​Хоёр алхам урагшаа, хоёр алхам гэдэргээ

«Найдал» жасын, Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй үүсхэлээр “Буряад хэлэнэй хүгжэлтын холын хараата түсэбүүд” гэһэн гаршагтай дүхэриг шэрээ үнгэрөө. 

Тус суглаан ехэ һонин, нааданай түхэлөөр үнгэргэгдөө. Нэн түрүүн хоёр хоёроороо зэргэлжэ һуугаад, бэе бэедээ өөр тухайгаа, удаань хүн бүхэн хүршэ тухайгаа хөөрөө. Энэнь танилсалга болоно гээшэ. 

Хоёрдохи шатада 20-ёод, 30 –аад жэлэй үнгэрхэдэ, буряад хэлэнэй байдал ямар байха гээшэб гэжэ хабаадагшад һанамжаяа бэшээ. Удаань хэлэнэй талаар оршон сагай байдал тухай хөөрэлдөөн түсэблэгдэhэн байгаа. 

Танилсалгын үедэ үнгэргэгдэһэн хөөрэлдөөнһөө хабаадагшадай һанамжануудые мэдэжэ абабабди. 

Һанаа зобооһон асуудалнууд 

Наталья, Ольга гэжэ нэрэтэй эжынэр буряад хэлэ хүгжөөхэ тухай һанаата болоно. Тэдэнэй hанамжаар, мүнөөдэрэй тон шухала асуудал – хэлэ шудалха тааруу методико үгы, мүнөө буряад хэлэ заалгада хари хэлэ шудалдаг методико хэрэглэхэ саг ерээ. 

Улаан-Үдэ хотын 35-дахи һургуулиин багша Ирина Ангановагай хэлэһээр, һуралсалай программаар дурадхагдаhан номууд түлбэригүйгөөр тараагдана, харин буряад хэлэнэй ном ехэ үнэтэйгээр худалдагдана. 

Багшанар үшөө нэгэ шухала асуудал табибад. Тэрэнэй удхань гэбэл, хүдөөһөө ерэһэн үхибүүд богони сагай хугасаада түрэлхи хэлэеэ мартажархина. Энэ үзэгдэл усадхахын тула этно-бүлэгүүдые байгуулбал, һайн бэлэй гэhэн hанамжа хэлэгдээ.

- Хүүгэдэй сэсэрлигүүдтэ хэлэ шудалуулха хэрэгтэй. Бага наhанhаань үхибүүдые хэлэндэ hургажа эхилээгүй һаа, буряад хэлэ мэдэхэ зон үсөөн боложол байха. Засаг түрын урда асуудал табиха хэрэгтэй. Энэ хэрэгтэ гаргашалагдадаг ехэ мүнгэнэй үрэ дүн тухай асуудал табиха шухала, - гэжэ олондо мэдээжэ блогер Намжилма Бальжинимаева тэмдэглэбэ. 

Буряад хэлэ хүгжөөлгын асуудалнуудай ганса багшанарай бэшэ, олониитын анхарал татадаг болоһониинь һайшаалтай. Улаан-Үдын хүүгэд болон эдиршүүлэй номой сангай мэргэжэлтэд зорюута энэ дүхэриг шэрээдэ ерэһэн байха юм. 

- Буряад хэлэ үхибүүдэй дунда нэбтэрүүлхэ шэнэ онол аргануудаар һонирхонобди. Һонин аудио-хэрэгсэлнүүд, номууд, букледүүд хэрэгтэй. Ямар нэгэн ниитэ эмхи бидэнтэй сугтаа буряад хэлэнэй талаар түсэлнүүдые бэелүүлхэ аргатай гээшэ гү гэжэ hурагшалнабди, - гэжэ ном уншалгын хүүгэдэй түбые даагша Галина Чагдурова мэдүүлбэ. 

Нааданхайнуудай хүсөөр һургаха 

Дүхэриг шэрээгэй ажалда Чингис, Оюна Забановтан эдэбхитэйгээр хабаадаба. Оюна Забановагай бэелүүлhэн “Буряадаар дуугарая” гэһэн түсэл Буряад орондо мэдээжэ боложо байна. Гоё һайхан хүүхэлдэйнүүдэй гартань байһан кнопко дарахада, буряадаар дуугардаг гэжэ бидэ мэдээсээ бэлэйбди. Эдэ бүгэдые инженер – электрик мэргэжэлтэй Чингис Забанов бүтээдэг юм. 

