​Баатарай түрэһэн үдэр

Августын 4-дэ Ородой Холбооной Герой, алдар солото буряад хүбүүн Алдар Цыденжаповай түрэһэн үдэр байгаа. Алдар мэндэ ябаа һаа, энэ үдэр 26-тай болохо бэлэй. 

Геройн дурасхаалай хүшөөгэй дэргэдэ олониитын ажал ябуулагшад суглараа. Алдар хүбүүнэй нэрэ соло үргэхэ, дурасхаалыень мүнхэлхэ хэрэг бүтээжэ шадаха зон суглараа гэжэ онсололтой. Дурасхаалай хүшөөгэй дэргэдэ түрэһэн үдэрыень тэмдэглэхэ гэһэн үүсхэл Алдар Цыденжаповай нэрэмжэтэ жасын түрүүлэгшэ гаргаһан байгаа. «Олониитын арадай фронт» гэһэн эмхиин эдэбхитэд, спецназай ветеранууд, хотын номой сангайхид энэ хэрэг дэмжэһэн юм. Эндэ ерэгшэд Алдарай хүшөөдэ баглаа сэсэгүүдые табижа, Геройн дурасхаалые мүнхэлхэ ажал тухай хэлсэбэд. 

Энэ хэмжээ ябуулгада Ородой Холбооной Геройнуудай буян үйлэдэлгын жасын Москвагай болон Улаан-Үдын түлөөлэгшэ Владимир Уржумов Алдар Цыденжаповай хүшөө бодхоохо хэрэг үүсхэжэ, эдэбхитэй ябуулһан Баатар Болотовта баярые хүргэбэ. 

Хүшөө бариха ажал хүшэршье һаа, энэ хэрэг яһала урагшатай байгаа. Баатар Болотов мүнгэ зөөри суглуулха талаар ехэ эдэбхи гаргажа, Ага нютагайхидай эблэл ехэ ажал ябуулаа. Москва хотодо Алдар Цыденжаповай нэрэмжэтэ жаса байгуулха үүсхэл Баатар Болотов гаргажа, энээниие дэмжэгшэд олон байгаа. Тиигэжэ Москвада шиидхэгдэхэ асуудалнууд дары түргэн бүтээгдээ. Мүнгэ зөөри хүн зон хандиблаа, гүрэн түрын зүгһөө һомологдоо. Москва хотодо ажаһуудаг Владимир Уржумов тус жаса хүтэлбэрилжэ, горитой ажал ябуулһан байна. 

- Алдар Цыденжапов хадаа буряад арадаймнай мүнөө үеын баатар гээшэ. Бидэ иимэ бэрхэ хүбүүгээрээ омогорхохол ёһоороо омогорхонобли. Алдарай баатаршалга мүнөө үеын эдиршүүлые, залуушуулые хүмүүжүүлгын үндэһэн боложо үгэхэ ёһотой, - гэжэ Владимир Уржумов тэмдэглэбэ. 

Мүнөө үедэ Улаан-Үдэдэ энэ талмай олоной ябадаг газар болонхой. Үндэр ендэр дээрэ эрэлхэг зоригтой Алдар урагшаа дабшан алхалжа ябана. Хүшөө тон тааруу зохидхон байдалда түхеэрэгдэһэн. Эндэ үхибүүдые, эдиршүүлые асаржа, гайхамшаг баатаршалга тухайнь хөөрэжэ байхаар. Далайн сэрэгэй алба хаагшад мэргэжэлтэ һайндэрэйнгээ үедэ эндэ ерэжэ, Алдарай баатаршалга дурсадаг болонхой. Улаан–Үдын 19-дэхи һургуулиин номой сангай мэргэжэлтэн Ольга Шафирова эдэбхи гаргажа, ниитэ ажал ябуулдаг. Эдиршүүлые хүмүүжүүлгэдэ Алдарай баатаршалга тон ехээр нүлөөлнэ гэжэ тэрэ тэмдэглэбэ. 

- Манай һургуулиин 3-дахи ангиин һурагшад Алдар Цыденжаповай гэртэхиндэ бэшэг бэшээ. Алдар тухай ном уншажа, тэрэнэй баатаршалга тухай мэдэжэ, омогорхожо, жэшээ болгон ябаха тухайгаа мэдүүлбэд, - гэжэ Ольга Андреевна мэдээсэбэ.

