​"Хамаг Монгол хилэгүй"

"Хамаг Монгол хилэгүй" гэжэ Буряад Уласай Асагадай дунда һургуулиие 22 жэлэй туршада шадамар бэрхээр ударидажа ябаһан Жалма Дармаевна Чимитова хэлэхэ аргатай. Ушар юуб гэхэдэ, октябриин эхиндэ Монгол Уласай Улаан-Баатар хотодо «Хамаг Монгол» гэһэн ниитэ гаршагтай багшанарай ехэ хуралдаан болохонь. Тэрээндэ Буряад, Хальмаг, Тыва уласуудай, Үбэр Монголой, мүн халха монгол багшанар дүй дүршэлөөрөө хубаалдаха юм. 

Ажабайдал аялга дуунһаа эхитэй 

«Хамаг Монгол» гэһэн аялга дуунай түсэл 2013 ондо ехэ бардаастайгаар бүхы дэлхэйгээр зэдэлээ бэлэй. Тиихэдэ Монгол ороной ирагуу найрагша, дуушан Самандын Жавхлан гэжэ урагшаа һанаатай хүн Буряад Уласай дуушан Чингис Раднаев, Хальмаг Тангч Уласай хүгжэмшэн, дуушан Дмитрий Шараев, Тыва Уласай Монгуш Саядаш, Үбэр Монгол Уласай дуушан Машбатын Баясгалан гэгшэдтэй нягта харилсаа байгуулаад, бүхы табан уласуудаар ябажа, монгол туургатанай һүр hүлдыень үргэhэн жабхаланта тоглолто бүтээгээ бэлэй. 

Машбатын Баясгаланай энэ дэлхэйтэй сагһаа урид хахасажа, наһа бараһандань, хара буумаар байдаг. Гэбэшье сог залитай залуушуулай эхилһэн һайхан хэрэгынь үргэлжэлһөөр. Самандын Жавхлан мүнөө Монгол Уласай Ехэ Хуралай һунгамалнуудай нэгэн болонхой гэжэ эли. Ушар иимэһээ түрэһэн тоонто нютагайнгаа һүр һүлдыень һэргээхэ, эжы абынгаа, элинсэг хулинсагуудайнгаа хэжэ ябаһан ажал хүдэлмэри, угай һайхан ёһо заншалые алдажа болохогүй гэһэн бодолhоо уламжалан, Самандын Жавхлан ажалаа ябуулдаг байна. Монгол Уласай хото, хүдөөгэйшье һургуулинуудта ном һудар заадаг багшанар һурагшадые бага наһанһаань хара ажалда дүрэтэй болгохо хэрэгтэй гэжэ үнинэй шиидэнхэй. Юумэ хэжэ шадахагүй зониие заабол һургаха хэрэгтэй гэжэ тэдэ хүсэд мэдэрбэ.

- «Түргэн түүхэй, удаан даамай» гэжэ буряад-монгол арад зомнай хэлсэдэг. Гэбэшье «үглөөдэр эдихэ өөхэнһөө, мүнөөдэр эдихэ уушханиинь дээрэ» гэhэн үгын ёhоор, хоёр жэлэй саана монгол багшанар уласайнгаа эрхим 1000 багшанарые һомон бүхэнөөр ябажа нэгэдхэбэ. Тиин шэнэ үеын оньһонуудые хүсэд дүүрэнээр ашаглажа һургаха түб байгуулаа, - гэжэ Загарай аймагай Асагадай дунда һургуулиин захирал, буряад хэлэ заадаг багшанарай эблэлэй эдэбхитэй гэшүүн Жалма Чимитова тайлбарилна.

Тэрэ болотор Монгол ороной али нэгэ хүдөө сомондо түбхинэһэн багша буруугайнгаа бэлшээриһээ гараха гэжэ мэдэхэгүй байгаа. Гэр һургуули хоёройнгоо хоорондо харгылдаг һэн. Үхэр малтай зониинь хэшээлһээ сүлөө сагтаа үнеэгээ һаажа, зөөхэй, тоһо буйлуулаад, ааруул бэлдээд, мяха шүлөө шанаад лэ, амар амгалан ажаһуудаг байгаа.