- Багахан үхибүүдые түрэлхи хэлэндэнь һургаха ашаг үрэтэй онол арганууд тухай бидэ удаан бодомжолообди. Сэсэрлигүүдэй хүмүүжүүлэгшэдтэйшье уулзажа хөөрэлдөөбди. Хүүхэлдэй, нааданхайнуудые хэрэглэжэ, буряад хэлэ заахада, багахан үхибүүд hонирхоно, һайнаар ойлгоно бшуу, - гэжэ Чингис Цыренович хэлэнэ. 

Эдэбхи үүсхэлтэй залуушуул хабаадаа

Энэ дүхэриг шэрээдэ хабаадаhан дүрбэн залуу хүбүүд өөрынгөө һанал бодолоор хубаалдаба. Интерактивна толи бүтээдэг “Будамшуу” гэһэн эмхиин Иннокентий, Григорий гэгшэд Буряад орондоо мэдээжэ болонхой. Эдэ залуушуул буряад хэлэнэй толи шэнэ аргаар хэрэглэхэ ажал ябуулна.

- Ажалаа дүүргэжэ байнабди. Һаяын сагта 10-15 һургуулинуудта түрүүшынгээ толинуудые бэлэглэхэбди. Харин бүхы һургуулинуудые толинуудаар хангаха гэхэдэ, мүнгэ зөөриин талаар асуудал гарана. Гаджет хэрэглэжэ, үхибүүдые хэлэндэ һургаха арга бии, - гэжэ тэдэ хөөрэнэд. 

Улаан-Үдын соёл, урлагай колледжын дуушанай таһагай оюутан Элбэг Зандраев эндэ табигдаһан асуудалнуудта бэлэн харюунуудтай байба. 

- Би буряадаар дуугаржа, бэшэжэшье шадахаб. Зүгөөр буряад хэлэ шудалха асуудалда һаянайл анхаралаа хандуулдаг болооб. Ушар юуб гэхэдэ, һаяшаг Крымээр ябахадаа, түрэлхи хэлэеэ мэдэдэг байһандаа тон ехээр омогорхооб. Холо газарта ондоо яhатанда буряад зон иимэ хэлэтэй гэжэ мэдүүлжэ ябахада, хэды гоёб! Түрэлхи хэлэмнай тон хэрэгтэй гэжэ мэдэрээб, - гэжэ Элбэг hанамжаараа хубаалдаба. - Мүнөө сагта манай залуушуул солонгос хэлэ шудалхые оролдоно, тус гүрэнэй соёлоор һонирхоно. Тэндэ үндэһэн хэлэндээ, соёлдоо тад ондоогоор хандадаг бшуу. Сэдьхэл хүдэлгэмэ клип, фильмнүүдые буулгана, хүгжэм уянгаараа хүнэй зүрхэ сэдьхэл эзэлнэ. Эдэ мэтын ашаар манайшье эндэхи зон түрэлхи хэлэн, соёлдоо ханалгатай болохол даа... 

Мүнөө энэ хүбүүн дуушадай бүлэг байгуулха, сэдьхэл хүдэлгэмэ, удхатай клипүүдые зохёохо түсэбтэй, тус асуудал шиидхэлгэдэ хүгжэм дуу хэрэглэхэ хүсэлтэй. 

Теэд залуу дуушадые дэмжэхэ хэрэгтэй. Дэмжэлтэгүйгөөр 30-40 мянганай клип хайшан гэжэ буулгахаб даа. Эндэ гүрэнэй талаһаа анхарал, тэдхэмжэ хэрэгтэй. 

Эрхүү можын Оһын аймагта үндыһэн Чингис Хамагаев Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй таһагай нэгэдэхи ангиин оюутан юм. Чингисэй һанаа зобооһон асуудалнуудаа түрүүн ород хэлэн дээрэ, удаань уһан буряад хэлэн дээрэ хэлэхэдэнь, тон зохид байба. Зарим зон нютаг хэлэн дээрээ дуугархаяа эшэдэг һэмнай даа. Харин мүнөө хүнүүдэй нютаг хэлэн дээрээ хаанашье тоб байса дуугаржа байхадань, һайшаамаар бэшэ гү?

- Манай Эрхүү можодо буряад хэлэн дээрэ гарадаг газетэшье, радиошье үгы болонхой. Хайшан гэжэ хэлэеэ хүгжөөхэ болонобибди? Можын засаг түрэ буряад хэлэнэй талаар асуудал шиидхэнэгүй. Тиимэһээ Үбэр Байгалай, Эрхүү можын буряадууд Буряад ороной ажаhуугшадтай нэгэдэн, хэлэ, соёл хүгжөөхэ талаар ажалаа ябуулха ёһотойбди, – гэжэ Чингис хэлэбэ. 

