​Түхэреэн жэлэй туршада түүрээн магтаабди тойрогоо

Сентябриин 26-да Агын Буряадай тойрогой 80 жэлэй ойн баяр тэмдэглэгдэнэ. Түхэреэн жэлэй туршада эмхидхэгдэһэн олониитын, тамирай, соёлой олон тоото хэмжээ ябуулганууд, һайндэрнүүд, урилдаан, наадан Агын Буряадай тойрогой 80 жэлэй ойдо зорюулагдаба. Һайндэртэ бэлэдхэл ямар ябанаб, тойрог мүнөөдэр хэр ажаһуунаб гэжэ бидэ Үбэр Байгалай хизаарай Засагай газарай түрүүлэгшын орлогшо – Агын Буряадай тойрогой засаг дарга Бато Доржиевта хандабабди.

- Бато Сайнсакович, ойн баярта бэлэдхэл ямар ябажа байнаб?

- Агын ажаһуугшад тойрогойнгоо 80 жэлэй ойн баяртай суг Арадуудай Эб найрамдалай ордендо хүртэһэнэйнгөө 45 жэлэй, Улаан Тугай ордендо – 40 жэлэй түүхэтэ ойнуудые баһал тэмдэглэхэ юм. Гүрэнэй энэ шан хайранууд хэдэн үе агынхидай Үбэр Байгалай, бүхыдөө гүрэн түрынгөө хүгжэлтэдэ оруулһан хубитын сэгнэлтэ мүн. Ойн баярта бэлэдхэлэй туйлай ехэ ажал хоёр үгөөр хэлэхын аргагүй. Бүхэли жэлэй туршада эмхидхэгдэһэн элдэб хэмжээ ябуулганууд тойрогой 80 жэлдэ зорюулагдаа. Һайндэр үнгэргэхэ эдэбхи үүсхэл губернатор Наталья Жданова түрүүтэй хизаарай правительство дэмжэһэн юм. Тиигэжэ ойн баярай хэмжээ ябуулгануудта мүнгэн һомологдоо һэн. Гол хэмжээ ябуулганууд тойрогой орденгуудай скульптурна композици болон Геройнуудай Аллейдэ Далай Гунгаев, Бабу-Доржо Михайлов ба Иосиф Кобзон гэгшэдтэ зорюулагдаһан гурбан хүшөө нээлгээр эхилхэ. Ойн баярта зорюулагдажа, «Сыны и дочери Аги – народные избранники» ном, «Цвети, родная Ага!» гэһэн түүхэтэ фотоальбом, «Слово Забайкалья» сэтгүүлэй тусхай дугаар хэблэгдээ, баримтата фильм буулгагдаа. Удаань ажалша коллективүүдэй жагсаал эмхидхэгдэхэ, буряад эстрадын ододой, нютагһаамнай гарбалтай мэдээжэ артистнарай ехэ концерт болохо, һайндэрэй салют үгтэхэ. 

- Танай һанамжаар, тойрогой түүхын ямар хуудаһанууд эгээ гүнзэгы удхатайб?

- Түүхын хэмжээндэ 80 жэл - багахан болзор, зүгөөр хүнэй наһаар бодоходо, ехэ үе саг болоно. Мүнөө хажуудамнай тойрог байгуулалсаһан, тойрогойнгоо хүгжэлтын түлөө дайнай болон дайнай һүүлээрхи жэлнүүдтэ ажаллаһан, 1990-ээд онуудай хубилалтануудай үедэ агынхидайнгаа һонирхол хамгаалһан зоной үдэр бүри үсөөн боложо байһаниинь харамтай. Түүхымнай үе бүхэн шухала, өөр өөрынхеэрээ сэнтэй. Нэгэ хуудаһыень алгадабал, удаадахииень ойлгохоор бэшэ юм. Агын Буряадай тойрогой 80 жэл гээшэ элдэб сагуудта элдэб бэрхэшээлнүүдые дабажа, түүхыемнай хэһэн зоной – аба эжынэрэймнай һайндэр мүн. Энэ ойн баяр тэмдэглэхэдээ, урдын дүй дүршэл, илалта туйлалтанууднай бү мартагдаг лэ, аха үеынхидэй жэшээ дээрэ залуушуулнай һураг лэ гэһэн зорилго табинабди. 

