​Бог шоройдоо дарагдаадүйдөө

Бидэ, буряад-монголшууд, оршон тойронхи байгаалияа арюун байлгаха тухай бодолые хара толгойдоо оруулаагүйдэмнай арга һалаа. Манай эндэ хүдэлдэг ниитын эмхинүүд энээн тушаа һанаагаа зобоһоор үнинэй. Алексей Цыденовэй мэргэн хүтэлбэри доро хахад жэлһээ үлүү хүдэлжэ байгаа Буряад Уласай Засагай газар жэлһээ жэлдэ обоо хүбөө боложо байһан бог шоройһоо һалаха, һандаха ямар аргануудые эдэ зомнай зохёогоо юм бэ гэжэ анхаралтайгаар шагнаба.

- Байгал далайгаа ариг сэбэр байлгаял! Үйлсэ гудамжаар ябаха зуураа тамхи таряанайнгаа үлэгдэл ябаһан газартаа бү хаяял! – гэхэһээ эхилээд, бусад ондоо уряануудые хоолойнгоо һөөлдэтэр хашхаралдажа, бэхынгээ хататар бэшэжэ, хургануудайнгаа элэтэр сайт, блогууд дээрэ үдэр бүхэндэ толилжо байдаг, мүн тиихэдэ мэшээг барижа, хүнэй хүбүүнэй гү, али үхинэй хаядаһа мүрөөрнь мүрдэжэ суглуулаад, бандиин шоройдо абаашадаг зонһоо бүридэһэн ниитын эмхинүүдтэ Наталия Санжеевна иигэжэ хандаба.

- Би таанадта нэгэ һонин юумэ хөөрэхэм гү? Үжэхэ гашалха шанартай хамаг зүйл Япон гүрэндэ түргэн үлтирүүлээд, ургамалай үтэгжүүлгэ болгодог оньһон байдаг. Нарай хүүгэдэй бамбайшатар шээһэн шииг нойто бэедээ ехээр шэнгээдэг алгабша, хууха лонхонуудые, эмшэдэй хаядаһа тэрэ түхеэрэлгэ руу шиихабалтнай, эдэ бүгэдэн уһанда шэнгээд, 200 градуста бусалаад, халуун ууралда үлти зада, һанги набта һүрэхэ. Үни болонгүй, доторнь хэһэн хүнүүдэй хаядаһанай орондо шанартай үтэгжүүлгэ болоод орхихо. Энэ аппарат нэгэл муутай. Амаргүй үнэтэй. Тэрэниие Буряад Уласнай гартаа оруулбал, бог гэжэ голоһон юумэмнай өөртэмнайл хэрэгтэй зөөри болохо байгаа.

- Богоо хаяха газар гэжэ нэрлээд, тэндээ юу хэнэбибди? Хада хабсагай мэтэ үндэр хаядаһа тэндээ обоолоод, ехэ гэгшын дайда эзэлээд, агаараар дүүрэн үмхэй үнэр тараажа, утаа уняар гаргажа – байгаалидаа тодхор татаналди даа. Тиигэжэ байнхаар богоо болбосоруулаад, ажабайдалдаа шэнээр хэрэглэбэлнай дээрэ. Харин галда орохо хаядаһанай байбал, тэрэнь түлишэ боложо ошобол яанаб? Тиимэ үйлэдбэринүүд, тодорхойлходо, Германида, Японидо байна ха юм. Мүнөө сагта хаядаһаяа бэе бэеһээнь амяарлуулаябди гэжэ уряа хаяад, амяараа дүрбэн амһарта табихадань, удхыень бии ойлгоногүйб. Буряад Уластамнай бог болбосоруулдаг үйлэдбэриин үгы хада зарим зоной хаядаһаяа илгабашье, тэрэнь бандиин шоройдо ошоходоо, һөөргөө ниилэшэнэ бэшэ гү? Иимэ оршон байдалда бог юрэ галдадаг завод Буряад орондо хэрэггүй. Галдабал, тэрэнэй ульһыень айлай болбосон түхэлтэй байрануудыень дулаасуулдаг завод манай эндэ таарамжатай байна. Тиихэдээ бидэ юрэ агаар утаагаар гутаажа байһанда орходоо, шулуун нүүрһэ алмаха болонобди. Япон болон Герман Уласта газар дайда тоотой. Харин Ородой Холбоото Улас газар байна гэжэ бог шоройгоо хаяжал мэдэнэбди. Дэлхэйн түрүү жэшээнүүдые халан абаха саг ерээ. Байгал далайн эрье бүрхөөгшэ бог шоройгоо яаха болонобибди гэһэн асуудал тобойжо гарана. Гүрэнэй 89 дугаартай үйлэдбэриин болон эдиһэн ууһанай, ашаглаһанай хаядаһан тухай хуулиин ёһоор можо нютагай хэмжээн дээрэ ажаллагша эрхилэгшэ тодоруулагдаха. Бог шорой дам саашань болбосоруулга тэрэнэйл хүзүүн дээрэ унаха болоно. Тиимэ эрхилэгшээр хүдэлхэ дуратанай бии болом сасуу Буряад Улас 4 тала хубаагдажа, тала бүхэндэнь өөр өөрын эрхилэгшэ хүдэлхэ. Харюусалгата нюур бүхэн бог шорой мэдэлдээ байһан газарһаа суглуулжа абаад, болбосоруулха завод руу зөөхэ ажалые өөр дээрээ даажа абаха. Хэды тиигэбэшье гүрэн бэеэ абаад үмсэһөө холодошохо ёһогүй. Юуб гэхэдэ, үмсэдөө хүдэлдэг хүн дайда байна гэжэ хэбтэһэн бог шорой гансаараа болбосоруулжа яашье бирахагүй байна. Юуб гэхэдэ, бог шорой гээшэ – гүрэнэй хэмжээн дээрэ шиидхэгдэхэ зэргэтэй бэрхэшээл гээшэ. Мүнгэ хүрэнгэтэнэй бог шорой болбосоруулгада мүнгөө оруулаад, тэрэнээ һөөргэнь гаргахадаа, олзо оршотойгоор гаргаха арга боломжо гүрэн зохёохо ёһотой, - гэжэ Наталья Тумуреева тодорхойгоор ойлгуулба. 

