Зандинай дуган - олоной хүсэн

Августын 19-дэ Түгнын талада түүхэтэ үйлэ хэрэг болобо. Сэлгеэ талын эгээл баруун захада оршоһон Зандин һууринда баригдаһан шэнэ дуганай рамнай олониие суглуулба. Хори буряадуудай эгээл түрүүшын дасанай һуури дээрэ мүндэлһэн дуганда түрүүшын хурал Бандида Хамба лама Дамба Аюшеевэй ударидалга доро үнгэргэгдэбэ.

Уласай зүрхэн боломоор Зандин лэ

Нээлгын үдэр эхэ байгаалишье баярлаһан мэтэ таатай зохид уларил бэлэглээ. Бүхэли зунаа ааяма халуун уларил байһан эгээл энэ үдэр эртэ үглөөгүүр хура бороон орожо, тооһо даража, ехэ бага унаатай зоной Зандин ошохо ерэхэдэ аятай зохид байдал түхөөбэ. Нарагүй һэрюухэн уларилда барилдахадашье, һур харбахадашье, мори урилдахадашье таатай байдаг аабза.

Шэб шэнэхэн дуган дотор болоһон түрүүшын хуралда холо ойроһоо хоёр мянга табан зуун хүн ерээ. Гэхэ зуура Зандиндамнай оройдоол 12 үрхэ айл ажаһуудаг гэжэ хэлэлтэй. Монгол һайхан оронһоо тусхайтаар заларһан Бурхан багша, Ногоон Дара Эхэ, Баян Намсарай эндэ тахигдадаг болобо. Нютаг зон ламанартаа амбай гэжэ хандадаг гээшэ. Даша-Цырен амбай иигэжэ хөөрэнэ:

- Дуганайнгаа голдонь Бурхан багша бүтээжэ табиба. Баруун хажуудань Ногоон Дара Эхэ, зүүн бэедэнь Замбала бурхан байна. Энэ дуган бариһанай аша туһаар нютаг ороной хүгжэжэ, арад зоной байдалай һайжархын тулада юрөөл бүтэбэ гээшэ. Дуганай рамнайн августын 19-дэ бүтээхын тула зандинаархин зунай халууниие халуун гэнгүй, үдэр һүнигүй оролдожо хүдэлөө. Тииһэнэйнь ашаар мүнөөнһөө хойшо Түгнын талада маани мэгзэм үдэр бүхэндэ зэдэлхэнь гээшэ. Мянган хүнэй нам һуужа, тоглолто, бүжэг хараха газар Зандинай дархашуулай түхеэрһэнэйнь ашаар ирагуу дуунуудай мүрысөөн, мэргэжэлтэ зүжэгшэдэй концерт холо ойроһоо бууһан олон угай буряадууд ши бодо, би һуухам гэлдэбэгүй. Мэргэшүүлэй харбаха зай амяараа газарта ехэ зохидхоноор бэлдээтэй байба. Энээн шэнги иимэ газар Буряад Уласай хүдөө хотонуудаар унажа бодожошье байгаад бэдэрэ – олдохогүй. Бар хүсэтэй, шандааһатай хүбүүд субаргын дэргэдэ барилдаба. Хурдан хүлэгүүдэй урилдаха дардам харгы бэлдэһэниинь, Буряад Уласай Бэеын тамирай яаманайхид тэрэниие шалгаһанайнгаа удаа уласай хэмжээнэй урилдаа эндэ эмхидхэхээр гэжэ дүнлэбэ.

- Зандин нютагнай Улаан-Үдэһөө холо бэшэ ха юм даа. Тиигээд Буряад Уласай хээ зураг нээжэ харабалнай, алишье нютагта ажаһуудаг адуушанай хүлэгүүдээ ашаад, наашань асархада, таатай зохид газар болоно. Ондоогоор хэлэхэдэ, Буряад ороноймнай зүрхэн газар болоно, - гэжэ Буряад Уласай Бэеын тамирай яаманай таһагай дарга, мүн лэ Мухар-Шэбэр аймагһаа гарбалтай Баир Дашибальжиров хөөрэхэ зуураа, иигэжэ тэмдэглэбэ. – Моридой урилдадаг газарнуудые олон нютагуудаар ябажа шалгаһан байнабди. Манай Түгнын таладал адли зөөлэн, нэгэшье шулуугүй, хүлэгүүдэй туруунуудта аюулгүй газар гансал эндэ – Зандинда байна. Тиимэһээ Буряад Уласай Наадам-Сурхарбаанайшье мори урилдаагаа эндэ эмхидхэмээр гэжэ би һананаб.

Зандин нютаг һэргээхэ, уруу дуруу боложо, архиин тамада унахаяа байһан эрэшүүлэй һэгыень оруулха, мүн тэдэнэртэ дуган барюулха асари ехэ ажалые Түгнын талын ёстой бүргэд Дондог Чимитович Дабажалсановай үдэр бүхэндэ хэнэйшье һүрдэмөөр хуугайлан байжа, гашай табихынгаа ашаар бүтээгөө.

