​Нүхэдэй дулаахан дүхэриг соо

Оюутан ябахаһаа һайхан саг үгы ха юм даа! Залуу наһан, үетэн нүхэд, хани нүхэсэл, түрүүшын дуран… «Сессиһээ сесси хүрэтэр» ажабайдал, кино, театр, энеэдэ зугаа… Шалгалтануудай урдахи хэдыхэн үдэрнүүдтэ «амияа абангүй» ажаллаад лэ, курсһаа курсда орохош. Иимэл золтой арюун хаһамнай үнгэржэ, ажабайдалай «үндэртэй, набтартай» харгыда 35 жэлэй саада тээ гараабди. 

Эхинэй эхин 

Эгсэ дүшэн жэлэй саадахи зунай ааяма халуун эгээл иимэ үдэрнүүдтэ манай бүлэгэйхид уулзажа, танилсаһан байнабди. 1977 оной зун Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулида орохо эрмэлзэлтэй хори гаран хүбүүд, басагад институдай газаагуур обооролдогшо бэлэйбди. Тэрэ үедэ конкурс ехэ байгаа. Дээдэ һургуулиин түүхэ ба хэлэ бэшэгэй факультедэй ород болон буряад хэлэнэй таһагта орохо дуратай 120 гаран хүн документнүүдээ тушаагаа һэмди. Түрүүшын шалгалтын – буряад хэлээр диктант бэшэлгын һүүлээр нилээд «шэнгэршообди». Шалгалтын комиссиин түрүүлэгшэ – Буряадай арадай багша, һуралсалай олон тоото программа, методическа номуудай автор Дондог Дашеевич Лыгденов байгаа һэн. 

- Иимэ бэрхэ багшын шэлэн абаһан хада бидэнэр ехэ эмхитэй, эдэбхитэй, оролдосотой бэрхэнүүд байгаа хабди, - гэжэ уулзалгын үедэ манай бүлэгэйхид хүхилдэнэ һэн. 

Уулзалгын баяр 

1982 ондо дээдэ һургуули дүүргэһэн 351-дэхи бүлэгэйхид һаяхан сугларжа, һургуулияа түгэсэһөөр 35 жэлэй баярта зорюулжа, уулзалга хүхюу зугаатайгаар үнгэргэбэд. 

- Дүн хамта 26 хүн дипломуудые абажа, буряад хэлэн, уран зохёол ба ород хэлэн, уран зохёолой багшын мэргэжэлтэй болообди. Үндэһэн буряад хэлэеэ, ёһо заншалаа ургажа ябаа үхибүүдтэ зааха, дэмжэхэ һайхан эрмэлзэлтэй холо ойро нютагуудаар тараһан байнабди. Олохон хүн дээдэ курсһаа маанадта ерээ, мүн баһа мантай хамта шалгалтануудые бариһан басагад, хүбүүд гэр байрын гү, али бусад шалтагаанаар маанадһаа хойнотожо, доодо курсын бүлэгүүдтэй һуралсалаа үргэлжэлүүлээ гээшэ. 35 жэлэй үнгэрөөд байхада, булта ажабайдалаа зүбөөр түхеэржэ, ажалайнгаа жолоое шангаар барин, гэр бүлэ болон түбхинэһэн, үри хүүгэдээ үргэн хүмүүжүүлһэн байнабди. Мүнөө бултадаа шахуу наһанайнгаа амаралтада гарабашье, олонхимнай ажаллахынгаа хажуугаар аша гушанараа үргэлсэн ябана, - гэжэ уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай “Бэлиг” хэблэлэй юрэнхы захирал, педагогикын эрдэмэй дид-доктор, доцент, Ородой Холбооной юрэнхы һуралсалай хүндэтэ хүдэлмэрилэгшэ, Сибириин Федеральна тойрогой Хүндэлэлэй дэбтэртэ ороһон Сергей Дмитриевич Будаев уулзалгын баяр ёһолол нээлгын үедэ тэмдэглээ. 

