​Үгэрсэл һаа - Хурамшын, хартаабхал һаа - Харганаагай гү?

Хартаабха, үгэрсэ болон бусад огородой эдеэ элбэгээр ургуулдаг Хурамша нютаг холо ойгуур сууда гаранхай. 2000–аад онуудай эхеэр апрель һарада хабарай шэнэ үгэрсэ олондо дурадхадаг бэлэй. Харин удангүй Хитадһаа үгэрсэ үбэл зун илгаагүйгөөр наймаанда асарагдадаг боложо, Хурамшын үгэрсын амтан мартагдаа шахуу. 

Наймаанай газарнуудта үдэр бүри ажалладаг зон дүүрэн. Эдэнэр хүдөөгэй хамтын болон үмсын ажахынуудһаа огородой эдеэ хямдаар худалдажа абаад, сэнгыень хэды нугалжа нэмээд, дам саашань наймаалдаг юм. Хитадһаа болон Дунда Азиһаа асарагдаһан огородой эдеэ худалдагшад энэ үдэр бултадаа Хурамшын, Оронгын үгэрсэ болон хартаабха наймаалагшад болошонхой. Харин хүдөөһөө ерэһэн ажалша бэрхэ зон углуу тохойгоор түлхилдэн, һагад наймаагаа ябуулна. Огородой эдеэнэй ургаса болон үмсын ажахынуудай бэрхэшээлнүүд тухай тэдэнһээ асуубаб. 

Хүдөөһөө ерэһэн эдэ зоной нэрэ обог балайшье һурагшалбагүйб. Гэбэ яабашье, тэдэнэрэй урда хэдэн жэлэй туршада тобойн гаража байһан бэрхэшээлнүүд бүгэдэндэ эли. 

20-ёод жэлэй саана Хурамша нютагта үгэрсэдэ дурасхаалай хүшөө табихаар гэжэ хөөрэлдөөн замхадаггүй бэлэй. Үгэрсэл һаа - Хурамшын, хартаабхал һаа - Харганаагай байдаг һэн. Таба-зургаан жэлэй саана энэ асуудал манай сониной хуудаһанда бодхоогдоо һэн. Тиихэдэ үгэрсэ худалдажа байһан нэгэ эхэнэр иигэжэ хэлээ бэлэй: 

- Дэлгүүр бүхэндэ Хурамшын үгэрсэ наймаанда байна. Манай Хурамшада үсөөн тоото айл ехээр үгэрсэ таридаг. Анхандаа айл бүхэн таридаг байгаа һааб даа. Эды олон дэлгүүрнүүдые хурамшынхид үгэрсөөр хангажа арайл бирахагүйл даа. Хитадай ургуулһан үгэрсэ манай нэрээр наймаална ха. 

Үнэхөөрөөшье, Хурамшын газар дээрэ Солонгос ороной зон үгэрсэ элдэб бодосо холисонуудые нэмэжэ байгаад, өөһэдын оньһон аргаар ургуулна гэжэ бүгэдэндэ эли. Тиигээд Хурамшын, Оронгын газар дээрэ хадаа нэрыень нэрлүүлэн наймаална болоно гү? 

Мүнөө болотороо хурамшынхидай һанааень зобооһон асуудал хадаа уһан болоно. Улаан-Үдэ хотоһоо оройдоол 30-аад модо зайда оршодог энэ нютагайхид үмсын хүдөөгэй ажахы эрхилхэдээ бэрхэнүүд. Баян гол гэһэн түргэн урасхалтай хадын голой уһаар булта огородоо уһалжа, хэды сагһаа ажамидараа. Канава хобоонуудые үшөө 1848 онуудта байгуулһан юм. Хэдэн теплицэнүүдые табижа, голойнгоо уһаяа хобоо болгон гудамжаараа урдуулжа уһалжа, нилээн амгалан байдал зохёоһон байгаа. Ямаршье үүсхэл шиидхэбэри гаргагдаһан юм, бү мэдэе. 1984-1989 онуудта энэ голдо водохранилищи баригдаһан юм. Иимэ барилга эхилхын урда тээ хэншье ажаһуугшадһаа асуугаашьегүй, зүбшэлсөөшьегүй. Тэрэниие бүтээхэдэнь, ургажа байһан модод болон хэр угһаа сахижа байһан угай тахилай газар уһан доро орошоһон юм. Энэ түхеэрэлгын бии болоһоор, газар дорохи уһан өөдөө бодожо, намагтай газар болошоо бэлэй. Тиигэжэ элбэгээр огородой эдеэ ургуулха талмайшье үсөөрөө, зарим айлнууд намагтай газар руу - Баян голой нүгөө эрье руу нүүжэ ошоһон байгаа. Иимэ бэрхэшээлэй хажуугаар үшөө нэгэ бэрхэшээлтэй һаянай жэлнүүдтэ нютагай зон ушарна. 

Баян голой нүгөө эрьедэ Солонгос гүрэнһөө уг гарбалтан огородой эдеэ ургуулжа, асари томо ажахы байгуулжа, нютаг зоной үмсын хэрэг эрхилэлгэдэ зүрилдөөтэ, үрдилдөөтэ байдал табина.

- Хахад Хурамшамнай уһагүй болонхой, солонгос ажахынхид ман руу ороһон уһа үргэлжэ хаажа, өөрынгөө тала руу урадхуулжа байна. Манай нютагайхид һүниндөө гү, али хара үүрээр бодожо, уһа хаажа үрдеэдүйдэнь огородоо уһалхаяа оролдоно. Тиигэһээр багахан саг соо уһан гараад, дахин хаагдашана, - гэжэ нэгэ хүн одоо гайхалтай юумэ хөөрэбэл даа. 

Хари гүрэнэйхидэй тэрэ ажахы хэндэ мүнгэ түлэжэ, уһа хаажа, өөрынгөө ургасын тала руу бүхы саг соо урдуулжа байна хаб? Харин хэр угһаа энэ газарта ажамидаржа байһан арад уһаяа хаалгуулжа, уг унгяараа хэжэ байһан ургаса ургуулха ажалаа бүтээхэ аргагүй болоод юундэ байна гээшэб? 

Энэ хөөрөөнэй удаа үшөө балшар бага наһандаа хараһан мультфильм ой ухаандамни орошобо. Тарган гэгшын нэгэ баян элжэгэн дээрэ һуугаад, туранхай гэгшын үгытэй хүнэй эдихэ уһа голые томо гэгшын шулуугаар хаажархёод, мүнгэ түлэхыень дойлоно, зүдэрөөнэ. Харьялан урдаһан уһа голойнгоо хажуугаар: “минии уһан - минии мүнгэн”, - гээд дуулажа ябаһыень тон элихэнээр һанагдана. Мүнгэтэйл хадаа уһатай байха, мүнгэгүйл хадаа уһагүй һууха болоно гү?