​Талада таршаганадаг баатар, хүдөөдэ хүршэгэнэдэг баатар

Талада таршаганадаг баатар, хүдөөдэ хүршэгэнэдэг баатар гэдэг буряад-монгол таабариин харюунь трактор болоно. Автомашинануудай жолоошод харгыда гарахадаа, гүрэнэй автоинспекциин мэргэжэлтэнтэй золгожо, сагаа барахагүйн тула үнэмшэлгэ дансануудаа саб-яб болгоод, өөһэдөө салигарханууд байхые оролдодог гээшэ. Харин трактор жолоодогшодые хатуухан унданһаа амсажархёод лэ ябабалнь, гүрэнэй автоинспектор байлгажа хэһээдэг аабза. Хүдөө ажахын, үйлэдбэриин, барилгын оньһон түхеэрэлгэнүүдые шагтагалһан трактор, машинануудай техническэ байдал Гүрэнэй техническэ хиналта ябуулдаг эмхиин ажал болоно. Энэ эмхиин Буряад Уластахи хүтэлбэриин даргын орлогшо Радна Ешеев хэдэг ажал тухайгаа тодорхойгоор хөөрэбэ.

Радна Ешеев

Гэрэл зурагууд техническэ хиналтын гүрэнэй эмхиин сайтһаа абтаба

Тиимэ ушарһаа квадроциклһаа эхилээд, арьягар томо трактор абаһан эрхэтэн тэрэнээ Гүрэнэй техническэ хиналта ябуулдаг мэргэжэлтэндэ ошожо, бүридүүлхэ ёһотой. Гүрэнэй автоинспекци дардам харгыгаар ябадаг бүхы машинануудые табан зэргэдэ (категоридо) хубаана. Жолоошоной үнэмшэлгэдэ лата А үзэг байбал, тэрэ хүн мотоциклаар ябаха эрхэтэй гэжэ ойлгонобди. Тэндэ B гэжэ лата үзэг харагдабал, ехэдээл һаа, 8 хүнэй һууха машина ябуулха байна гэжэ бүгэдэндэ эли. C гэжэ лата үзэг – ашаанай машинануудые жолоодохо эрхэ олгоно. D гэжэ тэмдэгтэй зон бага, ехэ автобусуудые хото, хүдөөдэ жолоодоно гээшэ. E үзэгтэй үнэмшэлгэтэй жолоошон ашаанайнгаа машинада тэргэ шагтагалаад ябаха эрхэтэй гэжэ ойлгосотой. 

Харин тракторнууд элдэб янзын байдаг. Тэдээнһээ гадна хатуу хушалтатай газараар ябахагүй томо, жэжэ машинанууд бии. Жэшээнь, квадроцикл, трэкол, бигфут гэжэ байна ха юм даа. Иимэ машинанууд үнөөхил Гүрэнэй техническэ хиналта ябуулдаг эмхидэ хабаатай. 

- 2013 онһоо хойшо тракторнуудые, мүн ГАИ-гай голоһон машинануудые хэдэн бүлэг болгожо хубааха тухай тогтоол гараа һэн, - гэжэ Гүрэнэй техническэ хиналта ябуулдаг эмхиин Буряад Уластахи хүтэлбэриин даргын орлогшо Радна Ешеев тайлбарилна. – Тиин А1 бүлэгтэ харгыгүй газараар ябаха ехэ, бага дүрбэн мөөртэй мото-унаанууд ороо. А2 гэжэ һалаадань хиигээ табидаг мөөртэй һэн тула намагтай газараар ядамаггүй ябаха автомашинанууд оробо. БелАЗ-ай жолоошодто анхандаа С гэжэ тэмдэгтэй үнэмшэлгэ олгогдодог бэлэй. Хүндэ гэгшын шулуу, мүн бусад ашагта малтамалнуудые ехэ-ехээр шэрэдэг иимэ машинануудтай хабирасалдахаяа гүрэнэй автоинспекторнүүд таһа арсаа. Тиимэһээ мүнөө сагта БелАЗ болон тиимэ томо машина жолоодохын тула А3 гэдэг тэмдэгтэй үнэмшэлгэ манай эмхи олгодог болобо. А4 гэдэг бүлэгтэ юрын автобусой ябахагүй газараар хүнүүдые зөөдэг транспорт ороно, - гээд, Радна Сергеевич хөөрэнэ. - В гэдэг зэргэдэ – жэжэ божо тракторнууд. Мөөртэй томо тракторнуудай жолоошодой үнэмшэлгэ соонь С үзэг заагаатай байха зэргэтэй. К-700 болон тэрэ- эндэ адли мантан тракторнуудай жолоошод D гэдэг зэргэтэй байдаг. Е зэргэтэй хүн гэнжэтэ трактор, машина жолоодоно гээшэ. F гэһэн тэмдэгтэйшүүл комбайн жолоодоно. Теэд трактор гээшэмнай юрын машинада орходоо, угаа орёо техникэ ха юм, - гэжэ Радна Сергеевич онсолно. – D зэргэ абаад хараябди. Тэндэ К-700, түмэр замаар ябадаг вагондо модо тээдэг ашагша (погрузчик), нүхэ малтадаг (экскаватор), шорой түлхидэг (бульдозер) тракторнууд, харгы жэгдэлэгшэ (автогрейдер) гэхэ мэтэ ороно ха юм. Тиимэһээ иимэ техникэ жолоодоһон хүнэй үнэмшэлгэ соонь D зэргэ заагаатай байбалнь, тэрэ хадаа дурдагдагша техникын алинданьшье һуугаад ябаха эрхэтэй. Тусхай зүбшөөлгүйгөөр алишье техникээр ажал хэхэ хоригдоно. 

