​Ниислэл хотын түрэһэн үдэр

Буряад Уласай ниислэлэй захиргаанай дарга ябаһан Геннадий Айдаевай гаргаһан шиидхэбэриин ашаар Улаан-Үдэ хотын түрэһэн үдэр намарай эхин һарада тэмдэглэгдэдэг болонхой. Теэд эгээл энэ үдэр юундэшьеб байгаалиин шэг шарай шэрүүн болодог. Хүйтэн, бороотой үдэр байхаяа һанадаг агша. Энэшье жэлдэ буруулган бүрхэг уларил бүхэли үдэрэй туршада тогтобо. 

Гэбэшье Улаан-Үдэ хотодо ажаһуудаг хүн зон тэрээндэ һаатабагүй. Шүхэр баряад, дулааханаар хубсалаад, бага-ехэ үхибүүдээ дахуулаад лэ, һонин-һонин хэмжээ ябуулгануудай болохо талмайнуудта гарагай долооной үдэр, сентябриин 9-дэ, ерэбэл даа. Улаан-Үдэ хотын һайндэрые угтуулан, аяар 80 гаран хэмжээ ябуулганууд хаа-хаанагүй эмхидхэгдээ. Дуу, хатар гүйсэдхэгшэд буруулган үдэр сугларһан харагшадай эльгэ зүрхэндэ ульһа оруулба. Улаан-Үдэ хотын һайндэр заншалта ёһоороо Зүблэлэй талмай дээрэ үдэрэй 11 сагта эхилбэ. 

- Уларилай шэнжэ һүрхэй бэшэл байна. Гэбэшье һайндэр үнгэрхэ ёһо гурим соогоо бүтэжэ байна, - гэжэ хизаар ороноо шэнжэлэгшэ Виктор Харитонов тэмдэглэнэ. – Юундэшье тус һайндэрые намарай сагта тэмдэглэе гэжэ хотын захиргаан шиидхэһэн юм ааб даа. Урдань зунай сагта болодог байгаа гүб даа. Хүн зон олоор суглардагшье байгаа. Үнэн зүрхэнһөө сэнгэдэгшье бэлэй. 

- Манай Улаан-Үдэ хотодо хододоо амгалан байг! Харин хотын ажаһуугшад бэе бэеэ хүндэлжэ, бэе бэетэеэ ханилжа, ута наһа, удаан жаргал эдлэжэ ябахань болтогой! – гэжэ Улаан-Үдэ хотын нэгэ ажаһуугша үреэбэ.

Мүнөө сагта гунан дэлхэйдэмнай юун болоногүйб даа. Дайн дажар, атаа жүтөөн, хулгай худал үдэр ерэхэ тума улам дэлгэрнэ. Һайн хүн муу хүнһөө айдаг болошоһон саг. Иимэ сагта буряад зон эбтэй эетэй ажабайдал буряад дайдада хододоо байг гэжэ үреэхэ байна. 

- Би болбол бүхы дэлхэйн хэмжээндэ эб найрамдал тогтог гэжэ үреэнэб. Үхибүүднай дайн дажар гээшые хэзээдэшье бү үзэг. Маанадаа баярлуулжа ябаг, - гэжэ ашанараа дахуулаад һайндэртэ зорижо ерэһэн эжы сэдьхэлээ хүдэлгэн байжа хэлэбэ. 

Зүблэлэй талмай дээрэ болоһон баяр баясхаланта хэмжээ ябуулгын түгэсэхэдэ, арад зон Арбат гудамжаар доошоо ябагалжа, Хубисхалай талмай хүрэбэ. Харгыдань һонин-һонин үзэсхэлэнгүүд, концерт нааданшье боложо байгаа. Харин зорижо бууһан газартань Дээдэ-Үдын шог зугаатай яармаг эхилбэл даа. Урданай хубсаһа хунар үмдэһэн эхэнэр, эрэшье зон урагша хойшоо алхалалдан, үхибүүдһээ эхилээд, хүгшэн залуугүй бүгэдэнэй нюдэ хужарлуулба. 

Уран гартан бүтээлнүүдээ үргэн олониитэдэ харуулба. Һарабша доро шэрээ дэлгээжэ, һайндэртэ ерэһэн зоной һонорто улаан гараараа бүтээһэн зүйлнүүдээ дурадхана.

- Гэртээ шэмэг болгожо табиха, айлшадаа гайхуулха буряад буузын дүрсэнүүдые, тайгада ургадаг элдэб һархяагуудые, ургы сэсэг дууряажа хээд, хүнүүдтэ дурадханабди даа, - гэжэ наймаа дэлгэжэ байһан «Аяншалагшада дурасхаалта бэлэг» гэжэ конкурсдо хабаадаһан Ольга Андреева тайлбарилба. – Табаг дээрэ табяатай гурбан буузын дүрсэнүүд оёортоо суранзантай. Тэрэниие холодильнигай үүдэн дээрэ тодхожо болоно. 

Урданай ород баяшуул, хүпеэсүүд, – хазаар һахалтай эрэшүүл Улаан- Үдэ хотын урданай түүхэтэй хүн зониие танилсуулнад. 

