​Мүнөөдэр - үндэһэн арадуудай үдэр

Нэгэдэмэл үндэһэ яһатанай эмхиин (ООН-ой) шиидхэбэреэр августын 9 Үндэһэн арадуудай уласхоорондын үдэр гэжэ соносхогдонхой.

Бүмбэрсэг дэлхэйн шэмэг 

Дэлхэй дээрэ үндэһэн арадуудай 370 сая түлөөлэгшэд 90 гүрэнүүдтэ ажамидардаг. Бүмбэрсэгэй бүхы арадуудай зуунай оройдоол 5 хубиһаа үсөөн аад, дэлхэйн эгээл үгытэй хүнүүдэй зуунай 15 хубинь энэл үндэһэн арадуудай түлөөлэгшэд болоно гээшэ. Үндэһэн арадууд 5000 гаран элдэб соёл байгуулһан, дэлхэйн бүхы шахуу – долоон мянгаад – хэлэнүүд дээрэ хөөрэлдэдэг юм. 

Үндэһэн арадууд болбол элинсэг хулинсагуудайнгаа үеһөө үедэ дамжуулһан дабтагдашагүй өөрсэ, һонин, гоё гэгшын соёл сурталаа энэ хүрэтэр асаржа шадаа. Тэрэ тоодо – Эхэ байгаалитаяа харилсаха талаар заншалнууд. Үндэһэн арадууд өөһэдынгөө абари зан, ниигэмэй болон эдэй засагай, соёлой талаар онсо илгаануудаа мүнөө болотор сахиһан зандаа. Тэдэнь энэ сагай олониитын дүрим, журам болонхой харилсаануудһаа ондоохон юм. 

Шэнэ үеын шанга асуудалнууд 

Бэе бэедээ адли бэшэ соёл болбосоролтойшье, ёһо заншал, хэлэнүүдтэйшье һаань, үндэһэн арадуудай урда тобойжо гараад байһан шиидхэгдээгүй олон асуудалнуудынь адлихан. Тэдэнэй эгээл шухалань - бусадһаа илгардаг энэ арадуудай эрхэ сүлөөгөө хамгаалха асуудал мүн. 

Өөһэдынгөө заншалаар, бусад арадуудтай адли болонгүй, түрэл хэлэн дээрээ ярилдажа, түрэһэн дайда нютагтаа саашаа ажамидархын, байгаалиин нөөсэнүүдые зүбөөр, өөһэдтөө олзотойгоор хэрэглэхын түлөө олон жэлнүүдэй туршада зарим гүрэнүүдэй үндэһэн арадууд тэмсэдэг юм. Хэды тиигээшье һаань, тэдэнэй эрхэ сүлөө элдэб уласуудта эбдэгдэһээр. 

2017 ондо Үндэһэн арадуудай уласхоорондын үдэрэй гол сэдэб тэдэнэй эрхэнүүд тухай тунхагай (декларациин) абтаһаар 10 жэлэй ойдо зорюулагданхай. ООН-ой бүридэлдэ ородог хоёр зуугаад гүрэнүүдэй уласхоорондын хэмжээндэ баримталха шухала энэ тунхагые Нэгэдэмэл үндэһэ яһатанай эмхиин юрэнхы ассамблей 2007 оной сентябриин 13-да баталан абаһан. 

Ород гүрэнэй үсөөн тоото арадууд 

Ородой Холбоото Уласта үндэһэн арадууд олон юм. Буряад, яхад, хальмаг, уряанхай, татар, башкир болон бусад үндэһэ яһатан гүрэн дотороо өөрын уласуудые байгуулһан, тусхай зиндаатай. Ород араднай мүн лэ үндэһэн арад гэжэ тоологдодог. 

Теэд дэлхэй дээрэ ори ганса манай гүрэн лэ үсөөн тоото үндэһэн арадуудаа хуулита ёһоор мэдэрһэн юм. 40 мянган хүнһөө үсөөн һаа, хуулиин ёһоор үсөөн тоото үндэһэн арад гээд тоологдодог. Иимэ арадууд Ородой Холбоото Уласта дүшэ гаран юм, гүрэнэймнай 25 нютаг можонуудта тэдэ ажаһууна. Бултанайнь тоо оройдоол 280 мянганда хүрэдэг юм. Тэдэнэй дунда ненецүүд эгээл олон гэжэ тоологдодог – 40 мянганда арайл хүрэдэггүй. 