Чингисэй Буряад орон ерэһээр жэл тухай болоо. Солбон Лыгденовэй “Мон Уула” эмхидэ ажаллана. Саашадаа буряад болон ород хэлэнэй, уран зохёолой багшын мэргэжэлтэй болохо хүсэлтэй. Буряад хэлэеэ мэдэхэ, буряадаар хэлэжэ, бэшэжэ, зохёожо шадаха хүн мүнөөнэй залуушуулай дунда биил даа. 

Хэлэ шудалха талаар бэрхэшээлнүүд

Буряад драмын театрай дэргэдэ буряад хэлэ шудалалгын түб байгуулагданхай гэжэ мэдээжэ. Мүнөө сагта иимэ түбүүдые байгуулаад, хайшан гэжэ ажамидарха, ямар аргаар олзо оршо эмхидээ асарха гээшэб гэһэн асуудалнуудта харюу олохо хүсэлтэй Надежда Мунконова дүхэриг шэрээдэ хабаадаа. Иимэ бэрхэшээлнүүд буряад хэлэ дэлгэрүүлхэ, зааха гэһэн зорилго табиһан хүн бүхэндэ ушардаг бшуу. 

- Хэлэндэ үхибүүгээ hургахаяа һанаһан гэртэхинэй байдал хараадаа абажа, hуралсалай үнэ сэнгыень дээшэлүүлхэ аргагүйбди. Бухгалтери олзо оршо бага гэжэ зэмэлдэг. Yхибүүдтэ хэлэ заажа байһан багшанарта салин түлэхэ хэрэгтэй. Гансал эдэбхи үүсхэлдээ түшэглэн, ажал ябуулха бологдоно, - гэжэ мэдээжэ артист һанамжална.

Алхамаа түргэдүүлхээр саг ерээ 

Хотын захиргаанай залуушуулай хорооной дарга Эрдэни Дымчиковэй тэмдэглэһээр, «хэлэеэ хү жөөхэ хэрэгтэ хоёр алхам урагшаа хээд, хоёр алхам гэдэргээ хэнэлди даа».

- Байра дээрээ байжал байнабди. Юундэб гэхэдэ, залуушуулда, эдиршүүлдэ зорюулагдаһан юумэн үгы. “Буряад үнэн» сонин, буряад телевидени, радио, FM радиошье наһатай зондо хабаатай юумэ бэшэнэ, дамжуулна, харуулна. Харин хэлэеэ ойлгохогүй, хэлэеэ мэдэхэгүй зон эдэ бүгэдые шагнажа, хаража, уншаха аргагүй зандаал үлэнэ. Тэрээнhээ байха буряад хэлэтэй зоной үхибүүд аад, хэн гэжэ нэрэтэйбиб гэжэ буряадаар хэлэжэ шаданагүй. Яажа байна гээшэбибди гэhэн мэдэрэл түрэнэ, - гэжэ Эрдэни Чимитович хэлэбэ. 

Иимэ болон бусадшье һанамжанууд эндэ хэлэгдээ. Буддын шажанай заншалта Сангхын үнгэргэдэг “Эхэ хэлэн – манай баялиг” хэмжээ ябуулга нютаг хэлэ хүгжөөхэ хэрэгтэ нүлөөлнэ. “Хүхюу буряад” мүрысөөндэ ехэ багагүй хүн зон эдэбхитэйгээр хабаададаг. Теэд иимэрхүү хэмжээ ябуулганууд үсөөн үнгэргэгдэнэ. Мүнгэ зөөри багаар һомологдоно, номууд, һайн багшанар хэрэгтэй, буряад хэлэ зааха онол арганууд, хэшээлэй саг бага гэхэ мэтэ олоной һанаа зобооhон асуудалнууд тухай хэлсэгдээ. Теэд “би буряад хүн хадаа түрэлхи хэлэеэ мэдэхэ ёһотойб” гэһэн мэдэрэлэй хүн бүхэнэй сэдьхэлдэ бии болоогүй һаа, үнэхөөрөөшье, хоёр алхам урагшаа, хоёр алхам хойшоо хэжэл байха бэшэ гүбди. Эндэ мүнгэн зөөришье, онол аргашье бэшэ, имагтал буряад сэдьхэл хэрэгтэй. Теэд бултанай иимэ мэдэрэлтэй болохо саг үшөөл үды ха.