Улаан-Үдэ хотодо ажаһуудаг айл бүхэнэй хаядаһанууд 100 гарадахи кварталнуудта оршодог болбосон түхэлтэй бүхы байшангуудые бүхэли дулаасуулгын хаһын туршада дулаагаар хангаха шадалтай гэжэ энэ дурадхал оруулагшад тооложо гаргаа. Иигэжэ ерэхэдээ, хэды шэнээн шулуун нүүрһэн алмагдаха байнаб? Дурадхагдагша энэ түсэл байгаали хамгаалагшадай шалгалта бэлэн мүртэйгөөр гараа. 

Зүблэлтэ засагай жэшээ һайхан

Байгаали тухай бодонгүй, хаядаһануудаа ябаһан газартаа хаяхадаа, бидэ нэн түрүүн өөрөөл өөртөөл хорлоно гээшэбди. Һүүлдэнь ямар нэгэ хүндэ үбшэндэ нэрбэгдээд байхадаа: - Үгы, юундэ би хүнбиб? Яаһандаа намда иимэ муухай хорото хабдар гараба гээшэб? – гэжэ хашхарха, бархирха саг ерэхэ. Теэд оршон тойроод байһан байгаалияа харыт. Улаан-Үдэ шадарай бии үгы ойдо орожо үзөө һэн гүт? Нуур таляан, уһа голой эрьеэр нюсэгэн хүлөөрөө гүйхэ гүт? Тэрээгүүр ябабалтнай, мододой дундуур, уһа голой эрьеэр ашаанай машинааршье, ябага нюсэгөөршье хүнэй хүбүүнэй асаржа хаяһан обоо хүбөө хаядаһан хэбтэхэ. Шэл шонхо, хууха амһарта, гэрэй хушалтын бутардаһан гээшэмнай хэзээ заяандаашье үжэхэгүй, сэсэг ногооной хэзээшьеб һалбаржа байһан дайда дээрэ дарайжа хэбтэһэн манай хаядаһан хэтын хэтэдэшье эндэхи газарые эдэгээхэгүйл. Энэ байгаалиин үбсүүн дээрэ гэгээн сагаан үдэр бии болоһон бог шорой хадаа хүнэй улаан гараараа бүтээжэ, байгаалидаа тохоһон хорото хабдар бэшэ гү? 

