​Ерээдүй үеын зондо зорюулһан бэшэг

Ерээдүй руу бэшэг бэшэжэ ерэһэн бэеэрээ, Тимлюйн цементын заводто хүдэлдэг байһан ажалшад 1967 оной ноябриин 7-ой үдэр баяр баясхалангай оршондо Октябриин агуу хубисхалай мандаһаар 50 жэлэй ойдо зорюулжа, табиһан «Алха хадуур» гэжэ хүшөө соогоо хадаглаһан байгаа.

Зүблэлтэ засагай байхада, хүсэндөө хүсэд орожо үрдиһэн энэ завод дэлгүүрэй харилсаанда ядамаггүй ороо. Тиимэһээ Кабанск аймагай Каменск тосхондо түбхинэжэ, түрэл заводтоо бүхы ами наһаяа зорюулһан ажалшад гэр бүлөөрөө августын 11-дэ эмхидхэгдэһэн уулзалгада байба. Тимлюйн цементын завод мүнөө Москва хотоһоо ударидагдана. Тиимэһээ тэндэхи үндэр, үндэр бэшэшье тушаалтан буряад хүдөө гаража, урданай бэшэг баярай оршондо уншахыень һонирхон һууба. Тэдэнтэй зэргэ «Буряад Үнэн» Хэблэлэй байшангай захирал Баяр Балданов, Буряад Уласай Арадай Хуралай Түрүүлэгшын уялгануудые дүүргэгшэ Борис Ботоев, Буряад Уласай барилгын болон гэр байрын ажахы шэнэдхэлгын сайдай орлогшо Сергей Рыбальченко, Кабанск аймагай захиргаанай дарга Алексей Сокольников болон аймагай һунгамалнууд болон бусад нюдэн дээрэнь боложо байһан юумэ дулааханаар хараба, дуратайгаар шагнаба.

Тиихэдэ холдингово «Сибириин цемент» компаниин Юрэнхылэгшын уялгануудые гүйсэдхэгшэ Геннадий Константинович Рассказов түрүүтэй бусад тушаалтан зулгы һайхан зунай сагта Байгал далайн эрьедэ оршодог Каменск һууринда бууһаниинь гайхалгүй.

Тимлюйн цементын заводой хүтэлбэрилхы захирал Владимир Николаевич Кличко арад зоной, мүн өөрынгөө ноёдой анхарал доро үгэ хэлэхэдээ, иигэжэ яриба:

- Мүнөөдэр манай гаргажа уншахаяа байһан бэшэгнай түрэл заводоймнай, энэ һууринаймнай түүхэдэ, эндэ ажаһуудаг хүн бүхэндэ хабаатай. Сэдьхэлээ хүдэлгэн байжа зогсонобди. Гэбэшье, досоомнай ямар нэгэ һайндэрэй мэдэрэл түрэнэ. Тиимэһээ, ерээдүй руу шуумайһан бэшэг үтэр гаргаял гэжэ уриха байнаб!

Кабанск аймагай захиргаанай дарга Алексей Сокольников үгэ хэлэхэдээ, иигэжэ хандаба:

- Аха захатанаймнай харуулһан жэшээ мартагдаагүй. Мүнөөнэйшье сагта Каменск һууримнай барилгын түб гэжэ алдаршаһаар зандаа. Олзын хэрэг эрхилэгшэд нютагай арад зондо туһатай хэмжээнүүдые абана.

Шүрэб шүүхэ мушхалган, бэшэг гаргалган

1967 оной ноябриин 7-до Тимлюйн цементын заводой ажалшад ерээдүй сагта эгээл энэ үйлэдбэриин хүндэ ажал хэхэ эрэшүүл, эхэнэрнүүдтэ хандажа, бэшэг бэшээд, «Алха хадуур» гэһэн хүшөө дотор хадагалһан байна. Олон жэлэй ошохо бүри үнэ сэн ороһон бэшэг гаргаха эрхэ түмэршэ дархашуулай эбдэрһэн зэмсэгүүдые заһадаг цехэй дарга Валерий Карабанов, тээбэриин хүдэлмэриие хинадаг захирал Дмитрий Пестеров хоёрто олгогдобо.