Уулзалгада манай бүлэгэй 15 хүбүүд, басагад, бүлэгэймнай 4 хүрьгэд суглараа. Түрэл һургуулиингаа хажууда сугларжа, дүрэ зурагаа буулгуулаабди, телевиденидэ өөһэдын хүтэй хадаа, телевизор харагшадай урдашье үгэ хэлэжэ үрдеэбди. Удаань хотынгоо гол ресторануудай нэгэн болохо “Чингисхан” ордон соо уулзалгынгаа баярые үргэлжэлүүлээбди. Олон жэлэй, зарим зомнай 35 жэл харалсаагүй, холо ойроһоо сугларһан үетэнэй хөөрэлдэхэ, хэлсэхэ юумэн барагдаха һэн гү даа.

Бултадаа габьяатай зон 

Аглаг һайхан Ага нютагһаа уулзалгын баярта Алханын, Новоорловскын дунда һургуулинуудта захиралай орлогшоор, Новоорловскын үхибүүдые элүүржүүлгын профилакторидо мүн лэ захиралай орлогшоор хүдэлһэн багшын ажалай ветеран, Шэтэ можын габьяата багша Мэдэгма Одоновна Цыденова Дугар нүхэртэеэ; Агын хоёрдохи дунда һургуулиин ород хэлэн ба уран зохёолой багша Цымжидма Сампиловна Цынгуева Чингис нүхэртэеэ; Амидхаашын дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багша, багшын ажалай ветеран Баярма Дармаевна Дармаева; Хори аймагай Тохорюугтын дунда һургуулида 35 жэлэй туршада буряад хэлэ заажа ябаһан Бадма-Цырен Дымбрылович Найданов; Хэжэнгэ аймагай Эдэрмэгэй дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багша, уласай “Эрхим багша” конкурсдо 2 дахин илагша, багшын ажалай ветеран, Захаамин аймагай Ёнгорбой нютагай басаган Римма Бадмаевна Будажапова; Зэдэ аймагай Сагаатайн дунда һургуулида ород хэлэ ба уран зохёол Дарису Мани-Базаровна Аюшеева; Захаамин аймагай Дабаатын дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багша, ирагуу найрагша, Ородой Холбоото Уласай, Буряад Уласай Уран зохёолшодой холбоонуудай гэшүүн, уран зохёолой “Тэрэнги” хүүгэдэй бүлгэмые хүтэлбэрилэгшэ, аймагай уран зохёолшодой “Уран Дүшэ” нэгэдэлэй түрүүлэгшэ ябаһан “Буряадай түрүү хүнүүд” конкурсын лауреат, багшын ажалай ветеран Хандажап Дармаевна Дампилова; Ивалгын дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багша, Ородой Холбоото Уласай арадай гэгээрэлэй отличник, Ородой Холбооной, Буряад Уласай, Ивалгын аймагай “Эрхим багша” конкурснуудай илагша, багшын ажалай ветеран, “Инаг дуратай ба үнэн сэхэ байһанай түлөө” медальда хүртэһэн, “Буряадай түрүү хүнүүд” конкурсын лауреат Мэдэгма Бабасановна Бадмацыбикова Владимир нүхэртэеэ; Сэлэнгэ аймагай Ноёхоной дунда һургуулида 35 жэлэй туршада багшаар ажаллаад, мүнөө Улаан-Үдэ хотодо ажаһуудаг багшын ажалай ветеран Сэсэгма Сампиловна Сампилова гэгшэд уулзалгын баярта зорин ерээ. Эндэ нэрлэгдэһэн багшанар бултадаа Ородой Холбоото Уласай юрэнхы эрдэмтэ, хүндэтэ хүдэлмэрилэгшэ гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртэнхэйнүүд юм. 

