​Элинсэгэй үгэ эрьен бусаа гү?

Уг унгяа мэдэхэ гээшэ урдынгаа элинсэгэй булюу һайн талыень халан абаха гэһэн хүсэл хүгжөөдэг, ушар ёһоёо мэдэжэ абахада туһалдаг угаа хүсэтэй арга бшуу. Захаамин аймагай Үлэгшэн нютагта сугтаа һураһан үеымни нүхэр – дархан Буда абгайн басаган Галина Будаевна РИНЧИНОВАТАЙ (эрхэ нэрэнь Сэдэн-Ешэ) уулзажа, 1-дүгээр һойһо угһаа һалаатан хүгжэһэн аршаантан аймаг тухайнь хөөрэлдэбэбди.

- Галина Будаевна, бүри багаһаа угтамнай шэдитэй бэрхэ, баян хүнүүд байһан юм гээд хөөрэхэ дуратай бэлэйш.

- Угаа уһанда хаяхагүй гэһэн үгэ бии. Аба, эжымни намдаа, ганса мондогор басагандаа, урда үеынгөө зон тухай ехэл дуратайгаар хөөрэжэ үгэдэг байһан юм. Өөрсэ зантай, бүхэ баташье, олзотой омогтойшье, шэдитэйшье зон байһан юм гээд, хөөрөөнүүдһээнь дуулан гайхадаг бэлэйб. Абым талаар элинсэгни – Аршаан зургаан хүбүүтэй байһан. 

Еэхэр ехэ хүбүүниинь һэн. Еэхэрэй Нима Үлэгшэн голдоо багтахагүй малтай, ядарһан зондоо туһалдаг энэрил ехэтэй хүн байһан гэжэ алдаршаһан. 

Аршаанай удаадахи хүбүүн Осорһоо Заа төөбии (уг нэрэнь) түрэһэн. Заа төөбиин хүбүүн Лодой амбай болоно. Лодой амбай Тамчын хүреэндэ арбан долоон жэлдэ һуража гараһан, Ивалгын дасанай байгуулагдахада, Дармаа хамбые шэрээдэнь халуун дэмжэлгэ үзүүлжэ үргэмжэлэлсэһэн санаартанай нэгэн болоно. 

Аршаан элинсэгэймнай удаадахи хүбүүн Һөөнөөниие Үбгэн, Далай хүбүүдынь залгамжалаа. Үбгэнэй Сэнгэ-Сээжэ-Бургалтайн дасанай лама Сартуул-Гэгээтын дасанда ном хаялганда хабаадахадаа, бултыень илаһан суутай. Найман олбог дээрэ һуугаад, шүүгдэһэн зониинь олбогоо алда алдаһаар, нюсэгэн шэрээдэ хүрэдэг байгаа. Харин Сэнгэ найман олбог дээрээ һууһан зандаа үлэжэ, илагша болон тодорходоо, Сэсэн Сэнгэ гэжэ нэршэһэн. 

Аршаанай удаадахи хүбүүн Булбы тальтаран хэлэтэй, нэгэ заа үбэштэйшэг, тэрэ зуураа шэдитэй хүн байһан. Хүбшэ тайгаар моринһоо огто буунгүй агнадаг, унаһан лэ мориниинь юрэ бусын хүшэтэй болошодог - иимэ шэнжэтэй байгаа. Мориниинь тэргэ гээшые зомгоол шэнги һандагай – яндагай шэрээд, хүмэрюулхэеэ һанадаг, айхаар бэлэй. Ядаад, шарга хүллөөд, зундаа зүлгэ ногоон дээгүүр гулгуулдаг юм һэн ха. Заримдаа хойноһоонь харахада, шаргань агаараар дэгдэн татаад саашална гү гээд зон ажагладаг байһан.