- Тойрогой эдэй засагай, ниигэмэй һалбариин байдал мүнөө ямар бэ? 

- Мүнөө Агын тойрог, бүхыдөө Үбэр Байгалай хизаар хүгжэлтынгөө орёохон шата дабажа байна. Энэ нэн түрүүн хизаарай бюджедэй дутагдалтай холбоотой. Тиигэбэшье хизаарай ондоо аймагуудтай жэшээлхэдэ, олон шэглэлнүүдээр түрүүлэн ябанабди. Хэзээшье, тойрогой бэеэ даанги байхада, ажаһуугшадай дэмжэлтээр экономикын бүхы һалбаринуудаар аша үрэтэй хүтэлбэри, һайн материально-техническэ бааза байгуулжа шадаһан Баир Баясхаланович Жамсуевай командын ажалай габьяа тэмдэглэхээр байна. Тэрэ байгуулһан һууринь Шэтын можотой ниилэһэнэй һүүлээршье тойрогой урагшаа дабшаха хэрэгтэ нүлөөлөө. Манай олон эдэбхи үүсхэлнүүдые хизаарай правительство дэмжэнэ, энээндэнь баясамаар. Бидэ федеральна тусхай зорилготой программануудые бэелүүлгэдэ урагшатайгаар хабааданабди. Хубиин ба гүрэнэй хамтын мүнгэ һомолһоной ашаар һүүлэй гурбан жэлэй туршада 5 хүүгэдэй сэсэрлиг, бага һуурингуудта хоёр соёлой байшан бодхоогдоо. Саашадаашье энэ шэглэлээр ажал ябуулхабди. 

- Агын тойрогһоо алдар солотой олон хүнүүд урган гараа, тэдэнэй тоодо Ородой Холбоото Уласай Баатарнууд. Иимэ ушар юунтэй холбохоор бэ?

- Иимэ ушар гэр бүлын хүмүүжэлтэй, мүн тойрогой бэеэ даанги байхада гуримтайгаар ябуулагдаһан ажалай дүнтэй холбоноб. Омогорхохоор юумэмнай олон. Урданайхяараал Агын тойрогнай нарайлалгын болон улад зоной ая соогоо үдэлгын баримтануудаар Сибирь дотор түрүүшүүлэй тоодо ябана. Һургуулиин урда тээхи һуралсалда 3-тайһаа 7-той хүрэтэр хүүгэдые хабаадуулха баримтануудаар хизаар дотор түрүүшүүлэй тоодобди. Тойрогой һуралсалай эмхинүүд жэл бүри бүхэроссиин элдэб рейтингүүдэй дээгүүрхи мүрнүүдые эзэлдэг гээшэ. Тон һүүлэй жэшээ: Дулдаргын болон Агын 1-дэхи дунда һургуулинууд Ородой Холбоото Уласай эрхим һургуулинуудай тоодо ороод байна ха юм. Олон медалистнуудтай байжа заншаһамди, нёдондо 93 байһан һаа, мүнөө жэл 97 медалистнууд байба. Тамирай болон соёлой, сэрэгэй-патриотическа хүмүүжүүлгын ажаябуулга шухала шэглэлнүүдэймнай нэгэн. Жэл соо тамирай 20 янзаар тойрогой хэмжээнэй 70 гаран мүрысөөн эмхидхэгдэнэ. Олон тоото соёлой хэмжээ ябуулгануудта арадайнгаа ёһо гуримуудтай, үндэһэн хэлэнтэй, заншалта урлалтай танилсахаар юм. Эдэ бүгэдэ ажаябуулгамнай залуушуулые зоригжуулна, харюусалгатай болгоно, илалта дабшалтануудта залуурдана. Тиимэһээ үшөөшье олон Баатарнууд нютагһаамнай урган гараха гэжэ этигэнэб. 