«Саг, урагшаа!» гэжэ нэрэтэй бүхы гүрэн дотор мэдээжэ болоһон Георгий Свиридовэй хүгжэм доро уран гартан шүрэб шүүхэ мушхажа мэдэбэ даа. Хүшөөгэй дэргэдэ ябаһан олондо мэдээсэл тараадаг эмхинүүдэй түлөөлэгшэд, тэдэниие дүхэриглөөд, суглараад байһан олониитын нюдэ үни болонгүй бүглөөдхибэ.

Табин жэлэй туршада, үбэл зунгүй шэб харанхыда дараатай байһан бэшэг одоошье нара хараба. Тэрээн соогоо совет үедэ тэрэниие хадаглагшад мүнөө ажаһуугаа хүн зондо иигэжэ хандаһан байна.

- Бидэ агуу Октябриин хубисхалай 50 жэлэй ойдо зорюулжа табиһан хүшөө дотор бэшэг нюухадаа, ТААНАДТА, 2017 ОНДО АЖАҺУУХА ШЭНЭ ХАЛААНДА (эдэ үгэнүүд ехэ үзэгүүдэр бэшээтэй байба – авторай тододхол) иигэжэ һануулха байнабди. Цементын завод байгуулхын тула хэдэн мянган, хэдэн зуун хүн наһаяа агуу энэ хэрэгтэ зорюулаа. Гүрэн доторной иимэ олон завод, олон фабрика һаяын табин жэлэй туршада баригдажа үрдеэ. Энэ хадаа манай Эхэ ороной агуу түүхын нэгэ шата гээшэ.

Мүнөө дээрээ манай заводто 1297 хүн ажаллана. Тэдэнэй 606 хүниинь коммунис ажалай ударник гэһэн үндэр нэрэ зүүжэ ябана. Үшөө 202 хүн иимэ нэрэ зэргэ олодог һайб гэжэ улаагаараа ороно гээшэ. Котляр, Власов, Иванов, Кокорин гэжэ обогтой зоной ударидалга доро хүдэлжэ байһан цехүүд коммунис ажалай бүлэг гэһэн хүндэтэ нэрэдэ хүртэхын тула бүхыгөөрөө болонол даа.

Мүнөө байгааша һуурин тухай хэлэлтэй. Энэмнай ямар гоё, болбосон түхэлтэй, модо, һөөг, сэсэгүүдээр баян нютаг гээшэб? Тэрээнһээ гадна эндэмнай «Сибирь» гэжэ нэрэтэй кинотеатр хүдэлнэ, үхибүүдэй ябаха хүгжэмэй, баледэй һургуулинууд байна, дунда хоёр һургуулинууд бии. Иимэ юумэ дуулажа байхадаа, та манай хэһэн ажалые хүсэд дүүрэнээр сэгнэхэ байхат, - гэжэ урданай бэшэг соо яб-тоб бэшээтэйень, холдингово «Сибириин цемент» гэжэ компаниин хүндэтэ хүдэлмэрилэгшэ, олониитэтэй харилсаха департаментын Сергей Васильевич Филенко тордиһогүйгөөр уншажа үгэбэ.

Иимэ үгэнүүдые шагнажа байхадаа, олохон зоной нюрга руу хүйтэ даагаад абаба. Харин халуун шуһатан шиидагар улааншье боложо болоо. Гэбэ яабашье, һанаа амар зогсоһон нэгэшье хүн байгаагүй хаш даа.

- Коммунис ахатанаймнай найдал хүсэд дүүрэнээр бэелээгүй. Юунэйшье болобол, Тимлюйн цементын завод мүнөөшье хүл дээрэ бата зогсоһоор, - гэжэ Сергей Филенко сэдьхэлээ хүдэлгэн байжа, хөөрэбэ: - Саг хубилаа. Гүрэнэймнэшье түхэл шэнжэ ондоо болоо. Иимэшье оршондо Тимлюйн цемент эрхим шанараа алдаагүй. Тэрэнэй бүтээл Буряад Уласай, хүршэ можо нютагуудай барилгада туһалһан зандаа.

Августын 11-дэ Тимлюйн цементын заводой дэргэдэ боложо байһан баярай уулзалгада хабаадажа байһан хүндэтэ айлшадай нэгэн, Буряад Уласай Арадай Хуралай Түрүүлэгшын уялгануудые дүүргэгшэ Борис Ботоев Кабанск аймагай Корсаково нютагһаа гараһан хүм гэжэ һануулаад орхибо:

- Энэ наһандаа олохон хэмжээ ябуулгануудта хабаадаа хүн аабзаб. Гэбэшье, урданай бэшэг задалжа, олоной һонорто уншахыень түрүүшынхиеэ хаража байнаб.

