893
Сүхэ болон Хёлго мүрэнүүдээр бүһэлүүлһэн Буряадаймнай үшөө нэгэ үзэсхэлэнтэ булан болохо Ноёхон тээшэ шамдабабди. Асфальт хушалтатай дардам харгыгаар түмэр хүлэгнай табилуулжа мэдэбэ.
Хоёр эрье холбодог хаарбаза
Хёлго мүрэнэй эрье хүрэжэ, хаарбаза хүлеэгээд зогсобобди. Түгнын талаһаа түрхэмүүдтээ Зэдэ руу ошоходоо, яагаад хаарбазаар Хёлго мүрэниие гаталдагаа гансата һанаадхибаб. Гушаад жэлдэ юуншье хубилаагүй. Үнөөхил хаарбаза хоёр эрье холбоһоор зандаа. Минии багада паромоор гараха авто-унаанууд үсөөн ябаа ха. Харин мүнөө олон ябадаг хэбэртэй. «Буряад-ФМ» радиодо Сэлэнгэ аймагай үдэрые хүтэлдэг Баярма Жанцановагай дуулгаһаар, хаарбаза 12 авто-унаа багтаадаг. Тиигэхын тула хэдэн шамбай хүбүүд хүнгэн машина гараараа үргөөд табижархидаг юм ха. Бидэ иимэ үзэгдэл анхарбагүйбди. Сүлөөшэг хаарбазаар мүрэнэй нүгөө эрьедэ гарабабди. Һайндэрһөө hүни орой бусахадаа, үнөөхил хаарбазаяа нилээд удаан хүлеэгээбди. Үдын хойноһоо үдэшын юһэн саг хүрэтэр хаарбаза ябадаг үдэр бүриин журамтай аад, һайндэртэ бүхэли сүүдхын туршада хүдэлөө бшуу. Ондоо сагта нютагаархин хожомдоод ерэбэл, утаһаар хонходоод, түлбэреэр нүгөө эрье гарадаг байна.
Зургаан-Дэбэдэ болоһон угтамжа
Эрьедэ гараад, үнөөхил асфальтаар саашалаад, Зургаан-Дэбэ хүрэбэбди. Хэдыхэн үрхэтэ айлнуудтай соморхон сэлеэн ерэһэн, ошоһон зониие хүндэлдэг айхабтар хүндэмүүшэ зон гээд ойлгобобди. Хаягдашаһан шахуу, һандарһан гэр шэнэлээд, соёлой багахан байшан түхеэрэнхэй. Тэндээ эдеэ хоол бэлдээд, Сэгээгэй найрта Ноёхон ошожо ябаһан Буряад Уласай Толгойлогшын уялга дүүргэгшэ Алексей Цыденов түрүүтэй бүхы ноёд һайдые нютагай зон угтахаяа хүлеэжэ байба.
Һаяхана Буряад Уласай Толгойлогшын болон Засагай газарай Захиргаанай Хүтэлбэрилэгшын мэдээсэлэй бодолгын болон олониитэтэй холбоо харилсаануудай талаар орлогшоор – мэдээсэлэй-шэнжэлэлгын хорооной түрүүлэгшээр томилогдоһон Ирина Доржиевагай эжы Зоя Вампиловна Дылыкова угтамжада хабаадалсаа. Тэрэ Ноёхоной һургуулида наһаараа ород хэлэ зааһан, Ородой Холбоото Уласай габьяата багша юм байна. Урихан миһэрэлтэй сэбэр шарайдань шэнэ даргын түһөө харагдана.
Угтамжын үедэ
Ноёдой нютаг гү Ноёхон?
