​Ород нютагай домогуудһаа

Уг гарбал уудалбал, Хэжэнгэ аймагай Ород нютагай Худай отогой Шоношын изагууртан Нугасанай Нобто, Нобтын хүбүүд болохо Борхи, Түбшэн, Түлбэри, Түгэдхэн болонод. Түбшэнэй хүбүүн Сондор, Сондорой хүбүүн Барда, Бардын хүбүүн Базардаша, Базардашын хүбүүн Сэнгэ болоно. Сэнгын хүбүүн Сэдэнжаб. Сэдэнжабай үри хүүгэд: Бэлигтэ, Сэрэн, Зоригто, Баяр, Сэпэлма гэгшэд болоно даа. Сэдэнжабай үри хүүгэд булта айл бүлэ боложо түбхинэнхэй үнэр баян һуудаг юм. Сэдэнжаб Ородой-Адагта мүнөө ажаһуудаг. Нютаг нугадаа хүндэтэй, эрхим ажалайнгаа түлөө гүрэн түрынгөө олон тоото шагнал хайрада хүртэнхэй түрүү үбгэдэй нэгэн мүн. 

Аршаанай абаралта хүсэн 

Ородой аршааниие илангаяа хотын боротой, эдеэндэ муу болоһон хүнүүд уужа, хүртэжэ, эдэгэдэг байгаа. Хүнэгөөршье энэ аршаан уугаа һаа, шэнгэжэ, бодото туһа боложо байдаг уһатай. Мүн нюдэ муутай болоһон хүн дүрбэн хүлтэй түнхимэл модон соо аршаан хээд, тархиингаа хойто хулхайгаа сохюулдаг юм. Бишье 1916 оной зун нюдэеэ туйлай ехээр үбдэжэ, энэ аршаанда нюдөө сохюулжа, эдэгээ һэм. Манай мэдэхын, Ородой аршаанда олон хүнүүд ерэжэ амардаг байгаа. Зунай үедэ, илангаяа үбһэндэ орохын урда тээ бүри олон хүн бэеэ аргалдаг, амардаг байһан юм. 1921-1922 онуудай үеэр хуушан монгол хэлэн дээрэ сонин гарадаг байгаа. Тэрэ сонин соо аршааншадые: 

Амбаа наадандаа дашууржа, 

Арбан дүрбэ хонодог. 

Холшор наадандаа дашууржа, 

Хорин нэгэ хонодог, -

гэхэ мэтээр бэшэһэн байдаг. 

Урдань эндэ энэ аршаанай дэргэдэ үбэлэй нэгэ дулаан гэртэй, зунай нэгэ гэртэй, сарай дотороо хэдэн модон торхотой, нэгэ ехэ шэрэм тогоотой байдаг байгаа. Мүн 1960 гаран оной үеэр эндэхи Ородой үбгэд энэ аршаанай дэргэдэ хүнэй байха гэр, сарай мэтые бариһан байдаг. Батын Радна дархан (Һамасуу Батуевна Батожабайн аба) 1944 ондо хуһан модон торхо хэжэ, Бальжан хүрьгэнөө (Һамасуу Батуевнагай эгэшэ Һамажаб Батуевнагай нүхэр-милициин полковник ябаһан) аргалаа һэн. Дамбаев Дагба Дашажамса Нимбуев хоёр Петровско заводһоо ехэ шэрэм тогоо асараа бэлэй. 

Шабаран ламын гэнэдэл 

Минии мэдэхын, тэрэ үедэ энэ Ородой аршаанай дэргэдэ Золзоготын Шабаран гэжэ нэгэ үбгэн лама һуудаг байгаа. Тэрэ үбгэн ламада һү абаашажа үгэдэг бэлэйбди. Тиихэдэ, би 7-8 наһатай ябааб. Тэрэ үбгэн лама тогооной архи уудаг байгаа. Мүнөө һанахадам, хүнды улаан перец эдидэг һэн, тэрэниие намда үгэжэ эдюулэгшэ бэлэй. Тэрэнь ехэ гашуун агша һэн.