«Олониитын арадай фронт» эмхиин түлөөлэгшэ Марина Аникьева Алдар Цыденжаповай дурасхаал мүнхэлэлгэдэ мүн лэ ехэ нүлөөлһэн хүн гээшэ. Алдарай баатаршалгын түлөө «Эрэлхэг зоригой» орден үгэхэ тухай зууршалагдахадань, хүн бүхэн голхороо бэлэй. Иимэ гайхамшаг баатаршалга гаргаад байхадань, Геройн нэрэ зэргэ олгохо ёһотой гэжэ олониитэ эдэбхитэй ажал ябуулжа, Алдар Цыденжаповта «Ородой Холбооной Геройн» нэрэ зэргэ олгогдоо һэн. 

- Би хайшан гэжэ, ямар юумэ хэхэ болонобиб гэжэ бодомжолоо һэм. Алдарай ами наһаяа олон зоной түлөө үгөө һэн тула энэ корабль тэрэнэй нэрэ зүүхэ ёһотой гэжэ шиидээд, дурадхал оруулаа бэлэйб, - гэжэ Марина Аникьева хөөрэнэ 

Буряад Уласай зүгһөө энэ дурадхал эльгээгдэжэ, зүб тээшээ шиидхэгдээ. 2015 ондо Комсомольск-на-Амуре хотодо Алдар Цыденжаповай нэрэмжэтэ корвет шэнээр баригдажа эхилээ. Уһан сэрэгэй корабльнуудта түүхэтэ нэрэнүүд лэ олгогдодог. Харин Алдар хүбүүнэй, юрын буряад матросой, нэрээр томо кораблиин нэрлэгдэһэн ушар хадаа тэрэнэй баатаршалгын Ород гүрэнэй түүхэдэ онсо һуури эзэлһые гэршэлнэ гээшэ. 

- Мүнөө жэлдэ Алдарай түрэһэн үдэрые эндээ тэмдэглэбэбди. Харин 2018 ондо баатар хүбүүнэй түрэһэн үдэр тэрэнэй нэрэтэй сэрэгэй корабль дээрэ тэмдэглэгдэхэ. Ушар юуб гэхэдэ, минии хонходоходо, Алдарай түрэһэн үдэр корведэй түрэһэн үдэр байха ёһотой гэжэ тэндэхи командовани мэдүүлээ, - гэжэ Мария Аникьева хэлэбэ.

Уһан сэрэгэй алба хаагшад болохо үйлэ тухай уридшалан хэлэхэ дурагүй. Гэбэшье ерэхэ жэлдэ Алдарай түрэһэн үдэр тэрэнэй нэрэмжэтэ сэрэгэй ехэ корабль далайда түрүүшынхиеэ гараха гэжэ мэдээсэгдээ. Тус корвет шэнэ түхэлтэй, хэрэгсэлнүүд, түхеэрэлгэнүүдынь мүнөө үеын байха. Тэрэниие бүтээхэ тухай уридшалан хэлсэгдэхэдээ, буряад хүбүүд эндэ алба хаадаг болохо гэжэ шиидхэгдээ бэлэй. 

Спецзназуудай ветерануудай эмхиин түрүүлэгшэ, «Мужество» гэһэн хүдэлөөнэй түрүүлэгшэ подполковник Александр Хамутаев энэ митинг дээрэ хэжэ байһан ажал хэрэгэйнгээ дансануудаар тоосоо. 

- Баатарлиг далайн сэрэгшэтэй тула манай Буряад орондо Нахимовска сэрэгэй һургуули нээгдэхэ ёһотой. Бидэ эдэбхитэйгээр энэ үүсхэл ябуулнабди. Эндэ тэндэһээ бэшэгтэмнай харюунууд ерэнэ, гэбэшье зүбшөөл үшөөл үгтөөдүй. Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаман харюу соогоо Северобайкальск хотодо матросуудые бэлдэдэг отряд бии гэжэ мэдээсэнэ. Тэрэнэй үндэһэлэн дээрэ уһан сэрэгэй һургуули нээжэ боломоор, - гэжэ Александр Хамутаев һанамжална. 

Энэ хэмжээ ябуулгын үедэ олон һанамжанууд дурадхагдаа. Алдар Цыденжаповай нэрэмжэтэ шан байгуулжа, залуу тамиршадта олгодог болохо гэжэ хэлсэгдээ. Һуралсалай жэлэй эхилхэдэ, Эрэлхэг зоригой хэшээлнүүдые һургуулинуудта үнгэргэхэ, Алдарай жэшээ дээрэ эдиршүүлые, залуушуулые хүмүүжүүлхэ, баатаршалга тухайнь дурсажа, жэшээ болгон, ажал ябуулха тухай хэлсэгдээ. 

