976
(Түгэсхэл. Эхиниинь июлиин 19-эй дугаарта).
“Гоё” кафе соо хүндын хоол барижа һуухадаа, бүри дүтөөр танилсаабди. Сомоной дарга Батожаб Буянтуев, “Вдохновение” ансамблиин хүтэлбэрилэгшэ Эмилия Вахрунова хоёр Захааминһаа угтай байба. Харин Баир Митыповэй эжы баһал Захааминһаа угтай. “Бүмбэрсэг дэлхэймнай түхэреэн лэ байна даа, хаанашье ябахадаа, танил талатаяа уулзашаха юм байнаш”, - гэлдэжэ, ехэ дулаанаар харилсаабди.
- Сэлэнгэдэ юугээр һонирхообта?
- Новоселенгинскдэ декабристнуудай музейгээр ехэтэ һонирхообди. Энэ музейдэ нэгэтэ бэшэ ерэһэншье һаа, һонирхохо юумэн олон лэ байна даа. Зүблэлтэ засагай үедэ орходоо нэгэ бага ондоогоор гэхэ гү даа, декабристнуудай ажабайдал бүхы тээһээнь харуулха, түүхэтэ үйлэ хэрэгүүдые үнэн зүбөөрнь, байһан соонь харуулха зорилго табигданхай. Сэлэнгын уудам талые, ород буряадуудай урданай ажабайдал зураглаһан диарама зэрэлгээтэ талын тэг дунда орошоод байһан мэтэ бодотоор харуулна. Музей Николай Бестужевай үри һадаһадтай нарин харилсаатай юм байна.
Суута Сэлэнгын полк тухай ехэ баян материал суглуулагданхай. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда хабаадажа, Севастополь хамгаалжа, алдар суугаа солотуулһан энэ полкын сэрэгшэд, хасагууд тухай ехэ мэдээсэл эндэ абахаар. Түүхээр һонирходог хүнүүдтэ, хизаар ороноо шэнжэлэгшэдтэ бүришье ехэ удха шанартай музей гэжэ адаглааб. Хайшан гээд, ямар hан жасаар энэ музейгээ зандань байлгажа, үшөө саашань хүгжөөнэбта гэжэ һонирхоходомнай, Буряад Уласай Нэгэдэмэл музейнүүдэй холбоондо оронхойбди, гүрэнэй соёлой яаманай соносхоһон түсэлнүүдтэ хабаадажа, грант шүүнэбди гэжэ харюусаа.
- Зэрэлгээтэ Зэдын захагүй ехэ талаар гарахадатнай, юун таанадай һонирхол татааб?
- Энэ үдэрнай уташье һаа, тиигэhээр дүхэжэ, нараншье орожо, Зэдын Белоозёрскын интернат-һургуулида хонолгодоо тогтообди. Эндэ халуун сайгаар угтажа абаа. Сайлалганай үедэ аяншалгынгаа түрүүшын үдэрэй дүн согсолбобди. Хоёр аймаг һэтэ гараад, гурбадахи аймагтаа хонохо гэжэ байхадаа, яһала баяртай байгдаа. Тогтоһон нютагайнгаа түүхээр һонирхобобди. Зүблэлтын үедэ Боргойн ехэ совхоз-миллионер хаа-хаанагүй суурхажа байһан. Эндэ колхозой правлениин хоёр дабхар байшан байна. Аймагуудай түбһөө дутуугүй ехэ түбэй талмайтай, Ленин багшада табиһан хүшөө тэрэ зандаа байна.
Үглөөгүүр бодожо, замда гараһаар нэн түрүүн Буряадай түрүүшын эрдэмтэ Доржо Банзаровай тоонтодонь бодхоогдоһон хүшөөдэ хүрөөбди. Бадма Шаркуевичнай Буряадайнгаа алдарта хүбүүн тухай һонин мэдээсэлнүүдые хөөрөө. Аяар тэрэ үедэ юрын буряад хүбүүн түрэл нютагһаа хаана холын Казаньда һураад, үшөө мэдээжэ эрдэмтэ болохо гээшэмнай ёһотойл баатаршалга байгаа гэжэ хөөрэлдэхэдөө, Чимит Цыдендамбаевай романуудые уншаһанаа һанан-һанан удаан зогсообди.