Үри бэенэрэйнгээ, өөрынгөө элүүр энхэ ябахын тула Эхэ байгаалидаа дүмүүхэнээр хандажа, буян олохо саг мүнөө ерээ. Бог шоройгоо хаяхадаашье, тулам байна гэжэ шиихангүй, үжэдэг гашалдаг бодосуудай мэшээг, түмэн жэлэй туршада дайда байна гэжэ гутаажа хэбтэхэ бодосуудай амһарта, хүн амитанай бэе махабадта хорото бодосуудай хадагалагдаха амяараа амһарта гэжэ хубаадаг зон буряад нютагтамнай олон боложо байна гэжэ дуулахадаа, баясамаар. Хожом хойшодоо тэдэнэй бүтээһэн хүдэлмэриие сэгнэхэ болбосоруулагша бии болохол байха. Жэшээнь, Омск хотодо ажаһуудаг нэгэ олзын хэрэг эрхилэгшэ саарһа, яһа, түмэр мэтын макулатура суглуулха амяараа амһартануудые өөрынгөө мүнгэн дээрэ тодхоод байна.

- Би байгаали хамгаалдаг ажалтай хүн гээшэб. «Ород гүрэнэй тулга» гэжэ ниитэ гаршагтай бүхэроссиин байгуулгын дэргэдэхи Байгаали хамгаалгын хорооной түрүүлэгшэ һэн хойноо би олон можо нютагуудаар ябажа, хаана, хайшан гээд хатуу хаядаһануудые болбосоруулна гээшэб гэжэ шудалаад бусааб. Омск хотодо ажаһуудаг нэгэ олзын хэрэг эрхилэгшэ түрэл хотынгоо гурбанай нэгэ хубида багтаамжатай амһартануудые тодхоһон бэеэрээ, олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдээр хотынгоо арад зондо хандажа, тэрэ амһартанууд соомни болбосоруулхада таарамжатай хаядаһануудаа хыт гэжэ хандахыень дүрбэн жэлэй саана хараа бэлэйлди. Харин мүнөө тиишэ ошон гэһээмнай омскоорхин ехэ дуратайгаар саарһа, түмэр, бүтэн лонхонуудые амяар-амяарнь хадагалаад, сагай ерэхэдэ, олзын хэрэг эрхилэгшын амһартанууд соо зохидхоноор табидаг байжа байба. Харин маанад саарһа болон бусад шатажа боломоор, боломооршье бэшэ юумэ хорёо хото соогоо галдажа зобоно гүбди. Дэмбэрэлтэй энэ хэрэгтэ Омск хотын захиргаан һохор солхооб оруулаагүй. Харин олзын хэрэг эрхилэгшэ эхин дээрээ өөрынгөө халааһанһаа гаргаһан мүнгэеэ 9 һарын хорёо соо бусаагаад, нэмэри олзотой боложо амжаа. Омск хотоорхиной наринаар суглуулһан хаядаһа тэрэ Кемерово хотын завод абаашажа тушаана. Энээнһээ гадна Омск дээрэ «Скоробей» гэжэ нэрэтэй картон гаргадаг завод байгууланхай. Хэрбэеэ алтан дэлхэй дээрэ мүндэлэгшэ үхи хүбүүдэйнгээ угаадаһан соо умбажа, хаядаһанда торожо унаад, адажа гү, али бузартай агаараар амилаад, муу муухай үбшэ хабшанда нэрбэгдэхыень хүсөөлгүй юм һаа, мүнөөнһөө бог шоройгоо илгаад, байгаалиин энгэр дээрэ хаяхагүй тухай бодохо шухала, - гэжэ эрдэмэй-практическа «Биосфера» гэжэ компаниин хүтэлбэрилэгшэ, «Ород гүрэнэй тулга» гэжэ ниитэ гаршагтай бүхэроссиин байгуулгын дэргэдэхи Байгаали хамгаалгын хорооной түрүүлэгшэ Александр Гнитецкий хөөрэбэ.

Буряад Уластамнай хуухаар бүтээгдэһэн хууха амһарта хайлуулжа, ябаган зүргэнүүдые хушаха хабтаһануудые бүтээдэг үйлэдбэринүүд бии. Теэд нютагай зоной ууһан унданайнгаа амһарта ехэл убайгүйгөөр ябаһан газартаа хаяжархидаг хадань үйлэдбэридэ хэрэгтэй хууха ото дуталдана. Тиихэдэнь, үйлэдбэриин хүдэлмэришэд ойн соорхойгоор, уһанай эрьеэр субажа, газар байна гэжэ хэбтэһэн хуухан амһартануудые суглуулнад. Энэ байдал заһахын тула олзын хэрэг эрхилэгшэд, нютаг нютагуудай арад зон, засаг зургаанай түлөөлэгшэд нэгэдэжэ, зохихо хэмжээнүүдые абаха зэргэтэй.