​Зүүнэй һүбөөр шагаабаритай Зүүн зүг таабаритай

Тэнгэри, Замбуулиин, Юртэмсэ – ами наһанай эхи үгэнэ, харин Газар бүхые тэжээнэ. Тэнгэри Газар хоёрой холбоо мэтэ, хүн юртэмсын хуби боложо, юртэмсэһөө элшэ хүсэ абана бшуу. Тиимэһээ Тэнгэри, Газар, Хүн гээд гурбан эрдэни гэжэ дэмы хэлсэдэггүй. Хүнэй ажаһуудалда хэмжээн гэжэ байдаг. Тэрэ хэмжээ алхангүй, болгоомжотой байха хэрэгтэй. Хэрбэеэ хүн номгон байбал, тэрэнэй ухаан бодол, сэдьхэл, бэе махабад тэнсүүритэй байжа, үбшэндэ нэрбэгдэнгүй, удаан ажаһууха ха юм. Өөрынгөө шадал, хүсэ, сэдьхэлэй байдал хүсэд тааруулангүй, стресстэ орохо, уур сухалда абтахадаа хүн үбдэдэг. 

Бүхы үбшэнэй эхин: хии - газ, шара - желчь, батган - слизь гэжэ байдаг юм. Наһатай зон элдэб муу шанартай хоолһоо, дутуу унтахадаа, сэдьхэлээ ехээр хүдэлхэдөө, доторой үбшэнһөө, үлэн хооһон байхадаа, хиинь хөөрэдэг юм. Энээнһээ хүнэй бэе һалга болохо, хото, бөөрэ үбдэхэ, зүрхэнэй сохисо шангадаха, тархи эрьехэ, бөөлжэхэ. Теэд иимэ үбшэнэй шалтагаар юрын эмнэлгын газарта хандахада, ямаршье анализ-шэнжэлэлгэ үбшэ элирүүлхэгүй. Хии хадаа бүдүүн гэдэһэндэ, эдеэ, хоол буйлуулгын, яһанай болон үнэр, амта мэдэрэлгын үе мүсэдэ дайралдадаг. 

Хиигэй хөөрэхэдэ, сэдьхэлэй тэнсүүри олоходо, саг соогоо унтахада, һайн юм. Бэеэ эсээхэгүй, элдэб һайн шанартай эдеэ эдихэ, илангаяа хониной мяхаар шанаһан боро шүлэ ууха хэрэгтэй. 

Эдеэ хоолдо шухала хандаса 

Хооллохо гээшэ хүн түрэлтэнэй үдэр бүри, үдэрэй гурба дахин бүхы наһандаа хэжэ ябаһан үйлэ гээшэ. Тиимэһээ үдэр бүриин энэ үйлэдэ анхаралтайгаар хандажа, һайн шанартай хоол эдихые оролдохо ёһотойбди гэжэ бүгэдэндэ ойлгосотой ха юм даа. Урданай сэсэн үгын ёһоор, эм хоол мэтээр бэшэ, харин эдеэ хоол эм шэнгеэр эдихэ хэрэгтэй. 

Эмнэлгэ хадаа диетэ сахиха гэһэн ойлгосотой нягта холбоотой болонхой. Бэе махабадта, үе мүсэдэ тон хэрэгтэй, туһатай хоол хэрэглэн эдеэлхэ тухай зүүн зүгэй эмшэд баруун зүгэй эмшэдһээ урид тодоруулhан гэжэ түүхэдэ эли. Илангаяа түбэд эмнэлгэ зүбөөр хоол барилгада онсо анхарал хандуулдаг юм. 

Түбэд эмнэлгын ёһоор, эдеэ хоол хүнэй бэедэ хоро хэжэ болохо бшуу, мүн баhа ёһотойл туһа хүргэхэ аргатай. Эдеэгээр аргалха гээшэ баһал нэгэ шухала арга болоно бшуу. 

Доторой элшэ тухай 

Түбэд эмнэлгэдэ доторой «дулаан элшэ» гэһэн ойлгосо байдаг. Энэ дулаан хадаа хүнэй ажамидаралтай, эдеэ хоолоо буйлуулгатай нягта холбоотой. Энэ дулаан хадаа хүндэ хүсэ шадал үгэдэг, ажамидаралда тэнсүүри нэмэдэг ба оршон тойронхи хорото бодосуудһаа абардаг юм. Хэрбэеэ хүнэй бэедэ энэ дулаан элшэ бага болобол, хүн һуларжа, иммунитет бага болохо, сэдьхэлэй байдал тэнсүүриеэ алдаха, үбшэндэ дайрагдаха юм. 