Захааминаа ошоходоо, ходо жолоогоо татадаг Адангын булагта тогтожо, аршаанһаа хүртөөд, Петропавловка хүрэжэ, РУО-гой мэргэжэлтэдээр Цагаатайн дунда һургуули хүрөөбди. Эндэ баһал нютагайнгаа басагадаар уулзашабабди. Маанадые хүргэлсэһэн мэргэжэлтэмнай болон энэ һургуулиин орлогшо захиралынь Аюр-Зана Жимбиевич Тудуновай Оюна, Дарима басагад байба.
Һургуулиин захирал Бато Доржиев залууханшье һаа, даалгагдаһан ажалаа шууд ябуулжа, һургуулиингаа байшангые заһабарилуулжа байна. Эндэ багахан зүблөө үнгэргөөд, һургуулиин музей харабабди. Яһала баян музей багахан таһагууд соо багтажа ядана. Музейн эрхилэгшэ, буряад хэлэнэй багша Баярма Балданова эндэхи үзэмжэнүүдтэй ехэ ханамжатайгаар танилсуулба.
Удаань Петропавловкын гимнази ерэхэдэмнай, эндэ Зэдэ аймагай багшын ажалай ветерануудай зүблэл, һургуулиин захирал, РУО-гой мэргэжэлтэд угтажа абаба. Энэ һургуули улас соогоо эрхимүүдэй тоодо ороно. Бүхэроссиин урилдаануудта хэды дахин илаһан һургуули хоёр дахин сая түхэриг шагнал абаһан байна. Таһалгаряагүй, олон түсэлнүүдые бэлдэжэ, грантнуудые олоор шүүнэ. Захааминһаа угтай Елена Ваганова, һургуулиин захирал, манай түсэлтэй танилсаад, ехэтэ дэмжэжэ, Агуу Илалтада зорюулагдаһан “Связь поколении” гэжэ өөһэдынгөө түсэлтэй адлишаагаа. Тиигээд лэ ехэ эрдэмтэдтэй ябана ха юмта, энэ түсэлөө үргэдхөөд, гүрэнэй хэмжээндэ гаража, грант шүүхэеэ оролдохымнай хүсөөд, али болохо туһаламжа үзүүлхэеэ мэдүүлээ.
Залуухан, сэбэрхэн, илдам шарайтай Елена Михайловна хэлэхэдээшье, хэхэдээшье бэрхэ хүтэлбэрилэгшэ. Мүнөө сагта иимэл урагшаа һанаатай, шуран бэрхэ захиралнууд хэрэгтэй. Халуун хоол барижа һуухадаа, бүри һайнаар танилсаабди. Багша-ветерануудай эблэлэй түрүүлэгшэ Мария Дмитриевна Бригс ажал хэрэгүүд тухайгаа һонирхолтойгоор хөөрэжэ үгөө. Түсэлнүүдые бэелүүлдэг Пагмажап Лубсановна Бадмаева һанамжануудаараа хубаалдаа. “Связь поколений” түсэл тухайгаа хөөрэхэдөө, наһатай зонтой уулзалгануудые үнгэргэдэгбди гэжэ мэдүүлээ. Ургажа ябаһан үетэн аха үеынгөө дүй дүршэл мэдэхэ, халан абаха ёһотой гэжэ тэмдэглэнэ. Миин хөөрэлдөөд, хатар наада харуулаад байдаггүй, гэртэхи ажабайдалдань туһалдаг. Наһажаал зоной “Баяр” гэртэ ходо ошожо, уулзалга үнгэргэдэгбди гэжэ хөөрөө. Тиигээд лэ Ториин нугаар тойрон гаража, түрэл аймагтаа хүрэжэ ерээбди.
- Захааминайнгаа дайдада ороходоо, һанаа сэдьхэлтнай амараа бэзэ даа…
- Түрэһэн дайдадаа хүрэхэдөө, юунтэйшье сасуулшагүй бодолнууд түрэнэ. Хангай дайдаяа олоной нюдөөр хаража ябахада, баһал нэгэ ондоо юм байна. Уула үндэр, хүжэ ногоон ой модото, сэлгеэ нуга талануудаараашье халюурһан нютагнай ямаршье гоёб даа гэжэ дабтан дабтан ябагдаа. Үндэр Баабайдаа хүрэхэдөө, сээжэ зүрхэмнай бүришье түшэгэнөө даа. Үлэгшэндэ тогтожо амараад, Михайловка шудараад, Сээжынгээ дасанда мүргөөд, Үхэриин төөбиидэ зальбараад, Хуртага, Хамни, Бүргэдэ халта байд гээд лэ, шууд гараабди.
