​Эрдэнитэ хүмүүн түрэл

33 гэһэн тоо онсо һүлдэтэй тоо гэлсэдэг. Гэсэрэй 33 баатар, уула хадын 33 орьёл... Эдэ үдэрнүүдтэ түрэһөөр 70 наһанайнгаа дабаан дээрэ гаража байһан дүтымнай нүхэр, мэдээжэ сурбалжалагша, Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, 1996 ондо “Эсэгэ ороной үмэнэ габьяатай байһанай түлөө” орденой II шатын медаляар шагнагдаһан Н.Д. Бадмаринчинов 33 наһатайдаа “Буряад үнэн” сониндо ажалда абтаад, 33 жэл хүдэлжэ гараа юм. 

Н.Д.Бадмаринчинов

Эсэгэнь - Сэлэнгын Тохой нютагай, хасаг гарбалтай, булгад енгүүд яһанай Бадмаринчинэй Дабаа-Жалсан, эжынь - Хүл (Галуута) нуурай хойто эрьеын Намаг нютагай, буян отогой Түлөөн Будын Цырма, үргэһэн эсэгэнь - хүхэйд яһанай хүдөө лама Баяр Жалсарай. Аба эжынь хоюулаа үншэн тула эрдэм номдо огто һураагүйшье һаа, һүбэлгэн хурса ухаатай, ажалша, нютагтаа хүндэтэй хүнүүд ябаһан. Абань Эсэгын дайнһаа 2-дохи шатын инвалид боложо бусаад, хонишон ажалтай эжытэйнь һууһан юм. Эжынь түрүүшынгээ нүхэрһөө түрэһэн долоотойхон Максим гэжэ хүбүүтэй байгаа. 

Үнэхөөрөө, үнгэрһэн замаа шэртэн харахадаа, Николай Дабаевич сурбалжалагша болохо замдань харгы нээжэ үгэһэн хүнүүдые дулаанаар дурсана. Буряадай багшанарай дээдэ һургуули Улаан дипломтойгоор дүүргээд, Хэжэнгын аймагай сониндо табан жэл забһарлалтайгаар хүдэлөө һэн. Сониной редактор Б.Ц. Эрдынеев, орлогшонь Т.Н. Данчинов залуу мэргэжэлтэндэ анхаралтай хандаһан бэлэй. Удаань гэр бүлын байдалаар Улаан-Үдэ руу буужа, үлир жэмэсэй станцида хүдэлбэ. Талаан болоходоо, тэрэ үедэ «Буряад үнэндэ» ажаллажа байһан А.Ж. Жамбалдоржиевтай уулзашаба, тэрэнь “Буряад үнэндэ” оро гэжэ идхаба. Одоол толгой дээрэнь аза талаанай одо мүшэд тохёогоо һэн бэзэ. Ород һургуулида һураһан, дээдэ һургуулиин ород хэлэ бэшэгэй таһагые дүүргэһэншье һаа, буряад хэлэндээ түрэлхиин тоти, татасатай байшоо бшуу. Һайн дураараа буряад уран зохёолшодойнгоо номуудые уншаһаниинь аша туһатай бэлэй. 

Гэхэ зуура үндэһэн мэдэрэлээ досоогоо хүгжөөхэдэнь хамтын байрада сугтаа байдаг буряад хэлэ бэшэгэй таһагай оюутад нүхэдынь шиидхэхы нүлөө үзүүлээ юм. Факультедэй одон мэтэ яларжа, толоржо ябадаг Цыден Оборов, буряад һэшхэл, сэдьхэлэй түлөө шуумайн тэмсэдэг Бата Баяртуев, шүлэг бэшэхэ бэлигтэй Базар-Сада Цыденов, дууша хонгёо сээжэтэй Зориг Ширапов, бөөгэй дуу досооһоо дэлбэлэн габардаг Дондок Бальжинимаев, Захаамин хангайн хатарша Саша Шагдуров гээд хэды эршэтэй, зоригтой хүбүүд ябааб даа. “Суглаан болоходо, хүн бүхэниинь бүһэдөө зэмсэгтэй, саг дары тэрэнээ һугалхаар бэлэн хатуу хүбүүд даа”, - гээд, багшамнай Даша-Нима Доржиевич бахархадаг һэн. 

“Байгалай долгин” ансамбльда эдэ хүбүүд, басагадтаяа Николай ото ябалсаа. Эгээл эндэ Арюухантаяа ханилжа эхилээд, алимдал аригуун дураяа амсаһан, удаань хоёр басагатай, хоёр хүбүүтэй боложо, 9 аша зээнэрээр үнэржэжэ, амгалан тайбан ажаһууна ха юм. 