Хүнэй доторой дулаан элдэб үбшэнһөө зайсуулдаг. Ажамидаралай эхинэй хүсэтэй байхын тула эдеэ хоолоо шэлэжэ эдихэ зэргэтэй. Юуб гэхэдэ, олон эдеэ хоол бэе махабадта таарахагүй байжа магад. Доторой дулаан элшын һуларһанһаа боложо, хоол дутуу буйлуулагдаад, элдэб шлак бэе соо бии болгоод, үлбэртүүлнэ ха юм. Тиимэһээ түбэд эмнэлгэдэ хүнэй эдеэ хоол бариха саг, журам сахиха тухай хэлэгдэдэг. Зүбөөр эдеэ хоолоо тааруулха гээшэ баһал удхатай. Үдын хоолдо шанартай эдеэн байха ёһотой. Мүн хоол барихада, уһан хуурай эдеэнһээ хоёр дахин ехэ байха ёһотой. 

Хүнэй бэеын хэмжүүрһээ эдеэн дулдыдана 

Энэ багахан хүн аад, ямар ехые эдинэ гээшэб гэжэ гү, али энэ томо хүн аад, ямар бага эдеэ эдидэг юм гэжэ хүн зоной хэлсэдэгые дууладаг ёһотойт. Буряад-монголшууд баһал энээндэ анхаралаа табидаг. Хүн гээшэ өөрынгөө бэеын хэмжүүртэй зохилдуулан, эдеэ хоол бариха зэргэтэй. Эндэ дээрэ хэлэгдэhэн ажамидаралай гурбан эхин ойлгосонууд болохо хии, һүлһэн, батган тухай дэлгэрэнгыгээр хэлэхэ хэрэгтэй. 

Хии эхитэй хүнүүд заатагүй һайн шанартай эдеэ эдихэ, хотоёо удаан сагта хооһоор байлгажа болохогүй. Үдэрэй оло дахин бага багаар эдеэлхэ, мүн гашуун (уксус, маринад соо хэһэн эдеэ), хүйтэн эдеэ, унда ба түүхэй эдеэ эдихэгүй. 

Һүлһэн эхитэй хүнүүд хооллохо сагаа баримталха ёһотой. Эдэ зон, түбэд эмнэлгын ёһоор, ажаһуудалай дулаан элшэ хүсэтэй. Хүйтэн уһа ууха, шороб эдеэ эдихэгүй. Түүхэй эдеэ эдихэдэ болохо, харин тарган, тоһолиг эдеэ эдихэгүй, архи уухагүй, тон халуун эдеэ эдихэ ёhогүй. 

Батган эхитэй хүнүүд байд гээд лэ, эдеэлжэ байхагүй, хоол барилганай хоорондо бүлеэн уһа ууха ёhотой. Хүндөөр буйлуулагдадаг тарган, тоһолиг эдеэ эдихэгүй. Мяханай орондо тахяагай, адуунай мяха эдихэ, нугаһанай, гахайн мяха эдихэгүй. Амтатай ба талхаар бариһан эдеэ хоол багаар эдихэ. 

Хорилто тухай 

Түбэд эмнэлгэдэ эдеэ хоол бариха талаар хэдэн хорилтонууд бии юм. Хотоёо ехээр дүүргэжэ болохогүй, эдеэнэй буйлуулагдахын тула гэдэһэ хотын дүрбэнэй нэгэ хубинь сүлөө байха ёһотой юм. Эдеэлхынгээ урда тээ гү, али һүүлдэнь хүйтэн уһа уужа болохогүй. Энэнь эдеэ буйлуулгада hаалта хэдэг. Ехэ халуун гү, али үлүү хүйтэн эдеэ эдижэ болохогүй. Ногоон ба түүхэй ургамалай эдеэ багаар эдихэ хэрэгтэй. Хоол бариха үедөө сэдьхэлээ хүдэлгэжэ болохогүй, аажам байдалда эдеэлхэ хэрэгтэй. Хуушарһан, муудаһан эдеэ эдижэ болохогүй. Урид эдиһэн эдеэнэй буйлуулагдаадүй байхадань, дахин эдеэлжэ болохогүй. 

 («Түбэд эмнэлгын арганууд тухай» номhоо оршуулагдаба)