Аршаанай дүрбэдэхи хүбүүн Мохлоо гээшэ хүнһөөл һаа, хүсэтэй һэн. Хуртагаһаа һамгатай байгаад, нүхэрэйнгөө наһа барахада, һамганиинь үринэрөө абаад, нютагаа бусаһан гэдэг. Нэгэ хэдэн жэл үнгэрөө, Захаамин аймагай Сурхарбаан дээрэ Сахир нютагай Аршанов гэжэ обог нэрэтэй үндэр сагаан хүбүүн барилдаагаар түрүүшын шан абажа байгаа һэн. Тэрэ ёһотоороо Мохлоогой үри һадаһан бэшэ юм аабза гэжэ ехэл таамагшалаа, һэжэглээ бэлэйб. Хэрбэеэ иимэ обогтой хүн эдэ мүрнүүдые мүнөө уншаа, дуулаа һаа, урданайнгаа уг гарбалаар һонирхожо, бидэнэртэ дуулгахагүй юм һэн аа гү? Ехэл баярлаха бэлэйбди.

Аршаанай удаадахи хүбүүн Ардай гэжэ байгаа, харин Аршаанай Осорой Ринчинэй хүбүүн минии аба болонол даа. 

- Хамтынгаа ажахыда эгээл туһатай, дархан Буда алдартай бэлэй даа, абашни?

- Уг гарбалаа ехээр сэгнэдэг байһаниинь һайшаалтай. Хэрбэеэ аршаантан хүшэтэй баян, санаартан зоноороо суурхадаг һаань, минии аба азатай ангуушан, мэргэн дархан байгаа. Иимэ дархаша мэргэн зон урданай сэрэгэй сэсэгы омогынь ябаа бшуу. Сөөхэр баатарһаа гарбалтайбди, урда үеымнай зон эрхим сэрэгшэд ябаһан байха гээд тухайлмаар. Тэрэ сагһаа дамжан ерэһэн иимэ дуун бии юм. 

Алдар нэрэм хаанабши –

Абай хаанай дансан соо, 

Мүнхэ нэрэм хаанабши – 

Мүнхэ хаанай дансан соо. 

- Буда Жамбалович үнэн дээрээшье сэрэгтэ ябаһан, ороной зүүн хилэнүүдые хамгаалжа, япон дайнда хабаадаһан габьяатай хүн ха юм... 

- Зунай ааяма халуун соогуур Ехэ Хингааниие ябагаар дабаһан тухайгаа хөөрэдэг бэлэй. Амарха, ами абаха зуураа нэгэтэ ан агнаад, хэдэн гүрөөһэ нэгэ мүһэн олзолоод орожо ерэхэдэнь, нүхэдынь ехэд гайхалсаа. Сэрэгэй-полевой кухнида олзоёо тушаагаа, командирынь урмашаа, магтаа. “Будуухамнай, агныш даа”, - гээд, дуратайгаар эльгээдэг болоһон ха. 

Нэгэтэ Үбэр Монголоор ябаад, дасан харажархиба ха. Ошоод ерэхэм гэхэдэнь, командирынь арсабагүй. Автомадайнгаа затвороо абаад, дасанда орожо зальбараад, адис абаа. Үбэр-монголойхидтой хэлэеэ ойлголсожо хөөрэлдэхэдэ, угаа аятай, торосолгүй байгаа һэн гээд дурсадаг бэлэй. “Хайшаа ондоошог шарайтай, үндэр хамартай хүн гээшэб” гэлсээ ха тэдэ ламанар. Үнэндөөшье, абам нэгэ заа ородшуу түхэлтэй һэн шарайдаа. Манжуурай талаар алхалжа ябатараа, хүлнүүдынь холоод дохолшоо. Бидэнээ хооллуулдаг хүмнай хохидохонь гээд, мори саг дары үгэһэн юм. 

Энеэдэтэйшье үзэгдэлнүүдые хөөрэдэг һэн. Обоохой газар гэрнүүд соо байдаг хитадууд дайралдадаг һэн ха. Тэрэ үеынгөө эгээл үгытэй зониинь байһан юм бэзэ. Ород сэрэгшэд үе-үе болоод хүлэйнгөө орёолтонуудые хаяад, шэнээр һэлгэдэг байгаа. Тэдэ орёолтонуудыень һуурин зон саг дары суглуулаад абашаха. “Юу хэлээ гээшэбта, хитад зон гээшэ үгы юумэнһээ эд бии болгодог зон ха юм. Үглөөдэртөө энэ орёолтотнай хүлдэ углаха аятайхан эд болгогдоод, дэлгүүр дээрэ худалдагдажа байха. Иимэ нарин алмалтатай арадтай хадаа гүрэнииньшье түргэн хүгжэдэг” гэлсээ ха.