Энэ үдэшые шог зугаатайгаар, шадамар бэрхээр хүтэлбэрилһэн “тамада” Римма Бадмаевнагай хэлэһээр, дулаан гэртэ түбхинэһэн, уһа түлеэ бэлдэдэггүй хото городойхиднай гэбэл, эмхидхэлэй хорооной түрүүлэгшын орлогшо, “Буряад үнэн” сониндо редакторай орлогшоор, хүүгэдэй “Одон” сэтгүүлэй харюусалгата секретаряар хүдэлһэн, Ородой Холбооной Хэлхеэ холбооной болон олониитэдэ мэдээсэдэг яаманай шагналда хүртэһэн, Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, ажалай ветеран Цырендулма Батуевна Гуродармаева Николай нүхэртэеэ; Буряадай телевидениин ахамад редактораар хүдэлһэн, Үндэһэ яһатанай хоорондын сэтгүүлшэдэй нэгэдэлэй хүтэлбэрилэгшэ, Монгол ороной “Алтан гадаһан” медальда хүртэһэн, Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Ярослав Гашегай нэрэмжэтэ шангай лауреат Баярма Дондоковна Раднаева; тиихэдэ манай бүлэгэй эрхим, урагшаа һанаатай, уянгата һайхан хоолойтой Баяр, Сергей, Солбон, Цыбикжаб дүрбэн хүбүүд ерэжэ, уулзалгын шэмэг болоһон байна. Бидэнэй дунда эгээл аха захамнай болохо томоотой түбшэн зантай, түбһэн юумэндэ яарадаггүй Ородой Холбоото Уласай, Буряад Уласай Уран зохёолшодой холбоонуудай гэшүүн Сергей Доржиев, Цыбикжаб ахатамнай мүн болоно. Тэрэнэй бэшэһэн рассказууд олон тоото уншагшадайнгаа анхарал татажа, буряад уран зохёолой жасада өөрынгөө һуури бүхөөр эзэлэнхэй. Баяр Батоевич Базаргуруев “Бургражданпроект” институдта ахамад инженерээр олон жэлэй туршада аша үрэтэйгөөр хүдэлһэн. Солбон Дамдинович Аюшеев Гусиноозерскын ГРЭС-эй мэдээсэлэй албанда хүдэлдэг. “Буряад үнэн”, “Сэлэнгэ” сонинуудта хүдэлһэн, Ородой Холбооной Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Ородой Холбооной Элшэ хүсэнэй яаманай шагналтай, Монгол Уласай “Тэргүүний сэхээтэн” медальда хүртэһэн. 

Хүгшэн аба эжынэр болонхойбди... 

Уулзалгын баяр ямар һайхам даа! Хүн бүхэн өөрынгөө ажал хүдэлмэри, ажабайдал, гэр бүлэ, үхи хүбүүд тухайгаа хөөрэнэ. Мэнэл һая залуухан хүбүүд, басагад гүйлдэжэ ябаһан һаа, мүнөө бултадаа хүгшэн аба эжынэр – олон аша зээнэрэй таабай, тээбинэр болошоһон байбабди. Манай бүлэгэйхид 1-дэхи курсһаа эдэбхитэй, эбтэй эетэйгээрээ илгарагша һэмди. Дуу дуулаха дуратайшуул олон, ханын “Эрдэм” сониндо шүлэг, тобшо мэдээсэл бэшэдэг һэмди. Энэшье үдэшэ тэрэл оюутан ябаһан бүлэгөөрөө 26-дахи аудитори соогоо хөөрэлдэжэ, дуулалдажа һууһан мэтэ мэдэрэлдэ абтаабди. Солбон Аюшеев тэрэл “Том болждээ минии хүү” гэһэн монгол һайхан дуугаа, үшөө тиихэдэ бултадаа дэмжэн дууладаг “Алтан набшаһад хото дээгүүр ниидэнэ...” (“Листья жёлтые над городом кружатся...”) дуугаа эхилээ. Мэдэгма Цыденовамнай “Үргэн Ононоо” уянгата гоёор таталуулаа, Дондок Улзытуевай үгэ дээрэ Базар Цырендашиевай бэшэһэн “Уулзалга” гэһэн дуу Сергей Будаев дуулажа, бултаниие уяруулаа. Баяр Базаргуруев, Бадма-Цырен Найданов, Солбон Аюшеев, Сергей Будаев, Цыбикжаб Цырендашиев табан хүбүүднай оюутан хаһадаа дуулажа ябаһан, тэрэ үеын залуушуулай эгээл дуратай “Дуран тухай дуугаа”

Дуулим һэрюухэн һүниин тэн 

Дууран маряаһаар ерээ...