Үдэшын 11-дэ Сахир хүрэбэбди. Тэндэ интернат-һургуулиин багша-ветеранууд, Даша Бальжинович ерэнхэй, бэлигтэй залуушуултаяа сагаан эдеэгээрээ, хадагуудаараа, ирагуу дуугаараа угтажа абаа. Хизаар ороноо шэнжэлгын музейдэ орожо һонирхообди. Хизаар ороноо шэнжэлэгшэ, энэ музей байгуулагша багшын ажалай ветеран Валентина Доржиевна Гармаевагай бэлдэжэ хэблүүлһэн “Край мой родной, каменистый, суровый” гэжэ номтой танилсаабди. Халуун сай барижа, хөөрөө дэлгээбди. Эндэ заһабариин ажалай хэгдэжэ байгаашье һаань, маанадаа зохид таһалгануудта байлгажа, һайнаар амаруулаа.
- Зай иигээд лэ, ойн баярай хэмжээнүүдэй зулай болоһон Сурхарбаанай найр наадан тухай тобшохоноор хөөрыт даа.
- Үглөөгүүр Мойһотодо хүрэхэдэмнай, Дүтэлүүрэй дунда һургуулиин бэлигтэйшүүл сэнхир хадагуудаараа, сагаан эдеэгээрээ, ирагуу дуугаараа угтаа. Аймагай засаг дарга Сергей Гонжитов, аймагай һунгамалнуудай Зүблөөнэй түрүүлэгшэ Бэлигто Зундуев, засаг даргын орлогшо Людмила Санжеева, засаг даргын зүбшэлэгшэ Борис Молосоев болон бусад аймагай захиргаанай тушаалтад баяртайгаар угтажа, һанаһан хэрэгээ номуун ёһоор бэелүүлхыемнай хүсөө.
Һүр жабхаланта ехэ hайндэрэй хэдэн зуун моритойшуулые, хатаршадые хаража баясаабди. Өөһэдөөшье жагсаалда ябаабди. Амаршалгын баяр ёһололдо байл- саад, хүүгэдэй Сурхарбаан хараабди. Улаан бургааһаднай яһала бэрхээр, элүүр энхээр, хүдэр шамбайгаар, солбон шуранаар ургажа ябана гэжэ баясаабди. Тайзан дээрэ гаража, илагшадые амаршалжа, бэлэгүүдээ барюулаабди.
РУО-гой сагаахан майханда халуун хоол барижа, Сэсэгма Дугаровнадаа бэлэгээ барюулаабди.
- Яһала һайнаар ябажа, зориһон хэрэгээ бүтээбэ ха юмта даа…
- Гол хэрэгнай үшөө урдамнай байгаа. Үглөөдэрынь Закаменск хотын түб талмай болон стадион дээрэ найр үргэлжэлөө. Тиигээд лэ засаг даргын уряалаар аймагай 300 гаран ветеранууд хүндэлэлэй баярта хабаадаабди. Энэ баярай оршондо бүгэдэниие түрэл аймагайнгаа байгуулагдаһаар 90 жэлэйнь ехэ ойгоор халуунаар амаршалаад, Юрий Мандагановта бүтээлгэһэн “Дайнай үеын Захааминай үхибүүдтэ” гэһэн түлэбөө, Захааминайнгаа зондо хандалга засаг дарга Сергей Валерьевичтэ хүндэтэйгөөр барюулаабди.
- Зай, одоол һанаһан хэрэгтнай номуун ёһоор бүтэбэ ха юм даа...
- Энэ хэрэгнай, үнэхөөрөөшье, hанаһан соомнай бүтөө. Теэд энэмнай нэгэ шата болоно. Ябаһан үзэһэнөө, уулзаһан ушарһанаа “Түрэл дайдадаа дуратайгаар” гэжэ ном болгожо хэблүүлхэ хэрэг урдамнай байна. мүнөө энэ ажалаа ябуулжа байнабди. Намар, Багшын һайндэртэ, Захааминай РУО-гой байгуулагдаһаар баһал 90 жэлэй ойн баярта уншагшадтаа хүргэхэ хүсэлэнтэйбди.
- Хүндэтэ Бадма Гомбоевна, тандаа, энэ ехэ хэрэг бүтээлсэһэн нүхэдтэ – дайнай үеын үхибүүдтэ баяр баясхалангаа хүргэнэбди. Номоо бүтээхэ хэрэгтэтнай амжалта хүсэе. Ном гээшэ хэтын хэтэдэ бүхы юумые гэршэлжэ байха түүхэ ха юм.
Сурхарбаанай үедэ
Сэнгэ Ринчиновэй гэрэл зурагууд
Автор: Сэнгэ РИНЧИНОВ