- Энэ нютагтнай тандаа туһа хүргэжэ байха. Бидэ олон сугларжа байхадаа, гайхажа, баярлажа байнабди. Та иимэ үсөөн хүн байгаад, маанадаа баярлуулжа байхадатнай. Ямар дотороо сэдьхэлһээ хүсэтэйбта. Ямар одоо хүдэгөөнтэйбта, ухаантайбта. Холын бодолтой зон байнат, манай Зандинай буряадууд. Саашадаа иигээд лэ байгыт даа, - гэжэ Ородой Холбоото Уласай Буддын шажантанай Сангхын XXIV Бандида Хамба лама Дамба Аюшеев айладхаба. – Зандин нютагтамнай оройдоол 12 үрхэ айл байна. Эндэ дуган барихамни гэжэ Дондог Дабажалсановай намда хандахадань, би буруушааһан байнаб. Нютаг бүхэндэ дуган бариха болоо һаамнай, саашадаа юун болохоб. Ламанар хоорондоо халбагаа хахараад, иишээ-тиишээ таһаржа, ударжа эхилхэбди. Мүн баһа дуганда лама хэрэгтэй. Зандинай дуганай рамнайда түрүүшээр би ерэхэгүйб гэжэ шиидэһэн байгааб. Теэд Дондог Чимитовичэй оролдолго дэмжээгүйдэмни буруу болохо байба, - гэжэ Хамба лама хэлээ.

Түгнын талаһаа гараһан Хуралай һунгамалнууд олон

Хүн гээшэ ганса алта мүнгөөр, эд зөөреэр баян бэшэ ха юм даа. Үбгэ эсэгэнэрэйнгээ сэсэн мэргэн һургаал заабари мэдэхэ, түүхэ домогоо мартаагүй оюун ухаагаараа баян болоходоол, нюуртаа үһэтэй малһаа нэгэ шата сохом дээгүүр болонобди.

- Хүн гээшэ малда орходоо юугээрээ ондооб? Үни сагта болоһон юумэеэ ухаандаа тэхэрюулжэ, мартангүй, һанажа ябадагаараа, - гэжэ Буряад Уласай Арадай Хуралай Можонууд хоорондын холбоонуудай, үндэһэ яһатанай асуудалнуудай, залуушуулай бодолгын, олониитын болон шажан мүргэлэй нэгэдэлнүүдэй талаар хорооной түрүүлэгшэ Цыденжаб Батуев шагнагшадай урманда һануулба.

- Онсо шухала юун бэ гэхэдэ, мартагдаһанаа һэргээжэ, алдаһанаа мүнөөдэр бусаажа байна гээшэбди. Тиихэдээ бидэн хүсэ шадал орохобди. Буряадуудайнгаа дунда хори буряадууднай эгээл олониинь ха юм, - гэжэ Буряад Уласай Арадай Хуралай һунгамал Бата Семёнов олоной урда гаража үгэ хэлэбэ.

Бата Цырендондокович шэнги Мухар-Шэбэр аймагһаа гарбалтайгаараа бахархажа ябадаг депутадууд Зоригто Цыбигмитов, Баир Цыренов гэгшэд байна.

- Минии эжымни Зандинай хүн байһан. Би өөрөөшье эндэ түрэһэн хүм, - гэжэ Арадай Хуралай депутат Баир Цыренов омогорхонгёор хөөрэнэ.

Хэнэйшье мэдэһээр, Баир Дашиевич гол түлэб ородоор дуугардаг. Хүршэ Суулга һууринда дасан баригдажа эхилһээр үнинэй. Тэрэнэй рамнайн болоходо, олоной урда гаража, имагтал буряад хэлэн дээрэ дуугаруужам гэжэ Баир Дашиевич Хамба ламын, нютаг зоной һонорто үгэеэ үгэбэ.

Тусхай урилгаар Зандин нютаг ерэһэн Иринчей Матханов удха түгэлдэр хэрэг бүтэжэ, хүдөө нютаг шэнээр һэргэжэ байна гэжэ хараба. Нютагаа үргэдхэхэ түрүүшын алхам бүтэбэ гэжэ ерэһэн бэеэрээ Дондог Чимитович сэдьхэлээ ханаад орхиногүй.

- Гарагай зургаанай үдэшэ дуганайнгаа арада нютаг зоной хоол бариха майхан табихадамнай, тэндэмнай зайн гал үгы байгаа, - гэжэ «Информ Полис» сониной юрэнхы захирал, Зандин нютагай хатан дангина Соёлма Дагаева хэлэбэ. – Дондог Чимитовичэй шагнаһаар байтар, ерэхэ жэлдэ Зандинайнгаа һургуули соо бүри олон шэрээ табижа, түмэн хүнэй һуужа хоолломо хэрэг бүтээхэбди гэн гэһээмни, ерэхэ жэлдэ мүнөө байгааша зайдан талада айлнууд шэнэ гэрнүүдые барижа ороод байха гэбэл даа, Дондог Чимитович.

Түрэл тоонто Зандин нютагаа һэргээжэ, олон хүн амитай болгоһойб. Тэдэ зомнай дуганай гэшхүүрэй элэтэр субажа, бурхандаа мүргэжэ, адуу малаар баян, аза жаргалтай ажаһуухань болтогой гэжэ үнэн зүрхэнһөө хүсэгшэ Дондог Дабажалсановай һанаһандаа хүрэг лэ гэжэ үреэгээд, энэ хөөрөөгөө түгэсхэе даа…

Нээлгын баяр ёһололой үедэ