Бага хүбүүн Лубсан-Нима, басаган Янжима, хүрьгэн Андрей, ашанар, зээнэрээрээ үбгэн абынгаа дүрэ зурагтайгаар «Мүнхын жагсаалай» үедэ

Н.Бадмаринчиновэй үхибүүдынь, аша зээнэрынь

Н.Бадмаринчиновэй гэр бүлын альбомһоо абтаһан гэрэл зурагууд

Оюун гэрэл тээшэ 

Пропаганда болон агитациин таһагта Р.Ц. Цыбиковэй, удаань Д-Д.Ц. Гармаевай хүтэлбэри доро “Үнэнэй” һургуули гаража байхадаа, Николай Дабаевич нэгэ хэды соо дуугүйшэг ябаа. Гэбэшье олоной урасхалда үһэрюушэг, юумэн бүхэндэ өөрын хандасатай, харасатайнь уданшьегүй элирээ һэн. Ниитын суглаан дээрэ яб байса шүүмжэлэл хээд, ута барюултай сүүмхэеэ мүр дээгүүрээ шэдэжэрхёод, үүдэ хаб-яб хаагаад ябашадагнай хэн бэлэй? Теэд иимэ аргаар лэ редакциин зай забһаргүй урасхалда абтангүй, сүлөөдэ бэеэ табижа, дуратай темэдээ гол анхаралаа зорюулаа бэшэ һэн гү? Үүсхэн байгуулһан шажан мүргэлэй “Буян” хуудаһаниинь абаһаар зоной анхарал татаа. 

Н.Д. Бадмаринчинов зохёохы ажалтанай, тэрэ тоодо уран зохёолшодой бүтээлнүүд тухай ёһотой, бүрин түгэс шэнжэлэлнүүдые бэшэһэн байха юм. Тэрэ тоодо Баир Дугаровай, Галина Раднаевагай, Дулгар Доржиевагай, Николай Намсараевай, бусадайшье бэлигые үнэн сэдьхэлһээ үргэлсөө. Сэлэнгэ аймагайнгаа түүхэ, хизаар нютагаа шэнжэлгэнүүд соонь “Сэлэнгын аймагһаа гарбалтай ламанар”, Д.Ж.Ломбоцыреновэй «Сэлэнгын монгол-буряадуудай түүхэ” гэһэн хүдэлмэриин шэнжэлэл оролсоно. Публицис, патриотис удхатай томо хэмжээнэй статья очеркнуудынь тоолошогүй ааб даа.

“Нам тухай шангадхаһан тэмдэгтэйгээр бэшэһэнэй хэрэггүй, үлүү һайрхаха юумэн үгы, хэм соогоо, дундуур гарай сурбалжалагша гээшэб” гээд өөрыгөө тоолодог. Гүн баян хэлэтэй, гүрэмэл мэтэ найруулгатай, тоти мэргэн зураглал, статьянуудыень уншаад, жиирэй гэхэнь баһа ямар юм? 1991 ондо Далай багшатай хөөрэлдөөгөө сониндоо толилуулаа һэн. Һүзэг бишэрэлэй асуудалда саанаһаа татасатайнь элирээ. Зохёохы хуби заяандань, ургалтадань саглашагүй нүлөөтэй байгаал даа гээд этигэхэ дуран хүрэнэ. 2006 онһоо “Бурятия” сониной редакторай тушаалда дэбжүүлэгдээд, 2012 он болотор хүдэлөө. Баһал хоморой талаан гээшэл. 

1998 оной майн 2. Одигитриин һүмын хажууда түбэд медицинын Атлас хамгаалгада хабаадаһанаа хуби заяанайм һүлдэ тэмдэгтэ ушар гээд тоолодог. Даша-Нима Дугаровтай, Владимир Сагановтай, Бата Баяртуевтай, бусадтайшье һаналаа нэгэдэн жагсаһанаа мартаха аал? 1995 онһоо Н.Д. Бадмаринчинов бурхан шажантанай “Арьяа Баала” бүлгэмэй түрүүлэгшээр һунгагдаа. Хамба-лама Дамба Аюшеевэй шэрээдээ һуухадань дэмжэлсээ. Мүнөө “Ногоон Дари эхэ” һүзэгтэнэй бүлгэмэй гэшүүн.