Аюулгүй байдал сахилга – манай гол зорилго 

Трактор гээшэ хэдэн тонно шэгнүүртэй байдаг. Харин тэрэнэй шэрээд ябаһан ашаатай тэргэ бүришье хүндэ байдаг ха юм даа. Тиимэһээ тэдэнэй хойноһоо нарин хиналта хэрэгтэй.

- Бүхыдөө Буряад Уласта дүн хамта 24,5 мянган өөрөө ябадаг техникэ тоологдоно. Үбэр Байгалай хизаарта иимэ 36 мянган техникэ бии. Эрхүү можодо 40 мянгандаа дүтэлжэ байнхай. Красноярска хизаарта 100 мянган иимэ техникэ ажаллана. Амарай можодо 5 мянган техникэ бии. Кавказда 4 шахуу мянган техникэ тоологдоно. Татарстан Улас 90 мянган өөрөө ябадаг техникэтэй. Тиихэдээ Буряад Улас иимэ техникээр дунда зэргэ хангагданхай гэжэ дүн гаргахада болохо, - гэжэ Радна Ешеев онсолно. – 10 һайса гаран мянган техникэ үмсын зөөри болоно. Нүгөө хахадынь жэжэ, бага эмхинүүдэй мэдэлдэ байна гээшэ. Эдээнэй 6 мянганиинь хүдөө ажахын хүдэлмэринүүдые хангана. Үшөө 6 мянган техникэ ашагта малтамалнуудые олзоборилгодо, үйлэдбэри болон барилгада хэрэглэгдэнэ гээшэ. - Айлайда ороод, трактор болон бусад техникыень бүридхэхэ эрхэ манда үгы, - гээд Радна Ешеев сэхыень хэлэнэ. – Тала дайдаар ябаһан трактор бүхэниие эрьюулээд, мүн лэ урдань орохогүйш. Тиихэдээ тракторай гү, али бусад өөрөө ябадаг техникын эзэн маанадта ерээд: «Би шэнэ трактор худалдажа абааб. Энээнииемни бүридхэлдэ абыт», - гэжэ хандаха ёһотой. Харин трактор гү, али комбайнтай болоһон аад, тэрэнээ бүридхэхэеэ шамдадаггүй зониие дуран зоргон соонь һула табижа баһал болохогүй. Юуб гэхэдэ, тусхай хиналтагүй техникэ тодхор татажа магад, - гэжэ Радна Ешеев хэлээд, хоёр ушар тухай дурдаба. – Нёдондо манай хиналта доро байха техникын хабаадалгатай харгын 9 аюул болоо. Эдээндэ хабаатай найманиинь бүридхэлгүй техникэ байгаа. Эзэдэйнь һунгажагүй, ёһо гурим соонь техникэеэ заһаагүй, ажалда ябадаг техникэеэ бүридхэлдэ оруулаагүй байһанһаань хүнэй ами наһанда аюул ушараа. Жэшээнь, 2006 ондо Хори аймагай нэгэ механизатор трактортаа тэргэ холбодог түмэр оложо ядаад, зузаахан шабын түмэр хүрмэжэ, трактор тэргэ хоёроо холбоһон байгаа. Кабина соогоо хоёр хүниие һуулгаад, зориһон газартаа ошожо ябатарнь, тракторта угзаруула угзаруулһаар, шабын түмэр таһа буугаа. Тэргэнь урдахи трактораа мүргэжэ, тэрэнээ дараад, урбалдашаба. Энэ аюулhаа боложо, гурбан хүн ами наһантаяа хахасаа. Захааминда мүн лэ иимэрхүү аюул нёдондо болоо. Тэндэ хүнүүд мүн лэ наһа бараһан байна, - гэжэ Радна Сергеевич хөөрэбэ.