Зоной досоо наранай гарахын тула 

Улаан-Үдэ хотын һайндэрэй урда тээ горитой бэлэдхэл ябуулагдаа. Зунай сагта харгынууд заһабарилагдаа. Хото хорёонууд һэльбэгдээ. Байшангуудай газаа талань шэмэглэгдэбэ. Буряад Уласай ниислэл хотодо ажаһуудаг, мүн айлшаар бууһан зоной нюдэ хужарлуулха үнгын гоё сэсэгүүд ургуулагдаһан байна. 

Һайндэрэй урда тээ хотын гудамжанууд хамтын хүсөөр сэбэрлэгдэбэ. Уһа голой эрьенүүд архиншад, тамхиншадай хаяһан лонхо, саарһанһаа сүлөөрбэ. Газарай хүрэжэ, саһан, мүльһэн хушалтаар бүрхөөгдөөгүй байһанда гарагай долоондо улаан- үдөөрхин тармуур, хамуур барижа, ажаллаба ха юм. 

Улаан-Үдэ хотодо зорюулагдаһан бэлэгүүд 

Улаан-Үдэ хотын түрэһэн үдэртэ зорюулжа, уран зурааша, бэлигтэй скульптор Чингис Мандаганов «Бэлэг» гэжэ нэрэтэй хүшөө табиба. Тэрэнь Александровска сэсэрлигтэ ерэжэ, нам һуужа амарха гэжэ бодоһон хүнэй нюдэ дулаасуулна. Шэб шэнэхэн хүшөө юу зурагланаб гэхэдэ, эхэ эсэгэ хоёр үхибүүтэй болоходоо яагаад баярладаг бэ – эгээл тэрэниие харуулна. Хүбүүн түрэнэ гү, али басаган гарана гү – бүгэдэ Бурханай заяаһан ёһотойл бэлэг гээшэ гээд уран зурааша бодомжолдогоо урлаһан бүтээлээрээ үргэн олониитэдэ ойлгуулхые оролдоно. Уран гараар бүтээгдэһэн эхэ эсэгэ хоёр дээгүүрнь ниидэгшэ Эб найрамдалай һүлдэ тэмдэг болохо тагтаа шубуун тээшэ шэртэнэд. 

Улаан-Үдэ хотын түрэһэн үдэртэ зорюулагдаһан удха шанартай хэмжээ ябуулга болоо. «Ази түбиин арадуудай урлагай үзэсхэлэн» Буряадай ниислэлэй түб – Ленинэй гудамжада нээгдээ. Тэндэ ерэһэн хүн Буддын шажанда хабаатай урлагай һонин- һонин бүтээлнүүдые хаража, сэдьхэлээ ханаха болоно. 

Дээдэ-Үдэ хотын элитэ хүнүүдэй дурасхаалда гэжэ Улаан-Үдэ хотын Куйбышевай нэрэмжэтэ гудамжада байдаг гэрэй ханада эмшэн, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ, Дээдэ-Үдын Дүүмын һунгамал, түрэл хотодоо бүхы наһаяа зорюулһан Михаил Танскиин дурасхаалай самбар хабсаргагдаба. Гадна Коммунистическэ гудамжада оршодог гэрэй ханада түрэл хотынгоо түүхэ соёлдо, болбосоролой һалбарида нилээд ехэ хубитаяа оруулһан яруу найрагша, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ, гэрэл зураг бүтээдэг мэргэжэлтэн Николай Бурлаковай гэгээн дурасхаалда зорюулагдаһан самбар баярай оршондо нээгдэбэ. 

Улаан-Үдэ хотын 2-дохи дунда һургуули толлолгын баяр ёһолол мүн лэ Буряадай ниислэл хотын һайндэрэй хэмжээндэ болоһон үйлэ болоно. Аяар табан жэлэй туршада һэльбэн шэнэдхэлгын хүдэлмэринүүдһээ боложо, һургуулиин үүдэнүүд хаб-яб хаагдаатай байгаа. Мүнөө жэлдэ энэ һургуули байгуулагдаһаар 100 жэлэйнгээ ой угтахань ха юм. 

Хотын музейн үзэсхэлэнүүд 

Улаан-Үдэ хотын Ленинэй гудамжада олон хэмжээ ябуулганууд түсэблэгдэһэн байгаа. «Хүршэнэр» гэжэ ниитэ гаршагтай гэрэл зурагуудай үзэсхэлэн Солонгос, Монгол, Хитад гүрэнүүдтэ оршодог Улаан-Үдэ хототой аха дүүнэрэй харилсаатай анда хотонуудай ажабайдал һонирхогшодто харуулаа. Музейн дэргэдэ хитад ци-гун олониитын үзэмжэдэ дурадхагдаба.

«Минии һанаһан, хүсэһэмни заабол бэелхэ!» гэһэн дорюун гаршагтай дэлгүүр дээрэ үхибүүдэй улаан гараараа хэһэн ном һудар, нааданхайнууд наймаалагдаба. Солонгос болон хитад хэлэ шудалагшадай хэшээлнүүд мүн лэ Ленинэй гудамжада үнгэрһэн байна. 

Ниислэл хотын түрэһэн үдэртэ дашарамдуулагдаһан олон тоото хэмжээ ябуулганууд, тэрэ тоодо эхирнүүдэй конкурсын эмхидхэгдээ юм

Авторай гэрэл зураг