“Богдо Зонхобын тогтооһон гуримаар, Тинлэй багшын заабаряар буддын шажанай гүн ухаанай дээжэдэ хүртэжэ ябаһандаа, энэ наһанайм зол гэжэ һанадагби. Энээн тушаа ойлгоһон, мэдэһэнээ “Буряад үнэндөө” толилуулһамни сэгнэшэгүй. Ямар ехэ арга боломжотой гээшэб, “Буряад үнэмнай” гээд досоогоо ходо омогорхон ябадагби. Мүнөө зундаа Байгал дээрэ болоһон бисалгалай ээлжээтэ һуралсалдаа хабаадаабди. Эрдэнитэ хүмүүн түрэл тухай, үхэхэ мүнхэ буса тухай бисалгал бүтээгээбди, багшынгаа ашата номнолоор”, - гэжэ һүзэг бишэрэлтэ нүхэрнай хөөрэбэ. 

Багшанарай, нүхэдэй халуун энэрил 

- Николай Дабаевич, 70 хүрэжэ далбайбат. “Минии нүхэд - минии баялиг” гэжэ поэт хэлээ һэмнай... 

- Түрүүшын багша, Владимир можын Екатерина Александровна Тюренкова, нэгэл жэл - юһэдэхи ангида, ород хэлэ, литература зааһан аад, сэдьхэлдэмни гүнзэгы мүр сараа үлөөһэн Мария Петровна Мухаченкова, 5-дахиһаа 11-дэхи анги дүүргэтэр ангиин хүтэлбэрилэгшэ ябаһан Тохой нютагай Валерия Николаевна Князькина – эдэнэр лэ 2018 ондо 100 жэлэйнгээ ой тэмдэглэхэеэ байгаа Загастайн дунда һургуулида ерээдүйдэ сурбалжалагша болохо намайе һурган хүмүүжүүлээ юм. Мүн Номгон далайн авиацида алба хэхэдэмни, еврей яһанай капитан Фурман аргагүй дэмжэһэн байгаа. Дээдэ һургуулиин багшанараа дурдаһуу. Гүнзэгы мэдэсэтэй, сомор зантай Ж.С. Сажинов, В.А. Абрамов, С.Ш. Чагдуров, Л.Л. Маркова, А.Д. Болсохоева, С.В. Вампилова, В.П. Битуев, заалгаашьегүй һаа, үгөөрөө, харасаараашье дэмжэдэг байһан Д-Н.Д. Доржиев – бодомжолгодо, бодото эрдэмдэ һургаал даа. “Буряад үнэнэй” редактораар 15 жэлдэ хүдэлһэн, мүнөө 80 наһа хүрэтэрөө арадтаа ашаяа үзүүлжэ ябаһан Р.Б. Гармаев, мүн тэрэнэй удаа үндэһэн сониноо хүтэлһэн Ц.Б. Цырендоржиев, орлогшонор И.Р-Д. Очиров, П.Н. Нимаев, С.Д. Ринчинов, харюусалгата секретарь Б.Б. Дашиев, Р.Б. Бимбаев, Д.Ж. Жугдурова, Ц.Ц.Дондогой, Б.Т. Цыремпилов, Б-М.Ж. Жигжитов, О.П. Цыренова, Д.Р. Жамсаранова, М-Ц. Д. Намжилов, Б.Н. Жанчипов, Т.Н. Нимбуев, Н.Д. Намсараев… Хамһабариин ажалтан Е.Д. Раднаева, Е.Х. Зомонова, М.Д. Дашинимаева, Г.Г.Цыренова, Е.Ч. Гомбоева, Т.Р. Дугданова, А.Ц. Цыренова. Залуубтар үетэн гэлтэй, Бэлигма Орбодоева, Туяна Самбялова, Дулма Гуродармаева, Дарима Цыбикова, Соелма Байминова, мүнөө хүдэлжэ байһан Ирина Галтаева, Людмила Жигжитова, Елена Дугарова, Сэсэг Дабаева, бусад олон нүхэднай. В.В. Хартаевтай һайн хүдэлөөбди, мүнөө түшэг болохо хүбүүднай Б.Д. Балданов, Б.В. Гындынцыренов, Б.В. Балданов «Үнэнэйнгөө” тугые үргэжэ ябаһандань баясадагби.

- “Бурятия” сониниие хэблэлдэ бэлдэн гаргаха гээшэ нэрэ хүндын хэрэг гэлсээ һэмди... 

- Арадаймнай эрхим хүбүүн, зон түмэндөө ходол туһалха гэжэ ябадаг энэрхы һонор сэдьхэлтэй Ардан Ангархаевай хүтэлбэри доро хүдэлхэдэ, урматай бэлэй. 

...Николай Дабаевич хэзээдэшье хани нүхэсэлэй дүхэриг шэмэглэдэг, ямаршье мэргэжэлтэ артистһаа дутуугүй, үлүү гоёор дууладаг юм. Хүрьгэншэлэн, Г.Дашабыловай үгэ дээрэ А.Андреевэй «Хэжэнгэ» гэһэн дуу дуулахадань, уяруу зариман нулимсаяашье дуһаадаг даа. 