ОСАГО тухай 

Автомашинануудай эзэд жэл бүхэндэ унаагайнгаа техническэ байдал шалгуулхаяа болёо. Харин энэ хүдэлмэриие гүрэнэй автоинспекци бэе дээрээ абажа, шамдууханаар гарта оруулһан үмсын эмхинүүд шалгалта ёһын тэдыдэ хэнэ. Харин трактор болон бусад өөрөө ябадаг техникые хиналта ябуулдаг гүрэнэй эмхиин мэргэжэлтэд шалгадаг зандаа. Юуб гэхэдэ, тэрэниие болюулжа огто болохогүй байгаа бшуу.

- Гүрэнэй Дүүмын һунгамалнууд тусхай хуулинуудта хубилалтануудые оруулжа эхилээ hаа, тэрэнээ заабол дүүргэхые оролдохо болоно. Тиигээгүй һаань, манай ажалда нэгэ иимэ түбэг бии. Техникынгээ байдал шалгуулхаһаа урид тракторай эзэн ОСАГО гэжэ даадхалай үнэмшэлгэ заал һаа абаха ёһотой. Юрын автомашинануудта бэлэн мүртэйгөөр абтадаг энэ саарһан трактор болоходонь, тороод орхидог. ОСАГО гэжэ даадхалай үнэмшэлгэгүй зон тракторайнгаа байдал шалгуулаагүй hаа, бүридхэлдэ оруулжа шадахагүй, - гэжэ олохон хүдөөгөөрхинэй бэе дээрээ үзэһэн ушарые өөрөө шалгаһан Радна Сергеевич тодорхойгоор тайлбарилба. 

Үбэлэй сагые аюулгүйгөөр дабахын тула 

Буряад орондо бурзан сагаан үбэл буужа ерэхэдээ, яһала шэрүүн байдаг гэжэ мэдээжэ. Баруунай дулаан оронуудайхидал адли 10-20 градус болоод дүүрэшэдэг бэшэ, 30- 40 һайса гаран градус болотор хүйтэрдэг ха юм даа. Иимэ оршон байдалда трактор, комбайн болон бусад техникэ газаа байлгажа болохогүй. Илангаяа резинээр бүтээгдэһэн шлангнууд хүрэжэ, гэдэжэ байбал, дары муудадаг байна.

- Техникэеэ һайнаар хадагалха хэрэгтэй. Yбэлдөө хүрэхэдөө муудадаг зүйлнүүдыень задалжа, дулаан газарта табиха шухала. Тракторайнгаа дүрбэн мүсэ түгсүүл дээрэ гаргаад, мөөрнүүдыень баһал дулаан газарта оруулжа, хииень табихада, хэзээшье муу байхагүй, - гэжэ Радна Сергеевич үмсэдөө техникэтэй зондо туһатай зүбшэл үгэнэ. – Техникэ, оньһон түхеэрэлгэнүүдээ үбэлэй хадагаламжада табиха ажал намартаа ехэдээл һаа, гурбан саг эдихэл даа. Харин трактораа хорёо соогоо табяад лэ, һанаагаа амарһан зон хабартаа 200 мянган гү, али тэрээнһээшье ехэ мүнгэнэй гарзада орохо ха юм. Тоһоёо табижархидаг трактор эзэнэйнгээ хубсаһа хунар будахын хажуугаар, ами наһандань аюулшье ушаруулжа болохо. Харин нарин хүнэй унадаг техникын наһанииньшье ута байдаг ха юм даа, - гээд Радна Сергеевич һануулна. 

Аха аймаг орохомнай 

Техническэ хиналта ябуулдаг гүрэнэй эмхиин мэргэжэлтэд Аха аймагта мүнөө дээрээ үгы.

- Манай мэргэжэлтэд, Муя, Баабанта аймагуудта ажалаа ябуулдаг. Тэндэхи нютагуудта ехэнхидээ харгын муу һэн тулань манай мэргэжэлтэд хаагууршье ябаха аргатай техникэ унажа байгаад, ажалаа ябуулна. Харин Аха аймагта өөрынгөө түлөөлэлгэтэ эмхи байгуулха талаар ажал эхилэнхэйбди. Тус аймагай дарга Матвей Мадасов арга шадал соогоо туһалхаб, байра байдалаар хангахаб гэжэ үгэеэ үгэнхэй. Тэндэхи нютагай хүн манай эмхидэ ажалда орохоор бэлэн. Мүнөө дээрээ Түнхэн аймагһаа ябажа, ахаархинай техникэ бүридхэнэбди, хинан шалганабди, - гэжэ Радна Ешеев лаблаба.