Бүри урдандаа хүдөө нютагуудаар бөө удаган гэжэ олон байгаа. Тэрэ үедэ Байсын эбэр болон Зүүн Хуурай шадар нэгэ бэрхэ удаганай тэндэхи зоной нарай нялха хүүгэдтэ ехэ харша болоходонь, энэ Шабаран ламые эндэһээ залажа, тэрэ Байсын Эбэр худар абаашаһан байгаа ха. Тэндэ тэрэ удаганиие дараха гэжэ Шабаран ламын ехэ уншалга гүрэм уншажа байтарнь, тэрэ бэрхэ, мэхэтэй удаган гоё гэгшын эхэнэр болоод, тонгойбо ха. Иигэхыень ойлгонгүй, тэрээндэ адис табиһанаа һүүлдэнь мэдэжэ, тэндэһээ ерээд, удангүй наһа бараһан байгаа. “Ламбагай наһа барахынгаа урда тээ энэ Ородой аршаанай баруун шэбэр дотор орожо, олбог дээрээ дабшаланхай һууһан зандаа наһа бараһан, тагаалал болоһон байгаа”, - гэжэ тэрэ сагта хэлсэгшэ һэн. 

Энэ Шабаран ламын наһа дүүрэһэнэй хойно эндэхи Ород нютагай Худай обогой Мансын Жэмбэ габжа, Үбгэн лама Аршаанай шадар һуудаг байгаа. Мүн хүнэй орохо модон торхо болон холтоһон хушалтатай сарай мэтые, минии мэдэхээр, үбгэн Мандеэ Аршаанай адагта хабар-намарай гэр табюулаад, тэндэ һуудаг һэн. Шабинарынь гэхэдэ, Сэбэгэй Сэдэн гэбшэ, мүн Жамбалай Очир гэхэ мэтэ байгаа. 

Манайхин хотон бол, энэ Аршаанһаа табан модоной газарта, шугын зүүн захада һуудаг айл байһамди. Мүнөө шугы үгы. Тэрэ шугын хорой шадар бүгэдэ хахалагдажа, таряанай газар болошолой. 

Хүмүүнэй нэгэ наһан соо элдэб юумэн үзэгдэхэ байна даа. Би 7-8 наһатай ябадагаа мартагшагүйб. Энэ Аршаанай зүүн тээхи ойһоо зүүлжээ анхандаа посхоод-хорой байгаа. Тэрэ шадарай Зура майлаар багахан үхибүүн ябахадаа хони адуулагша бэлэйбди. Тэдэ нүхэд гэхэдэ, мүнөө үгы шахуу даа.

Тахилгатай холбоотой ушаралнууд

Ород нютагта 1891 оной намарай шара набшын үеэр болоһон хуушанай тон лэ барга байдалай үедэ болоһон юумэн тухай хуушанай үбгэд, хүгшэдэй хэлсэдэгые дурдаха хүсэлтэйб. Ородой аршаанай адагта болоһон юумэ гэжэ хэлсэдэг байгаа. Тэрэ сагта газар бүхэнэй бэрхэ ангуушад хамтаржа, Ойхон үндэр хада уула-сабдагые тахиха гэжэ Ород нютагай нэгэ бэрхэ ангуушан болохо Дэлгэрэй Нууха гэдэг үбгэн газар бүхэнэй суутай бэрхэ ангуушад нүхэдөө урижа, Ойхон үндэрые тахиһан гэхэ. 

Тэрэ тахилгадаа урданай Орогойто бөөнэр хамтаржа, дүшэн сагаан эрье хони, дүшэн хара эрье, хамта наян толгой эрьеын мяха хэдэн зуугаад зууха нүхэндэ, хэдэн олон тогоондо шанажа, мүн хонидойнгоо гэдэһэ доторые тэрэ олон гал түүдэгтээ шатаажа, айхабтар ехэ хүншүү, хёрбоһо гаргаа һэн гэхэ. Хэдэн хоног, үдэр тэндэ архи мяхан дэлгэржэ, тэдэ Оргойто бөөнэр олон үдэрэй туршада онготожо, дэбхэрэлдээн болоһон гэхэ. 