Россиин үсөөн тоото үндэһэн арадууд элинсэг хулинсагуудайнгаа хэдэн зуугаад жэлэй туршада хэдэг байһан ажал, заншалта ажахынуудые эрхилжэ, тэрэнээрээ хоолойгоо тэжээдэг. Диилэнхи олониинь нүүдэл байдалтай, оро үсхэбэрилдэг, загаһашалдаг, агнуури хэдэг, ойн баялигуудые суглуулдаг. 

Гүрэн түрын талаһаа эдэ арадуудта туһаламжа үзүүлэгдэдэгшье һаа, тэдэнэй тоо үсөөрһөөр. Архидаха, тамхи татаха, уушханай ханяадаар үбдэхэ талаар үсөөн тоото арадууднай хамагһаа урид гаранхай гээд албан ёһоной тоо баримтанууд гэршэлнэ. Хүн зоной һүүлэй үеын тоо бүридхэлнүүдэй (переписиин) хоорондо үсөөн тоото хоёр арад – алюторецүүд болон керегүүд – энэ дэлхэйн нюрган дээрэ ажамидархаяа болижо, түүхэдэ ороо. Гүрэн түрын үндэһэ яһатанай тобьёгһоо гараха “ээлжээндэ” энцүүд, оорогууд, орочууд, негидальцууд дүтэлжэ байнхай. Нэрлэгдэһэн арад бүхэнэй тоо мянганһаа доошо юм. 

Бусадһаа илгардаг Буряад Уласай үндэһэ яһатан 

Манай Буряад орониие зуу һайса гаран үндэһэ яһатан түрэл нютагни гэжэ тоолодог юм. Үнэхөөрөөшье, манай эндэхи зан заншалнууд, олон ондоо арадуудай хоорондохи харилсаанууд бусад нютаг, можонууд, гүрэн түрэнүүдэйхидэ орходоо тад ондоо. Олон жэжэ, томошье хотонуудаар, холын хүйтэн, дулааншье оронуудаар ябажа, уласхоорондын хэмжээндэ нютаг, уласайнгаа нюур шарай шоройдонгүй ябаад туршаһан, элдэб арадуудай түлөөлэгшэдтэй ушаржа танилсаһан, нүхэсэжэ харилсаһан хадаа зэргэсүүлхэ арга боломжотойб гэхэдээ, балайшье һайрханагүйб. 

Нютагаймнай агаар ямар һайхан гээшэб, алишье яһатан байг, нютагаархидаймнай шарай ямар зөөлэн гээшэб! Байгаалиин шэрүүн уларилһаа юм гү, бараг үргэн газар дэбисхэрһээмнай юм гү, хүнүүдэймнай эб нүхэсэл, бэе бэедээ гамнан һагад хандадагынь омогорхомоор ондоол юм даа. Элинсэг хулинсагуудаймнай баримталжа, үеһөө үедэ дамжуулһан энэ һайхан заншалнуудые мүнөөнэй үеын зон нангинаар сахиха гэжэ оролдоно. Энэнь тон зүб. Юундэб гэхэдэ, элдэб ушарнуудай байгаашье һаань, хамтын түүхэмнай хамагыемнай нэгэдүүлдэг. 

Буряад Уласта үндэһэн арадууд баһал эб нэгэн ажамидарна. Үсөөн тоото үндэһэн хоёр арадтайбди – эвенкнүүд (хамнигад) болон һоёдууд. Тэдэнэй тоо хамта дээрээ зургаан мянганһаа үлүүтэйхэн. Дээрэ нэрлэгдэһэн олон ондоо арадуудай заншалта ажалнуудые эрхилхэһээ гадна, Аха аймагта ажаһуудаг һоёдууд һарлаг үсхэбэрилдэг гээд мэдээжэ.

Галаб сагай түүхэтэй эдэ арадууднай хэр угһаа хойшо хүйтэн уларилтай аймагуудта нютагжаһан, ондоо арадуудай урагша хойшоо хэды дахин нүүгээ, зөөгөөшье һаань, эндээл үлэһэн гээшэ. Шэрүүн, зэбүүн сагуудые гаталжа гараһан, өөһэдынгөө үнэн шарай, үндэһэн соёлоо алдаагүй, бүхэ голтой арадууд юм.