- Сэхыень хэлэхэдэ, иимэрхүү ажабайдалтай багшанар Буряад ороной хүдөө нютагуудта баһал олон ха юм даа, - гэжэ Жалма Дармаевна һанамжална. – Монголшуудһаа ондоо юумэмнай гэхэдэ, үнеэгээ һаахын орондо, тугалыень табижархидаг болонхойбди. Гэртээ сайгаа һүлхэдөө, дэлгүүрһээ худалдажа абаһан, шэрээ дээрэ хоёр хонобошье, гашалхагүй саарһан амһартатай һүөөр һүлнэбди. Үнеэгээ һаажа бирахаяа болиһон зон, зөөхэй, тоһоёошье гаргахамнайшье орёо. Харин гүү һаажа, сэгээ гаргаха гү, али аарса халааха ёһо мүнөөнэй Буряад Уласта хоморой хомор боложо байна, - гээд, тоо бодолго заадаг мэргэжэлтэй багша сэхыень хэлэбэ. 

Тараг бүрихэһөө эхилээд, һэеы гэрэй барилга хүрэтэр 

мэдэсэнүүд монгол туургата арадуудай хүн бүхэндэ хэрэгтэй гэжэ шэнэ үеын оньһонуудые хүсэд дүүрэнээр ашаглажа һургаха түбэй мэргэжэлтэд өөһэдөө нэн түрүүн ойлгожо абанхай. Тиимэһээ Монголой эрхим 1000 багшанар гэжэ элирүүлһэн сэхээтэдээ тэдэнэр сомон, нютаг бүхэнөөр айлшалуулба. Али нэгэн сомондо багша хүн буухадаа, өөрынгөө дүй дүршэлөөр хубаалдана. Һони-һонин хөөрэлдөөн болоно. Багшанар хүдөөгөөр ябахадаа, ганса ажалаа хараад ябанагүй, амаржа үрдинэ. Үһэ заһадаг болон хүнэй бэе, нюур гоёодог газарнуудай багшанарта горитой хүнгэлэлтэнүүдые дурадхахадань, хэн арсаха бэлэй. Монгол ороной аймагуудаар бүхэли һарын туршада багшанар аяншалаад бусахадаа, дүй дүршэлынь бүришье баян болоо юм бэзэ. Тиин мүнөө сагта тэдэнэр бүхэдэлхэйн хэмжээндэ гарахаар бэлэн болоод байна гэжэ Жалма Дармаевна Чимитова багша бусадһаа түрүүн ойлгоо. 

Иимэ ушарһаа тэрэ Монгол орондо болохо «Хамаг Монгол» гэжэ ниитэ гаршагтай багшанарай ехэ хуралдаанда бэлигтэй бэрхэ багшанар хабаадаһай гэжэ үнэн зүрхэнһөө хүсэжэ байна. Тэндэхи багшанар холо ойроһоо бууһан айлшадаа гоё һайхан байдалда, үнэтэй сэнтэй зохид буудалнуудта түбхинүүлжэ, хоол зоогой дээжээр хүндэлхынгөө хажуугаар һэеы гэрээ монголшууд яагаад бүтээдэг бэ, ааруулаа тэдэнэр яагаад бэлдэдэг бэ, айрагаа яажа бүлэдэг бэ, мүн тэрээнһээ болохошье ажабайдалай угаа һонин зүйлнүүдые бүгэдэндэ ойлгосотойгоор харуулха зорилготой.

- Монгол ороной ниислэл Улаан-Баатар хотодо болохо дэлхэйн монголшуудые түлөөлhэн багшанарай ехэ хуралдаанда халха монгол, буряад монгол, хальмаг монгол, үбэр монгол, тыва яhатанhаа гадна, Япон Уласай багшанар һонирхожо, бидэ заабол хабаадахамнай гээд мэдүүлээ, - гэжэ Жалма Дармаевна хөөрэнэ. 