– гээд, хэдэн ондоо хоолойгоор һүр жабхалантайгаар хангюурдажа, бидэнээ баясуулаа. 

Дуун гээшэмнай сэдьхэлэй баяр, хүнэй уянгата нүхэр ха юм даа. Оюутан хаһадаа дууладагшьегүй басагад сээжынгээ гүнһөө уянгата дуунуудаа хангюурдаал даа. Дарису Аюшеева нютагайнгаа уран шүлэгшэ Галина Раднаевагай “Сагаатай голни” гэһэн дуу, Баярма Раднаева монгол һайхан дуу, Цымжидма Цынгуева Чингис нүхэртэеэ өөһэдынгөө дуратай дуу бэлэглээ. Эгээл энэ уулзалгада тон таараха “Мэнэл һая” гэһэн шүлэг Баярма Дармаева, Сэсэгма Сампилова гэгшэд уран һайханаар уншажа, бултаниие уяруулаа. 

Уулзалгымнай баяр хоёрдохи үдэрөө Байгалай эрьедэхи Энхэлэг гэжэ газарта үргэлжэлөө. Алдарта далайнгаа арюухан агаараар амилжа, аятай байгаалиин оршондо, хүүен хааяһан эршэтэ долгинудта сохюулан амархадаа, иигэжэл ходо уулзажа ябаһайбди гэжэ һанагдаа. 

Эмхидхэгшэдтээ – баярай үгэнүүд

Нүхэдэйнгөө дулаахан дүхэриг соо энэ һайхан оршон байдалда һуухадаа, 35 жэлэй ходорон ошоогүй, тэрэл түрэл дээдэ һургуули соогоо һууһан мэтэ мэдэрэлдэ дахин абтаабди. Иимэ һайхан уулзалга эмхидхэжэ, үетэн нүхэдөө суглуулжа баясуулһан хотынгоо нүхэдтэ – эмхидхэлэй ехэ ажалай эхи табин, үүсхэл гаргаһан Сергей Дмитриевич Будаевта, Цырендулма Батуевна Гуродармаевада, Мэдэгма Бабасановна Бадмацыбиковада, Римма Бадмаевна Будажаповада бултанай зүгһөө баяр баясхалан хүргөөд, 40 жэлэйнгээ уулзалгые иимэл гоёор эмхидхэхыетнай хүсэнэбди. 

Манай уулзалгада эгээл таараһан, маанадые уяруулһан, хүхеэһэн “Мэнэл һая” гэһэн Дугарма Батоболотовагай шүлэгөөр энэ найруулгаяа түгэсхэхэм. 

Һаял шэнги

Һаял номоо баряад ороhон шэнгиб hургуулидаа, 

Һаял үhэеэ гоёор гүрүүлhэн шэнгиб эжыдээ. 

Һаял үетэн басагадаараа шэбэнэлдэhэн шэнгиб нюусаяа.

Һаял, мүнөө hаял!

Һаял ушарhан шэнгиб түрүүшынгээ дурые, 

Һаял hайхашааhан шэнгиб инагайнгаа дүрые,

Һаял тэбэриhэн шэнгиб түрүүшынгээ үриие, 

Һаял, мүнөө hаял! 

Ямар түргэн эрьелдэнэб бүмбэрсэг дэлхэймнай,

Яаhан түргэн үнгэрнэб он жэлнүүднай, 

Харан гэhээм, уршалаа нэмээд байна нюуртамни, 

Харан гэhээм, намhаа үндэр болошоо басагамни. 

Тэрээхэн минии наhан бусахагүйгөөр үнгэрөө гү? 

Үгы, эрьеэд лэ ерэнэ!

Басаган соомни – минии жаргал! 

Хүбүүн соомни – минии дуран! 

Хүүгэд соомни – минии наhан! 

Жэгтэйл байна даа,

Хүнэй наhан, жэгтэй!

Уулзалгын баярай үгэнүүд ямар дулаахан бэ даа! 

Түрэл дээдэ һургуулиингаа дэргэдэ Баярма Раднаевадаа интервью үгөөбди

Алдарта Байгал далайнгаа эрьедэ үнэн зүрхэнһөө амараабди

Авторай гэрэл зурагууд