Ушар болбол, тэрэ намар үбэлэй агнууриин олзые Байгалай урдахи баялиг, үнэтэ ангууд: булган, шэлүүһэн, хэрмэн болон бусад туруута ан - буга, хандагай мэтые орон дайдаһаа эрижэ, гуйжа, үргэл мүргэл хэһэн байба ха. Байгалай урда оршодог маша ехэ үндэр уула болохо Ойхон үндэр эдэ ангуушадай олзобори ехэтэй байха хэрэгтэнь урма, зориг түрүүлдэг байгаа хаш. Тэдэ ангуушадай хамтаралда ерэһэн ангуушад гэхэдэ, Элхиин Тарбагатай нютагай Шэбхэйн Мархай, Худан голой бэрхэ ангуушад Тамшаан Баабай, Тамшаанай Сэмбээн гэдэг, мүн Ара Хүрьбэ, Ойбонто нютаг голһоо, тиихэдэ Анаа голой суутай ангуушад ерэһэн байба. Ара Баргажан, Ярууна, Хэндэ, Тэлэмбэ нютагууд хүрэтэр зар захяа үгэһэн байгаа. 

Энэ ехэ тахилгата тайлганда хуушанай заншалтай бөө удаганда шүтэдэг зон тэрэ үедэ нилээд олон байһан. Тэрэ 1891 ондо минии түрэһэн аха болохо Дамдинсэрэн гэжэ хүбүүе минии үбгэ эсэгын эгэшэ болохо хүгшэн тэрэ тахилгада хүтэлжэ ошоод бусажа ерэхэдээ, тэрэ гунан наһатай хүбүүнэй хүзүүндэ сагаан бүд зангяа зүүлгээд, гэртээ хүрэжэ ерэхэдэнь, манай эжы айхабтар ехээр этээрхэжэ байгааб гэгшэ бэлэй. Гэртээ бусажа ерээд, бөөгэй мүргэлэй мяха эдиһэн тэрэ хүбүүн амигүй боложо унаһан юм гэхэ. Тэрэ үедэнь, тушаан болоходоо, манай эсэгэ гэртээ үгы, Петровско завод шэрэмдэ ошоһон байгаа ха. Тэрэ зуураа манай эсэгын хойноһоо Буянта абгые зорюута болгожо эльгээбэ. Эбэр Хажын дабаан дээрэ Буянта абга манай эсэгэтэй урда урдаһаа уулзаад, хүндэ ашаатай тэргэ мориёо абгада дамжуулжа үгөөд, өөрөө хүнгэн тэргэтэй морёороо гэртээ ерэхэдэнь, гунан наһатай боложо ябаһан хүбүүниинь амигүй хэбтэбэ. 

Тэрэ бэеэрээ манай эсэгэ дасан ошожо, абарал эрихэдэнь, энэ гэһээр улаан ямаа һэтэрлүүлжэ, Дамжин сахюуса тахюулагты гэжэ абарал буулгахадань, хурьгатай хони, нэгэ улаан ямаа агсажа абаад, Дамжин сахюусаниие тахюулхадань, тэрэ улаан ямаан маараба ха. Амигүй хэбтэһэн хүбүүниинь ямаантай адли мааража, ами ороходоо, унадаг үбшэнтэй болоһон юм. Хойшодоо аргада оронгүй, хорин хоёр наһа хүрэжэ, наһа бараһан байгаа. Мүнөө тэрэ ахамнай амиды мэндэ ябаа һаа, наян таба наһатай ябаха байгаа.

Энэ Ород гэжэ нютаг болбол ямар ушараар Ород гэжэ нэрэтэй болоһон тухай түүхэ тухай хэлэхэ болоо һаа, анхан сагта Ородой эхиндэ нэгэ орос хүн түмэр шүдэртэй ябатараа, тэндээ унтаад бодоходонь, шүдэрынь тайлдаһан байгаа гэхэ. Тиихэдэнь, би орос хүн байһан тулада, энэ газарта Ород гэжэ нэрэ үгэбэб гэһэн юм ха. Анхандаа мэдэхэ байһан юумэеэ болон урданай түүхэшэ үбгэдэй хэлсэһые эндэ бэшэбэб. 

Сэнгэ БАРДУЕВ, 

1973 оной август һарын 18-да бэшэбэ, 

Хэжэнгэ аймаг.