Монголой Юрэнхылэгшын халуун дэмжэлгэ доро 

Долоон хоногой туршада Улаан-Баатарта байрлахын тула хори гаран мянган түхэриг хэрэгтэй гээд урид мэдээсэгдэһэн байгаа. Теэд Монгол Уласай Ехэ Хуралай һунгамал Самандын Жавхлан хүндэтэ айлшадһаа, аха дүүнэрһээ мүнгэ нэхэжэ байхамнай яагаа аягүй юм гэжэ бодоод, Засагай газарта хандаһаниинь, Монгол Уласай Юрэнхылэгшэ Халтмаагийн Баттулга багшанарай үүсхэл хани халуунаар дэмжэжэ, айлшадые ёһо гуримаарнь угтан абаха гарзын 30 хубииень Засагай газар дааха гэжэ мэдүүлээ. Мүнөө дээрээ тэрэ хуралдаанда сохом хабаадаха тухайгаа табан зуу гаран багшанар дуулгаад байна. Тэдэниие бултыень зочид буудалаар хангаха, эдеэлүүлхэ гээшэ ехэл мүнгэн ха юм даа. 

Хуралдаа угтуулһан уулзалгада Жалма Дармаевна тусхай урилгатай байһан тула Монгол орон ошоод бусаа. 

Монголой Юрэнхылэгшэ Халтмаагийн Баттулга Тыва Уласай Соёлой яаманай сайдай орлогшо Жалма Дармаевна Чимитова хоёрые ажалайнгаа таhалгада урижа оруулхадань, «Хамаг Монголой» хуралдаанда һуралсалай талаар дүй дүршэлөөрөө хубаалдахамнай үнэн. Теэд энэ хуралдаагаа хахад жэл урид зарлахаяа яагаа гээшэбта?» - гэжэ Монголой Юрэнхылэгшэдэ манай багшын хандахада, тэрэнь иигэжэ харюусаа: «Эхилээл хадаа болоо. Хамаг Монголой багшанарай хуралдаа хэе гэлсээ хадаа хэжэл һалая!» 

- Манай малшад үхэрөө үүсэлхэдээ, арһыень хитадуудта тон хямдаар тушаана. Харин зунай сагта хониёо хайшалбал, нооһыень ойн соорхойдо абаашажа хаяна. «Орон дэлхэйгээ бузарлана гүб?» - гэһэн мэдэрэлдэ абтабал, хаяһанаа галдана. Иимэ үзэгдэл үндэһөөрнь усадхахын тула монгол багшанарай баян дүй дүршэл ехэ хэрэгтэй болоод байна,- гэжэ Жалма Чимитова һанамжаараа хубаалдаба. 

БуряадУласһаа хэды багшанар ошохоб? 

Монгол орондо октябриин эхин үдэрнүүдтэ болохо хуралдаанда Буряадhаа хэды багшанар ошохоб гэжэ мүнөө болотор тодорхой мэдээн үгы.

- Мүнөө дээрээ Түнхэн аймагай Шэмхын һургуулиһаа нэгэ багша ошохо. Буряад Уласай Үндэһэтэнэй нэгэдэхи лицей-hургуули нэгэ багшаяа эльгээхэ хараатай. Хэжэнгэ аймагһаа нэгэ багша бии. Манай Загарай аймагай Дээдэ Элхиин (Новоильинск) лицейн захирал сохом ошохоёо мэдүүлээд байна. Добо-Ёнхорой хүүгэдэй сэсэрлигэй захирал «Хамаг Монгол» хуралдаанда хабаадахаар бэлэн. Асагадаймнай һургуулиһаа намтай сугтаа хоёр багшанар ошохо. Нэгэниинь англи хэлэ заадаг, нүгөөдэнь буряад хэлэндэ үхибүүдые һургана. Монгол орондо болохо багшанарай ехэ хуралдаанда бэе тамирай соёлой хэшээлнүүдые ябуулдаг, хүгжэм дуу заадаг мэргэжэлтэд ошохо эрхэтэй. Хамта дээрээ Буряад оронһоо хорёод хүн болохомнай мэдэгдээгүй байна, - гэжэ Жалма Дармаевна хэлэнэ. 

Гэрэл зураг дээрэ: Жалма Чимитова (зүүн гарһаа)