Сентябриин 28-да энэл хүшөөгэй дэргэдэ үшөө нэгэ митинг үнгэргэхэ гэжэ хэлсэгдээ. Ушар юуб гэхэдэ, 2010 оной сентябриин 28-да Алдар Цыденжапов эрэлхэг ами наһантаяа хахасаа бэлэй. 

Энэ хэмжээ ябуулгые олониитын хабаадалгатайгаар үнгэргэхын тула мүнөөнһөө ажал ябуулхал хэрэгтэй. Юундэб гэхэдэ, Алдарай түрэһэн үдэр, августын 4-дэ болоһон уулзалгада Ага нютагайхидай эблэлэй түлөөлэгшэд ерээгүй. Үндэр наһатай эдэбхитэн Баатар Болотовые дэмжэхэ хүн байгаагүй юм гү, али олонхинь амаралтын хаһа тулань амаржа байгаа юм гү – бү мэдэе. 

Алдар Цыденжаповай хүшөөгэй дэргэдэ

Цырегма Сампиловагай гэрэл зурагууд

Алдар Цыденжапов хадаа Ага нютагта 1991 оной августын 4-дэ түрэһэн юм. Үетэн нүхэдтэеэ хамта дунда һургуулияа дүүргээд, дээдэ һургуулида һуража, мэргэжэл шэлэжэ, ажабайдалаа зохёохо хүсэлтэй һэн. Теэд дайшалхы сэрэгшэ үбгэн абынгаа жэшээгээр Эхэ ороноо хамгаалха эрэ хүнэй уялгата албаяа дүүргээд, нютагаа бусажа, эрдэм шудалхаб гэжэ мэдүүлһэн юм. Тиигэжэ 2009 оной ноябрь һарада Номгон далайн уһан сэрэгэй флодто, Примориин хизаарай Фокино гэжэ хотодо алба хаажа эхилээ. «Быстрый» гэһэн эсминецтэ тэрэ үнэн сэхээр алба хэжэ, гэртээ бусаха болзорынь дүтэлжэ байгаа. Оройдоол һара үлөөд лэ байтар, Алдар хүбүүн гайхамшаг баатаршалга гаргажа, ами наһантаяа хахасаа. 

Тэрэ үдэр руу албанай хэрэгээр сэрэгэй корабльнууд Камчатка зорихо гэжэ бэлдэжэ байгаа. Фокино хотын порт дээрэ сэрэгэй олон корабльнууд һэн. Гэнтэ «Быстрый» корабль дээрэ аюулта ушар - түймэр боложо, Алдар өөрынгөө ами наһан тухай бодомжолжо, мэгдэжэ байнгүй, оһолто ушар усадхахаяа шамдаа. Гал дүлэнһөө халаһан соргын томо гэгшын шүрэб улаан гараараа мушхажал байгаа. Хойнотожо, хожомдожо болохогүй, үгы гэбэл, сэрэгэй корабль, тэрээн дээрэхи 348 хүн булта дэгдэшэхэ. Мүн хажуугаарнь сэрэгэй хэдэн онгосонууд булта тэһэрхэ, аюулта ушар түргэн усадахаха хэрэгтэй байгаа ха юм. Иимэ бодолдо абтаһан 19-тэйхэн буряад хүбүүн өөрынгөө ами наһа хайрлангүй, туйлажал һалаа бшуу. 

Алдарай баатарлиг ябадалай ашаар хэдэн олон зоной ами наһан абарагдаа гээшэб! Хүбүүн ами наһантаяа хахасаа. Бүхы бэень гал дүлэндэ шатаһан байбашье, Алдар тэндэһээ гаража, байра руугаа ерээ бшуу. Хэды үдэрэй туршада тэрэнэй ами наһан үхэлтэй тэмсээ. Гэбэшье эрэлхэг зоригтой сэрэгшын алтан дэлхэйһээ халин ошоһонииень шаналмаар. 

Алдар хүбүүхэн эрын үүргэ үнэн сэхээр дүүргэжэ шадаа. Арад зоной түлөө ами наһаяа үгэһэн баатар хүбүүн – Алдар Цыденжаповай нэрэнь хэзээдэшье мартагдахагүй, дурасхаалынь мүнхэ. Тэрэнэй жэшээгээр мүнөө үеын эдиршүүлые хүмүүжүүлхэ, нангин нэрыень дээрэ үргэн ябаха гээшэ манай уялгал.