​Шунгахаа ерэхэдэнь, шүлэгөөр хандаа

Бэшүүрэй аймагай Дэбээн һууринда анханһаа хойшо буряад угсаатан ажаһуудаг һэн. Тэдэ түрэл колхоздоо ажал хэжэ, үхэр мал үсхэбэрилжэ, ажамидардаг байгаа. 

90-ээд онуудай һандаралай болоходо, колхоз үгы боложо, эндэхи олонхи буряадууд нютагһаан гаража ошохо баатай болоо. Теэд уһанай эрьеэр ажаһууһан ород бүлэнүүд тус тосхондо зөөжэ ерээ. 

Һүүлэй байдалаар, эндэ оройдоол 12 үрхэтэ айл тоологдоно. Эндэхи үхибүүд Окино-Ключи һууринай һургуулида ябажа һурана. Тэндэ хүрэтэр аяар 17 километр болодог юм. Ерэхэ намар 10 үхибүүд һуралсалаа үргэлжэлүүлхэ. 

Теэд дэбээнэйхид урма зоригоо мохонгүй, нютагайнгаа түхэл шэнжэ һайжаруулха гэжэ оролдоно. 2017 ондо Дэбээндэ ТОС байгуулагдаа. 

Һууринайхид эндэ дүтэ оршодог нуураа, оршон тойронхииень ехэ арилгадаг, ариг сэбэрые сахиха гэжэ оролдодог байна. Аргагүй һайхан байгаалитай энэ нуурта олон хүн шунгахаа ерэхэдээ, бог шорой үлээнэ. Энэ ушарһаа Дэбээнэй хүбүүд, басагад амаржа байһан зондо шүлэглэмэл хандалгануудые зохёогоо юм. 

Бүхы Бэшүүрэй аймагай болон бусад нютагуудай хүн зон жэл бүри эндэ эмхидхэгдэдэг «Топкын загаһашалга» гэһэн хэмжээ ябуулгада ерэдэг. Хабаадагшадай һайнаар загаһа барихын түлөө Дэбээнэй ажаһуугшад бэлэдхэл хэдэг заншалтай. Хабаадагшад тус нуурай хөөлэнтии, ялаагана барижа баясадаг. 

Дэбээн һууринай ажаһуугша Екатерина Ивановна Новокрещенных Бэшүүрэй аймагай һунгамал юм. Тэрэ нютагайнгаа нэрэ-гаршаг харгы дээрэ хүүлэхэ тухайгаа мэдүүлнэ. Нуурта ошожо ябаһан хүн зон һууриниие харангүй, алад гарашана. 

Дэбээн хадаа «Топкинское» гэһэн хүдөөгэй захиргаанай бүридэлдэ ородог. Топки гэжэ һууринда баһа үсөөхэн зон ажаһуудаг. 

Эндэхи дүрбэн үйлсын гурбаниинь граждан дайнай эдэбхитэдэй нэрэтэй юм. Тэдээн тухай түүхэтэ мэдээнүүдые Татьяна Васильевна Кузнецова суглуулна.

- Тосхониие байгуулһан Иван Филиппович Панов, Иннокентий Ефимович Смородников болон Николай Артемьевич Носков гэгшэдэй нэрэнүүдые үйлсэнүүдтээ үгэнхэйбди. Нютагһаамнай холо бэшэ шугы соо томо нарһан модон ургадаг. Эгээл энэ модоной хажууда тэдэ гурбаниие сагаантан буудажа алаһан байна. Энэ үйлэ хараһан нютагаймнай зон нарһан дээрэ хэрээһэ һиилэжэ гаргаһан юм. Мүнөөшье болотор тэрэнь үлэнхэй. Гайхалтайнь гэхэдэ, энэ нарһан үжэнэгүй, - гэжэ Татьяна Кузнецова хөөрэнэ. 

Энэ нарһан модые ажаһуугшад наринаар харууһалдаг юм. Эндэ дурасхаалай самбар бүтээгдээ. Топки һууринай үшөө нэгэ үйлсэ Залуушуулай гэжэ нэрлэгдэнхэй. Һүүлэй үедэ залуу һүрэгэй нютагаа бусажа байһандань баярламаар.