Хоёр гайхал 

1991 ондо Николай Дабаевичтай хоюулан Монголой Төв аймагай сурбалжалагшадай урилгаар ошоо һэмди. Би 39 хүрэтэр халууранхай, теэд анханай түсэблэһэн хадаа ошоогүйдэ аргагүй, эм ууһаар, поезддо һуубабди. Николайн наһанай нүхэр, сагаан дэлгэр сэдьхэлтэй Арюухан Агвановна, дээдэ һургууляар намаяа мэдэхэ, хоол хүнэһэ түхеэрэнхэй купедэмнай орожо, хүгтэй согтой үдэшэбэ. “Галияа эмшэлжэ, түргэн хүл дээрэнь таби”, – гээд, шангаар захиха юм. 

Энэ аяншалгын үедэ хоёр гайхал болоһон юм. Улаанбаатарта “Даша Чойлин” хиидэй хамба лама Дамбажавтай урда тээнь тэрэл ондо Далай багшын Буряадтамнай заларха үедэ танилсаһан аад, дээдын энэ хэргэмтэниие бараалхажа оробобди. Часһаа үлүү хоюулан хөөрэлдэбэ. Томо санаартантай нэгэ адли шатада, адли мэдэсэтэйгээр һанамжаяа хубаалдан хөөрэлдэхэдэнь, үнэн дээрээ, юушье ойлгоогүй би ямар хүнтэй харгын хани ябаһанаа гайхан мэдэрээ бэлэйб. Аймагай сониной дарга Дашрэнцэн газаашаа гаража ябахадаа, «Ехэ найз» гээд, Николай руугаа омогшолон хараһыень һайн һананаб. 

Хоёрдохи гайхал. Төв аймагай түб Зуун Мод һууринда хоёр таһалгатай байрада бидэниие байрлуулба. Үглөөнэй 7 сагта уһанай үсэд шааяанһаа һэришэбэб. Халуун уһан үгы, шүдэ ташама хүйтэн уһаар Николаймнай душ абажа байба ха юм. Порфирий Ивановой арга дахагша бэлэй даа. Энэ юуб даа, 40 градус хүйтэндэ хүл нюсэгөөр саһан дээрэ гаража, хүнэгөөр бэе дээрээ уһа юулэдэг бшуу. Ямар зориг хэрэгтэй гээшэб! Шангадхаһан тэмдэг эзэлүүдгүй табихаар. 

Толи мэтэ туужа 

Сэлэнгэ аймагта зорюулһан “Байгал” сэтгүүлэй (2013 он) 2-дохи дугаарта Николай Бадмаринчинов гэһэн гар табилгатай, “Зүй, Мухар-Хүндын уудамда” гэһэн баримтата туужаһаа хэһэг хэблэгдэһэн юм. Уран зохёолшодой холбооной харюусалгата секретарь Н.Д. Гармаеватай суг “үшөө нэгэ зохёолшо мүндэлшэбэ хаяа” гэжэ хүхиһэн гээшэмнай, угаа һонирхолтой энэ зохёол уншаад... 

Новоселенгинск һууринда дүтэ Посаадан буусада 1947 ондо болоһон үйлэ хэрэг. Эндэ түрөөд, Мухар- Хүнды, Нарин-Хүнды, Зүй буусануудта бага наһаяа үнгэргэһэн.

“Эхэ гээшэ бүхы наһан соо хүнэй сэдьхэлдэ нангин һайханаар һанагдадаг. Абам үбһэндэ гарашанхай, эжым гансаараа үлэһэн байгаа. Үдэшын боро хараанаар колхозойнгоо даажа ябаһан хонидоо арай шамай гэжэ хаагаа боломсоороо үбдэжэ эхилээд, яахам гээшэб гэжэ байтарынь, Согтын Жамбал гэжэ нютагаймнай хүн бурханай харалтаар ерэжэ, Сэлэнгын нарайлалгын байшан абаашаһан”, - гээд, автор домоглон һабагшалаа юм.

Сэлэнгын уудамай һэбшээн 

Һэмээхэн хасарыетнай эльбээ гү? 

Сэдьхэл дүүрэн ябахыетнай

Һэргүүхэн Танаа адислаа гү?

Буянгай элшэ дэмбэрэлтэй - 

Бүлэдөө жаргалтай һуухытнай,

Бүгэдэндөө туһатай ябахытнай

Бүрин һайхан хүсэнэл даа.