​Халюутын аршаан Алханынхитай адли

Хүн байгаали хоёр нягта холбоотой. Эхэ байгаалиин туһаар энэ дэлхэйн баялиг: амилха агаар, ундалха уһан бидэндэ үгтэнхэй. 

Жэл бүри шахуу Алхана уулынгаа аршаанта уһанда бэеэ сүршэжэ, нангин һайхан агаарһаань элшэ хүсэ абажа ябадаг бэлэйб. Харин түрэл һайхан Алхана аршаандамнай тон адлихан газар дэлхэй дээрэ байха гэжэ тухайлаашьегүй ёһотойбди. Буряадай ниислэл Улаан-Үдэ хотодо дүтэхэнэ, оройдоол 16 модоной газарта Халюутын аршаан оршодог юм. Хэдыхэн жэлэй саана энэ һайхан аршаанта газар би өөртөө нээгээ һэм. 

Юрын тала, эндэ тэндэ тобойһон ой модо адаглан ябаһаар байтараа, иимэ үдхэн ой модотой, аршаан булагтай газарта хүрэжэ ерэхэб гэжэ мэдээгүй байшабаб. Үндэр модонуудай һүүдэртэ хоргодоод байһан шиигтэй агаар хотын тооһотой бэе махабадыемни тэбэрин угтан абаба. Юундэб даа зүрхэмни түшэгэнэн, хэзээ, нэгэтэ түүхэтэ тоонтоёо бусажа ерэһэн хүн мэтээр бэеэ мэдэрбэб. Хэзээ нэгэтэ энэ дайдаар нүүдэлшэ уг гарбални ябаа бэшэ аал даа! 

Ариг сэбэр агаараар амилжа эхилхэдээ, тархи эрьеһэн мэтэ болоо һэн. Тунгалаг сэбэр агаарта амаржа, майханаа табяад, түүдэг табиха модо, түлеэ бэлдээд, аршаанай газар ошоо бэлэйбди. 

Хамар-Дабаан хадын хойморто оршодог Халюутын аршаан шааяжа урдаһан уһаараа угтаба. Сэл хүйтэн аршаанай хобоо доро зүрхэтэйгээр орон зогсобоб. Нэгэ секундын туршада арбан литр аршаан адхардаг гэжэ соносхол соо бэшээтэй. Ааяма халуун наранһаа халаһан бэеэ хүйтэн аршаанда сохюулхада, нэгэ минутын хугасаада 60 литр аршаан адхарха болоно. Аршаанай эршэ доро удааншье зогсохын аргагүй, гэбэшье зорижо, бэеэ аргалха гэһэн һанал диилэнэ. Аршаанһаа гараад, даарахааршье бэшэ. Яһан хүрэтэр сохиһон аршаан сорьёжо, бэе халаажа, халуу бусалгахадал гэнэ. Энэл даа, аршаанай хүсэн! 

Оршон тойронхи байгаали аргагүй һайхан. Яараад өөдөө гарахадаа, фотоаппарадаа мартаһандаа халаглабаб. Ямар гоё ой гээшэб?! Үндэр гэгшын модод, шэнэһэн, нарһан, хуһан, уляаhан. Уляаhан иимэ үндэр байдаг юм гэжэ мэдээгүйб. Һайхан аршаантай газар ошожо, амаржа, байгаалиин баялигһаа элшэ хүсэ абаһандаа баяртайбди. 

Дээдэ-Ивалгаһаа 12 модоной газарта оршодог энэ аршаан Халюутын гэжэ гоё нэрэтэй. Халюун гэжэ сэнтэй арһатай амитан, уһан соо үдэдэг, ажамидардаг. Магад энэ гол соо халюун байдаг хадань иигэжэ нэрлээ ха гү? Халюунай арһан шэнги арюухан, бэедэ зөөлэхэнөөр, аятайханаар эльбэн эмнэдэг аршаан байхадань иигэжэ нэрлэжэ болоо. Домог түүхын ёhоор, энэ газарһаа дүтэшэг нэгэ айлайхи ажаһуугаа ха. Тэдэнэр гурбан хүбүүдтэй, ганса басагатай һэн. Һара наран мэтэ һаргама Халюута гэжэ нэрэтэй ори ганса басаганиинь хүндэ үбшэндэ нэрбэгдэһэн байгаа. 

Нэгэтэ гэрэй эзэн агнуурида гараад, ехэ эсээд ябатараа, энэ аршаантай газарта хүрэжэ ерээд, ундаяа харяажа, аршаан уухадаа, гэнтэ бэе махабадайнгаа хүсэ шадал ороһыень мэдэржэ, эди шэдитэ хүсэндэнь этигээ. Халюута басагаяа эндэ асаржа, байрлажа, аршаанта уһаарнь бэеыень сүршэжэ, угаадаг, уһан соо һуулгадаг байгаа. Тиигэһээр Халюута басаган хүсэ шадал орожо, элүүр энхэ болоһон юм ха. Тэрэ сагһаа Халюутын аршаан гэжэ нэрэтэй боложо, хүн зон бэе махабадаа аргалжа эхилһэн юм ха.

Халюутын аршаан Алханын аршаанда адли. Үнэхөөрөө, родоноор элбэг аршаан үе мүсэ, шуһанай ябаса болон үбшэнһөө аргалдаг. Аршаанта газарай харгын нүгөө талада хадын горхон шууяса урдана. Хоёр ута модо хүндэлэн хаяатай хүүргэ дээгүүр абиран гаража, модо, үбһэ шэрэдэг ашаанай машинын хэһэн харгыгаар хойшолходо, зүрхэнэй, нюдэнэй аршаан гэжэ тэмдэг зураатай. Баруун тээшээ годиржо, өөдөө абирхада, эгээл Алхана өөдөө гаража ябаһандал мэтэ болобо. Эгсэхэншье һаа, ядамаггүй дабамаар зүргэхэнөөр уданшьегүй аршаанай газарта хүрэбэбди. Хадаһаа урдажа байһан аршаан хобоогоор аргааханаар гоожоно. Зүрхэнэй аршаанһаа ундаа харяажа, нюдэнэй аршаанһаа хүртэбэбди. Хабсагайн тэбхээнсэгүүд дээрэ һуужа, удаахан амарбабди. Үүдэн Сүмэ өөдөө гаража ябаад, харгыдаа амаржа байһан мэтэ. Саашаа өөдөө гараһан зүргэ харгы үгы байгаа. Дээшээ гарабал, юун байгаа хаб – бү мэдэе.