«Ноёхон» гэһэн нютагай нэрэ намда ехэ һонирхол түрүүлбэ. Тайлбарииень мэдэхэ һанаатай нютагай басаганһаа асуугаадшье үзэбэб. Ноёдтойл хадаа нютаг хүрэтэрөө иимэ һайн харгы барюулһан байгаа аабзат гээдшье тухайлбаб. Тиин гэһээмни, Баярма нүхэрнай иигэжэ дуулгаба:
- Ноён уулын үбэртэ манай нютаг оршоно. Магад, хадынгаа нэрээр нэрлэгдээ. Түүхэ домогууд байхал даа. Гэбэшье минии лаб мэдэхэ юумэн гэхэдэ, Ноёхоноймнай алдар суута һаалишан, СССР-эй Верховно Соведэй һунгамал ябаһан Зинаида Цыбановна Гылыковагай оролдолгоор нютаг хүрэтэрнай иимэ һайн хушалтатай харгы баригдаһан.
Сэлэнгэ аймагаа олохон жэлдэ амжалта түгэс толгойлһон нютагаархиндаа ехэ хүндэтэй Нима Дугаржапович Нимаев баһал Ноёхонһоо гарбалтай байһан. Түрэһэн нютагтаа болбосон түхэлтэй һургуули барюулһан юм. Иимэ түхэлэй һургуулинууд Буряадай хүдөө һууринуудта тиимэ олон бэшэ. Хоёр дабхар байшан дотор уужам һаруул кабинедүүд, конференц-зал, бэеын тамирай, компьютер шудалалдаг танхимууд, бэеэ заһаха газар гэхэһээ эхилээд, газаа зосоохитоёо тааруу зохид лэ. Мүнөө һургуулида 80 гаран үхибүүд һурана. Һургуулиин захиралаар Виктория Дамбаевна Зодбоева хүдэлнэ.
Хадын хойморһоо нютагаа шэртээд байһандал Ноёхоной «Балдан Брэйбун» дасан харагдана. Нютагтаа дасантай, һургуулитай, сэсэрлигтэй юм байна. Үшөө тиихэдэ зарим айлай хорёо соо пилорамашье бии хэбэртэй.
Урданһаа хойшо ноёхоноорхин һүбэлгэн бэрхэ, шуран, шадамар, урагшаа һанаатай гээд мэдээжэ. Түрүү юумэ халан абахаяа оролдодог. Жэшээнь, мүнөө нютагай захиргаанай орой дээрэһээ «Буряад-ФМ» радио холо саагуур соностоно. 60 гаран ресивер болон конверторнүүдые хубидаа худалдажа абаад, үдэр бүри буряад радиогоо шагнанабди гэжэ Ноёхоной һургуулиин буряад хэлэнэй багша Санжид-Дулма Базаровна Болхоева дуулгаба.
Олондо жэшээ – Зоригто Цырендондопов
Буряад орондо эдеэ хоол баридаг газар бүхэндэ сэгээгэй (гүүнэй һүн) наймаанда байхань үшөөл үды ха. Гэбэшье гүү һаадаг түрүүшын фермэ Сэлэнгэ аймагай Ноёхон нютагта байгуулагдажа, энэ хэрэгэй эхин табигдаба. Энэ ушараар Сэгээгэй зугаа гэһэн һайндэр эмхидхэгдэбэ.
Буддын шажанай заншалта Сангхын харгалзалга доро үнгэргэгдэдэг барилдаашадай мүрысөөнүүдтэ Зоригто Цырендондопов хонин шанда хүртэһөөр байтараа, һүрэг хонитой болоо. Тиигэжэ Буряадтаа нэрэ солотой барилдаашанай хубиин фермэ байгуулагдаһаар 10-аад жэл үнгэрөө. Мэдээжэ тамиршан үнгэрһэн жэлдэ Буряад Уласай Хүдөө ажахын болон эдеэ хоолой яаманай грант шүүжэ, һүнэй фермэ байгуулха уялга өөр дээрээ дааһан байна. Зургаан саяһаа үлүүтэй гүрэнэй туһаламжа мүнгөөрөө гүү, сэгээ үйлэдбэрилдэг оньһон түхеэрэлгэнүүдые худалдажа абаа, байра баряа… Мүнөө дээрээ эхилһэн ажалайнгаа захадань үшөөл гараадүй ябана. Энээниие дүүргэгдээдүй барилганууд гэршэлнэ. Сэгээгээр бэеэ аргалхаяа ерэгшэдые түбхинүүлдэг байранууд фермын хажуугаар саашадаа бодохо юм ха.