- Тойрогой ажаһуудалда ариг сэбэр байдалда ехэ анхарал хандуулагдадаг... 

- Тойрог дотор санитарна сэбэрлэлгэдэ анхарал хэзээдэшье һуладаагүй юм. Энэ хадаа ажаябуулгымнай онсо илгаа, омогорхол гээшэ. Энэ шэглэлээр муниципальна засагай ажалда ТОС-ууд ехэ туһатай. Ямар ондоо аймаг иимэ олон ТОС-тойбди гэжэ һайрхаха аргатай хаб? Манай зарим һуурингуудта нэгэ бэшэ, хэдэн ТОС-ууд ажаллажа байна ха юм. 

- Тойрогой эдэй засагай гол шэглэл - хүдөө ажахы болоно. Мүнөө энэ һалбари хэр хүгжэлтэтэй байнаб?

- Байгаалимнай хүдөөдэ ажаһуугшадые шииг нойтоор хэзээдэшье эрхэлүүлээгүй. Хэр бүхэ голтойбта гэжэ жэл бүри шалгадаг лэ даа. Ган гасуурһаа боложо, хоол тэжээл бэлдэхэ талаар хүндүүлхэй асуудалнууд гарана, хүсэд хүрэхэ ургаса хуряагданагүй. Тиигэжэ ажахынууднай гарзада ороно, малай тоо толгой нэмэнэгүй. Теэд иимэшье эрхэ нүхэсэлдэ малшаднай болон таряашаднай үрэ дүнтэйгөөр хүдэлхые оролдоно. Арга мүрөө оложо, һайн үрэһэ, минеральна үтэгжүүлгэ абаха, паар хахалха мүнгэ бэдэрнэбди. Һайн жэшээ гэхэдэ, мүнөө жэл хонишоднай хурьга абаха түсэбөө үлүүлэн дүүргэһэн байна. Үүлтэртэ ажахынууднай жэлһээ жэлдэ Сибириин болон Алас Дурнын үүлтэртэ хони ямаадай үзэсхэлэнгэй илагшад болодог. Энэ жэлэй үзэсхэлэнгэй гол шангуудай нэгэндэ Могойтын аймагай «Гэрэл» нээмэл эмхи хүртөө. Жэлһээ жэлдэ олон хүнүүд газартаа бусажа, үмсын ажахынуудые байгуулна. Фермерэй ажахые грантаар дэмжэлтэ тон туһатай. Һүүлэй дүрбэн жэлэй туршада тойрогой фермерэй ажал эхилһэн 72 хүн, гэр бүлын 11 фермэ бүхыдөө 167 сая гаран түхэригэй грантнуудые шүүһэн байна. Тэрэнэй һайгаар ажахынууд хүгжэлтын һайн түлхисэ абаа. 

- Түрэл хэлэнэй, ёһо заншалай асуудалнуудаар ямар ажал ябуулагданаб? 

- Агын тойрогто буряад хэлэ, үндэһэн соёл хүгжөөхэ, дэлгэрүүлхэ талаар тусхай зорилготой ажал ябуулагдадаг. Жэлэй хоёр дахин – февраль соо Сагаалганай үедэ болон октябрь һарада Буряад хэлэнэй һара соносхогдожо, энэ һарын хэмжээндэ элдэб үйлэ хэрэгүүд эмхидхэгдэдэг. Жэшээлбэл, «Эрдэм» гэһэн бүгэдэ буряадай диктант бэшэхэеэ һанаһан зоной тоо жэлһээ жэлдэ олошорно, һээр шаалга болон шагай наадан улам дэлгэржэ байна. «Толон» сонин буряад хэлэн дээрэ бэшэдэг эрхим хэблэл» болоһон байна. 

- Бато Сайнсакович, һайндэрэй урда тээхэнэ ямар һанал бодолтой байнабта? 

- Агын Буряадай тойрог Үбэр Байгалай эдэй засагай, ниигэмэй хүгжэлтын талаар түрүүлэн ябагша зандаа, ондоо аймаг нютагуудта жэшээ болон хүгжэжэл байг лэ даа!