Дархан угаа алдаршуулагшад

Алишье завод нэгэ бүлын үри һадаһад аад, бэе бэеэ орложо, ажалда ороһон хэдэн үе ажалшанаараа омогорходог заншалтай. Тимлюйн цементын заводто тиимэ айлнууд баһашье олон. Жэшээнь, мүнөө эндэ Иван Владимирович Свиридов гэжэ хүн механигаар ажаллана. Тэрэ Ракша обогтой зоной угта хабаатай. Бүхыдөө энэ угай түлөөлэгшэд Тимлюйн заводто дүн хамта 169 жэлэй туршада таһалгаряагүй хүдэлһэн габьяатай.

- 2017 ондо гаргажа уншаха бэшэг соо юун бэшээтэйб гэжэ би огто мэдэхэгүй байгааб. Тиихэдэ, маанадта хэлэһэн байгаа. Сагай ерэхэдэ, энэ бэшэгыемнай задалжа уншахат гэжэ манда захяа бэлэй. Тэрэ болотор мэндэ ябаха зон гүбди гэһэн бодолдо эзэлэгдээ һэмди. Элүүр энхэ байбалди даа, - гэжэ, - Тимлюйн заводой ветеран Екатерина Ракша баяртайгаар хөөрэбэ.

Иван Сергеевич Чирков 1967 оной ноябриин 7-ой үдэр бэшэг нюухадань, харагшадай дунда зогсожо байгаа бэлэй. Тэрэ түрэл заводтоо 51 жэлэй туршада ажаллаа.

- Тиихэдэ би гушан хоёртой байгааб. Ноябриин 7-ой үдэр амаралта байгаа. Һайндэрэй жагсаал болодог һааб даа. Теэд заводоймнай захиргаан тэрэ үдэр эртэлжэ ерээрэйгты гэжэ хэлэһэн байгаа. Ерээдүй руу бэшэг бэшэнхэйбди. Тэрэнээ баярай оршондо хадаглахабди гэжэ зарлаа ха юм. Бэшэг нюуха үдэртэмнай мүнөө байгаашаһаа һураггүй олон хүн суглараа. Тиихэдэ заводнай аяар 1200 ажалшантай байгаа ха юм, - гэжэ Иван Сергеевич Чирков 50 жэлэй үмэнэ болоһониие үсэгэлдэр болоһон юумэндэл, элеэр һанана.

49 жэлэй туршада Тимлюйн цементын заводто ажаллаһан Юрий Андреевич Новолоцкий, 45 жэл соо хүдэлһэн Екатерина Петровна Кобылкина, 43 жэлдэ ажаллаһан Фёдор Зайнакович Сахаддинов, 41 жэлдэ хүдэлһэн Владимир Филиппович Волков, 40 жэлдэ ажаллаһан Екатерина Кондратьевна Ракша, 37 жэл соо цементын завод руу харгылһан Тамара Анфиногеновна Дебальцева гэгшэд тайзан дээрэ уригдажа, Барилгашадай һайндэрэй баярай бэшэгүүдтэ хүртэбэ.

Хооһолоод хаялтагүй

«Абаһанаа бусааха» - гэдэг ёһые һургаалитай хүн бүхэн сахиха ёһотой ха юм. 1967 оной бэшэг харанхы нүхэн сооһоо һуулижа гаргахадань, хооһон хүнды үлэшэнэ ха юм. Тэрэ хүнды соонь шэнэ бэшэг хадаглая гэжэ «Сибириин цемент» гэжэ компаниин үндэр захиргаан шиидэбэ. Тиигэжэ ерэһэн бэеэрээ мүнөө хадаглаха бэшэгээ олоной һонорто уншаад үгэбэ. Удаань тэрэ бэшэгээ, 25 жэлэй үнгэрһэн хойно гаргахабди гэжэ хэлсээд, үнөөхил «Саг, урагшаа!» гэжэ хүгжэм доро хүнды руу хэжэ, хабхагыень хаагаад, «2042 ондо нээхэ» гэһэн бэшэгтэй шэнэ хабхаг шүрэбдэбэ. Энээгээр баярай уулзалга түгэсэнэ һэн.

Анна Огороднигой гэрэл зурагууд.