- Дархан шадабарияашье дайнда харуулаа һэн бэзэ, Буда Жамбалович?

- Нэгэ газарта хүүргэ тэһэршөөд, абамни одоошье шандааһа шадалаа харуулха баатай болоо һэн. Түүдэг ехээр носоогоод, нүүргэһэ гаргажа ерээд, хүүргын түмэр хэрэгсэлнүүдые (сүндэрөөбхэнүүдые гээд хэлэдэг һэн) бүтээжэ, хоорондонь хабсаруулан бэхижүүлһэн байха юм. Энээниие мэтэр түргэн, шууд хэжэрхихэдэнь, дайшалхы нүхэдынь дахинаа гайхалдаа. “Япониие илаһанай түлөө” медаль үнэн бодотоор энгэртэнь ялараа, хара хүлһөөрөөл олоһон даа.

Ехэ нарин ангуушан байһан, эмэ буга, һогоониие хэзээдэшье хороохогүй. Хангайн баялиг гамтай, олошоржо, үдэжэ байг гэдэг һэн. Абамни ехэ зүрхэтэй хүн байһан гээд би арбаадтай ябаад ойлгоо бэлэйб. Зүүн Голдо, Нүүшэгэлдэ хашараг мал хаража байгаабди. Малдамнай баабгай ороо, үхэрнүүдэй зариман газаагаа гүйлдэжэ ерээ. Өөрөө заһажа нарижуулһан бердаанхаяа абаад, баабаймни гүйжэ гараа һэн. Түрүүшын һомонһоо тудажа унагаагаа. Би абадаа ехэ һанаагаа зобожо, урдаһаань гүйжэ ошоод асуунаб:

- Баабгайе алаа гүш?

- Баряаб, - гээд, хэлээ бэлэй. 

Үнэндөө, алаа гэһэн үгэ шэхэндэшье, һанаандашье хажар ха юм даа. Минии аба хэрэгтээшье, хэлэндээшье болгоомжотой, иимэ нарин хүн байһан. Тиин баабгайнгаа мяхые жэжэдхээд, Үлэгшэн хүрэтэр отог отогоор хубааһан юм. Тарган томо баабгайн толгойдо нохоймнай хусажа һалаагүйень эли һанадагби. 

- Сэбэг Дулма эжышни 2-дүгээр һойһо угай бэлэй гү? 

- Тиимэ. Шаалхатанай Сэдэнэй Дамнинай ехэ басаган байһан. Манай эндэ хадалиг газар, таряа ехээр хаядаггүй һэн. Харин Дамнин үбгэн таряа ехээр хаядаг байгаа. Аба эжы хоёрни ан-бун, амгалан һайхан ажаһуугаа. Хамтын ажахын эд зөөри һахижа, таряанай тоог харууһалаа юм, һүүлэй жэлнүүдтэ. 

- Тобшолон хэлэхэдэ, уг изагуур соо ажабайдалда һургаал боломо юумэ оломоор лэ гээшэ. 

- Үе сагай холо ойронь хамаагүй. Зуун жэлшье үнгэрэг. Урдын юумэ ула хэзээдэшье болоогүйл даа. Аршаантан аймагай зургаан хүбүүдэй хүн бүхэниинь туд бүридөө өөр тухайгаа дурдалга үлөөгөө. Жэшээлбэл, Булба гээшэ Хонгорой дабаанда модон соо шэлүүһэ хараад хэлэһэн ха: “Эб эреэхэн, аб алюухан, сүр сүрмэгэрхэн хадань хайрлаад, дайрангүй орхёоб”. Ангые ямар һайханаар зураглана гээшэб. 

Нүхэдтэйгөө агнажа ошоод, сай шанахаа түхеэржэ байхадань, “Удаган һамгамни (үнэхөөр удаган һамгатай һэн) түрхэмүүдһээ хэшэг асараад байна. Битнай абаад ерэһүү” гээд, аяар хэдэн арбаад модо газарһаа сайн шанагдатар түйсэтэй тоһо абаад хүрэжэ ерэһэн ха. Зайе иигээд ахиха, хэмнэхэ гээшые мүнөө үедэ халан абахын аргагүйшье һаань, тэрэ шадабари ухаамнай оньһон техникэ руугаа шэлжэн орошонхой гээшэ гү? 

