуудые элдэб ушарһаа хамгаалха юм. Хуулин үгы байбал, манай Засагай газар мүнгэшье һомолхоо болишохо аргатай. Харин Хуулиин ашаар энэ асуудал нэгэшье бодхоогдохогүй, - гэжэ Николай Намсараев мэдүүлнэ. – Манай нютагуудаар ябажа хөөрэлдэхэдэ, ТОСуудай эдэбхитэд угаа олон өөрын һанамжа хэлэжэ үгөө. Бидэ тэдэниие нэгэдүүлжэ, Хуули болгожо байнабди. Ёһотойл арадай Хуули болохонь хаш.
ТОСуудай түрүүшын найр нааданда бүхы аймагуудай түлөөлэгшэд ерээ гэжэ онсолмоор. Холые холо гэнгүй ерэһэн Муя, Хойто-Байгал, Аха, Баунта аймагуудые тэмдэглэхэ хэрэгтэй. Найрта бүхы ТОСууд бэеэ харуулхын түлөө бүхы арга шадалаа гаргаа. Энэ хэрэгтэ аймагууд өөрын һэеы гэрнүүдые бодхоожо, аргагүй һонирхолтой үзэсхэлэнгүүдые дэлгээгээ. Эндэ бүхы юумэ олохоор – эдеэ хоол нютаг бүхэндэ дэлгэржэ байгаа. Мүн уран гартайшуулай бүтээлнүүд олониие гайхуулаа.
Аймаг бүхэнэй хэжэ байһан ажалаа харуулхадань, олоной зосоо омогорхол түрүүлжэ байгаа. Юуб гэхэдэ, тэдэ нютагаа хүгжөөхын түлөө ехэ ажал хэнэ. ТОСуудай ашаар хүдөөгэй номой сангууд, хүүгэдэй сэсэрлигүүд, һургуулинууд заһабарилагдана, шэнээршье бодхоогдоно. Тэдэнэй ашаар нютагай шэг шарай һайжарна.
Һүүлэй мэдээгээр Баргажан аймагта 49 ТОС тоологдоно. Тэдэнэй хэжэ байһан ажал үргэн. Баргажан аймагай зүблэл түрүүлэгшэ Зорикто Сундаровай хэлэһээр, аймагай засагай талаһаа тэдээндэ яһала туһа хүргэгдэнэ.
- Һаяхана аймагтаа ТОСуудай конкурс үнгэргөөбди. Урда жэлнүүдтэ 250 мянган түхэриг энэ хэрэгтэ дамжуулдаг һаа, мүнөө энэ тоо 500 мянга хүргөөбди, - гэжэ Зорикто Сундаров мэдүүлнэ. – Манай Ина һууринда хүн зон ехээр сэбэр уһаар дуталдадаг байгаа. Тэдэ хажуудахи гол горхонһоо уһаяа абажа уугша һэн. Тэндэхи эдэбхитэд хоёр худаг малтажа, нютагаа уһатай болгоо. Карасун һууринда хүдөөгээхид өөрын ашаар томо хүүргэ бариһан байна. Иимэ һайн жэшээнүүд манай Баргажанда олон.
Баунта аймагай ори ганса буряад Монгой һууринда ТОС-ой эдэбхитэд өөрын хүсөөр хүүргэ барижа, ашаглалда тушаагаа. Тэндэхи зон 83 километр холо байдаг Багдарин һууринтай харилсаа үгы болошоод байгаа.
Хори аймагай бүхы һууринууд сэбэр уһаар дуталдажа байгаа. Тэндэ олон тоото худагууд малтагдаа. Энэ ажалай хүсөөр хэдэн һууринуудта түймэрһөө саралгын албанууд байгуулагдаа. ТОСууд өөрын мүнгөөр түймэр саралгын машинануудые худалдан абаа.
Мүн тиихэдэ ТОСууд сүмэ болон дуган бодхоолгодо анхаралаа ехээр хандуулна. Бүхы аймагуудта энэ талаар ажал ябуулагдана. Бэшүүр аймагай Дээдэ Мангирта һууринда сүмэ һэльбэн шэнэлэгдэнэ. Тэндэ хэды ажал ехэ байбашье, нютагай зон удангүй сүмэ соогоо мүргэл үнгэргэжэ эхилхэбди гэжэ этигэнэ.
Ивалга аймагай түбэй олон дабхар гэрнүүд соо 7 ТОС ажалаа ябуулна. Тэдэ өөрын бэе харангүй, нэн түрүүн, Илалтын сэсэглиг шэнээр һэльбэн заһабарилха гэһэн шиидхэбэри абаа. Ивалга аймагай һунгамал Жаргалма Гармаевагай хэлэһээр, Илалтын сэсэглиг 1985 ондо нээгдээд, һүүлэй үедэ орхигдожо, тэндэ үхэр мал бэлшэдэг, архиншадай суглардаг болошонхой байгаа.
- 2014 ондо сэсэглигээ шэнээр нээгээбди. 10 гаран тонно хүндэ шулуу асаржа, “Дайнай үхибүүдтэ” зорюулагдаһан хүшөө бодхооһон байнабди. Энэмнай Буряад Уласта иимэ түхэлэй ори ганса хүшөө гээшэ, - гэжэ Жаргалма Гармаева хөөрэнэ. – Бүхы гэрнүүдэйнгээ газаахи зосоохиие сэбэрлэжэ, һайн шанартай евро түхэлэй сонхонуудые подъезднууд соо табяабди. Мүн байшан гэрнүүдэй дээбэри заһабарилагдаа. Аяар табан хүүгэдэй талмай барижа, багашуулаа баярлуулжа байнабди.
Жаргалма Гармаева хадаа “ТОСуудай түрүүшүүл” гэһэн нэгэдэхи конкурсдо хабаадаа. Бүхы дээрэ аймаг бүхэнэй түлөөлэгшэ эндэ оролсоһон байна. Найр нааданай үедэ бүхы хабаадагшадта тусхай шан, баярай бэшэгүүд барюулагдаа. Хэжэнгэ аймагай Ородой Адаг сомоной “Найдал” гэһэн ТОС-ой хүтэлбэрилэгшэ Дашима Бадмаевна Бальжирова нэгэдэхи һуури эзэлһэн байна. Дашима Бадмаевна хадаа Хэжэнгэ соо эгээл түрүүн ТОС-ой нэгэдэл ябуулжа эхилһэн намтартай. Буряадай ТОС-ой хүтэлбэрилэгшэд сооһоо Ородой медаль шагналда эгээл түрүүн хүртэһэн габьяатай.
Буряад эстрадын одод бэлиг шабадарияа ТОС-ой ажалшадта харуулжа, энэ ехэ һайндэрэй түгэсөө. ТОС-ой нэгэдэлнүүд саашадаашье урагшатайгаар ажалаа ябуулха найдал түрэнэ. Хэдэн үдэр соо байһан ааяма халуунай һүүлдэ ороһон бороо ТОСуудай ерээдүйн хүгжэлтын тэмдэг боложо үгөө.
ТОСууд эдеэ хоолой зүйлнүүдһээ эхилээд, гар урлалай бүтээлнүүдые элбэгээр дэлгээ юм
Борис Балдановай гэрэл зурагууд
Автор: Борис БАЛДАНОВ