Хүн зониие ажалаар хангаhан үйлэдбэри нютагтаа байгуулжа шадаһан Зоригто Цырендондопов – олондо жэшээ болоно. Нүхэрөө дахаад, Ноёхоной хэдэн шамбай хүбүүд хүдөө ажахыгаа һэргээн, нютагтаа фермэнүүдые байгууланхай. Зоригтын нэрлэһээр, Сергей Бадмаев, Доржо Эрдынеев, Бата Раднаев, Андрей Бадмацыренов… Иимэл бэрхэ хүбүүдэй ашаар ажабайдалнай һэргэжэ, нютагай шарайн хубилхань дамжаггүй.
Зоригто Цырендондопов
Айлшадта сэгээ үйлэдбэрилдэг оньһон түхеэрэлгэ харуулна
Сэгээ тухай мэдээн
Зоригто Цырендондоповой фермерскэ ажахын үйлэдбэрилдэг сэгээ Улаан-Үдын Дээдэ-Онгостойн дасанай Диваажан дуганай кассада наймаалагдана. Сэгээ захигшадай тоо нэмэжэл байдаг ха. Асархатайнь сасуу худалдажа абана. Эрилтэ бии. Юундэб гэхэдэ, хүнэй бэедэ сэгээгэй аша туһа ехэтэйнь үнинэй мэдээжэ. Хотоёо сэбэрлэхэдэ, эльгэ, уушханда – бүхы бэе махабадта ехэ һайн нүлөөтэй.
Үдэрэй туршада 2 саг болоод лэ һаажа байгаа һаа, нэгэ гүүнһээ нэгэ литр тухай һү һаахаар. Зоригтын фермэдэ гүүнүүдээ хоёр лэ удаа һаана. Тиигэжэ 70 гүү һаажа, 70-80 литр һү абана. Оньһон түхеэрэлгэнүүдынь үшөө 100-гаад литр һү буйлуулжа, сэгээ гаргаха аргатай юм. Эгээл тиимэһээ Зоригто саашадаа үшөө 70-80 гүү худалдан абаха түсэбтэй. Энэ хэрэгтэнь гүрэнэй туһаламжа байха гэжэ Буряад Уласай Толгойлогшын уялга дүүргэгшэ Алексей Цыденов найдуулба.
Түгэсхэлэй үгэ
Сэлэнгэ аймагай бага һууринуудай фестиваль Хёлго мүрэнэй эрьедэ үнгэрөө. Бага һуурин бүхэн нютагтаяа танилсуулһан үзэсхэлэнүүдые дэлгээгээ. Алексей Цыденов эдэ бүгэдыень хараад, нютагай зоной асуудалнуудта харюусаһан байна. Удаань Зоригто Цырендондоповой дүү басаган Даримын хүтэлбэри доро Буряадай мэдээжэ дуушадай хабаадалгатай тоглолто үдэшэ орой болотор үнгэрөө. Һур харбаан, мори урилдаан олоной һонирхол татаа. Зоригто Цырендондоповой ажахын эзэд Хёлго мүрэнэйнгөө эрьедэ һарабшануудые татаад, тэрээн дороо бүхы айлшадые эдеэлүүлжэ, ундалуулжа байгаа һэн. Ноёхоноорхин бэлэдхэлэй ехэ хүдэлмэри ябуулжа, тус һайндэр үндэр хэмжээндэ үнгэрөө.
Мори урилдаанай үедэ
Анна Огороднигой гэрэл зурагууд
Автор: Сарюуна ЭРДЫНЕЕВА