Угтамнай ухаатай сэсэн бэринүүдшье байһан. Һөөнөөнэй хоёрдохи һамган Субади тухай дурсалганууд үлөө юм. Далай хүбүүнтэнтэйгээ Монголдо нютагжажа байтараа, нэгэтэ Субади хэлээ ха: “Бидэ, буряадууд Сагаан хаанай албатад ха юмбибди. Эндэ саг хүндэрхэ янзатай байна, налог татабаринь даашагүй болохонь гү? Нютагаа ябая”. Далай тоонтодоо үргэн дэлгэр ажаһуугаа. Харгыда ойрохон һуудаг һэн ха. Жаргал һамганиинь долоон тамгын тогоон соо ходо мяха шанажа, ороһон хүн тэбшээр мяханһаа хүртөөд лэ гарадаг байгаа. 

Һөөнөөни Үбгэнэй Сэнгэ санаартан хашалганай сагай тулажа ерэхын урда нүхэдтөө үгүүлһэн ха: “Саг сагтаа гэдэг, манай зула һүнэжэ, шэнэ засаг бадаржа байна. Зэдын оёорһоо шулуу абаад үзыта. Энэ шулуун дундаа нороод байна гү? Юуншье гээ һаа, юумэн хубилхаа болёо. Би гэртээ харихам”. Гэртээ ерээд, борсо, шара тоһо бэлдэжэ, һэеыдэ орёогоод, арһан һураар үһээдэ үлгөөд, буутай зоной ерэхые хүлеэжэ байһан гэхэ. Үдын Байшангай түрмэдэ ороод байхадаа, сугтаа һууһан санаартандаа хэлэбэ: “Та юу бодонот? Минии һанамжаар, манай хоёр нюдэнэй шэргээшье һаа, юумэн хубилхаяа болёо. Тиимэһээ энэ һүни би ябахам”. Тэрэ һүниндөө потид (һүнэһэеэ залаха уншалга) бүтээгээд, үглөөдэрынь бэень хүрэшөөд һууһан гэхэ. Энэ ушар тухай һүүлдэ амиды гарасалдаһан нэгэ лама хөөрэжэ үгэһэн юм ха. 

- Лодой амбай өөрынгөө һүбэлгэн ухаагаар хамалганда оронгүй гарасалдаһан гэдэг.

- Талаан болоходоо, анхан хубараг ябаһан хүн милиционер болоһон байжа, амбайе һайса туршаһан ха. Олон ном урдаа табяад, эдэ мүрнүүд ямар ном сооһооб гэхэһээ эхилээд, асуулта хээ. Эгээл һүүлдэ жадхын ном харуулхадань, “Энээнииетнай гартаашье абахагүйб” гэһэн. Иигэжэ албатад ламбагайе тушаагаагүй, Улаан-Үдэдэ асараад, үйлсэдэ орхижорхиһон. Теэдшье бэеэ нюуха шадабаритай тула заримдаа нэгэшье хүндэ харагдахаяа болишодог – иимэ шэдитэй байгаа. 

Аршаантанай һайн талые дурдабал, Хонгор уулые эгээл түрүүшынхеэ эдэнэрэй үри һадаһан Согто тахиһан юм. Тиимэһээл Согто Хонгор уула гэжэ нэршэһэн.

- Галина Будаевна, энэ ехэ угай таһардаһан хадаа нигүүлэсхы буянгай хэрэгтэ хубитаяа оруулдаг гүш?

- Минии бүтээжэрхихэ ехэ юун байхаб даа. Хонгор уулада субарга барихада, тогоо барижа туһалаа һэм. Жэжэ бужа иимэ хэрэгээршье туһалжа байбал, далайда – дуһал нэмэри аабза. Угтаа түшэглэн, һайнииень үргэжэ, алдарыень арьбажуулжа ябаял даа гэжэ буряад угсаатандаа хандаха байнаб.