​Түрэл Агаяа магтан түүрээгшэ нүхэднай

Бүгэдэ буряадай "Толон"

Хорин найман жэлэй саада тээ, 1989 оной ноябриин 1-дэ, «Толон» гэжэ буряад сониной түрүүшын дугаар “нара хараhан” түүхэтэй. “Толон” Yбэр Байгалай хизаарай, бүхы Ородой Холбоото Уласай олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдэй дунда өөрынгөө бата hуури оложо шадаhан хэблэл мүн. Тус сонин Ородой Холбооной, Монгол, Хитад гүрэнүүдэй алишье буланда ажаhуудаг буряад угсаатанда мэдээжэ болонхой. 

СССР гүрэнэй hандархын урда тээхэнэ, 1990- ээд онуудай хубилалта, hэлгэлтэнүүдые угтуулан мүндэлhэн буряад сонин тойрогтоёо сугтаа гүрэн түрын хэмжээндэ ушарhан элдэб бэрхэшээлнүүдые гаталжа, үндэhэн арадайнгаа ёhо заншал, соёл, түрэл хэлэеэ үргэхэ, хүгжөөхэ зорилгоёо бэелүүлhээр. 

Түрүүшын редактораар Агын тойрогой хэблэлэй ветеран Цырен-Дондок Гонгоров томилогдоhон байна. Цырен-Дондок Гонгоровичой буряад хэблэл байгуулха болон тэрэниие хүгжөөхэ хэрэгтэ оруулhан габьяань мартагдахагүй. Ц-Д. Гонгоров ахатан «Буряад үнэн” сониной штатна бэшэ сурбалжалагша байһан юм. 

1992-1999 онуудта юрэнхы редактораар Ородой Холбооной соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, мэдээжэ поэт, бэлигтэй сэтгүүлшэн Батор Шагдаров хүдэлhэн байна. “Толоной” байгуулагдаhан сагhаа эндэ хүдэлhэн Батор Бадмаевич буряад хэлэеэ, сониной байгуулга гээшые тон наринаар мэдэдэг хүн. Ага нютагһаа гарбалтай буряад хэлэн дээрэ бэшэдэг сэтгүүлшэдэй олониинь лэ Батор Бадмаевичай зүбшэлнүүд тон сэнтэй гэжэ бэе дээрээ мэдэрһэн байха.

“Толон” сониндо олон жэлэй туршада хүдэлһэн зоной дунда Агын Буряадай автономито тойрогой соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Дарма Дондоковые нэрлэмээр. Дарма Базаровичай ажалдаа шуналтайень, бэшэхэ шадабарииень гайхахаар юм.

Хорин найман жэлэй туршада алишье сагта редакцида хүдэлhэн хүн бүхэн “Толон” сониной түүхэдэ мүр сараагаа үлээhэн гээшэ. Юрэнхы редакторай хүнгэн бэшэ уялгые 1999 онhоо 2003 он болотор мүнөө Агын телерадиокомпаниин хүтэлбэрилэгшөөр ажалладаг Баир Цыденович Содномов, 2003-2008 онуудта Ородой Холбооной уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Цыдендамба Бадмацыренович Бадмацыренов гэгшэд дүүргэжэ ябаа. 

2008 онhоо ахамад эрхилэгшээр Цыцык Тумуровна Тумурова хүдэлнэ. Цыцык Тумуровнагай ерэhээр ехэхэн хубилалтанууд болоо. Газетын 8 нюурынь үнгэтэ болгогдонхой. Амаралтын үдэрнүүдтэ уншагшадай буряад сониноо гартаа абаад байхын тула субботын үдэрөөр бэшэ, пятницын үдэрөөр гарадаг болонхой. Буряад хэблэлдэ олоной анхарал хандуулхын тула захил эмхидхэхэ талаар ехэ ажал ябуулагдана. 

- Ород гүрэнэй алишье буланда, мүн хари гүрэнүүдтэ ажаhуудаг зон “Толондо” захил хэхэ аргатай юм. Манай сониной байгуулагша – Агын тойрогой захиргаан ямаршье сагта “Толоноо” дэмжэжэ байдаг юм. Дүрбэ мянгаад уншагшаднай манай түшэг тулгуури, агууехэ хүсэн болоно. Ушар тиимэhээ “Толон” сонимнай үшөө олон жэлнүүдтэ «толо татаха» байха гэжэ найдамаар, - гэжэ ахамад редактор Цыцык Тумурова тэмдэглэнэ.

Цыцык Тумурова

Дарима Базарова

Жалсан Лубсандашиев

"Агинская правда" сонин

«Агинская правда» сонин Ага тойрогой олондо мэдээсэл тараадаг тон урданай хэрэгсэлнүүдэй нэгэн болоно. 1930 оной апрелиин 15-да Агын аймагта “Хамтын ажалшан” гэһэн сонин бии болоhон түүхэтэй. “Буряад-Монголой үнэн” сониной нүүдэл редакци тэндэ байгуулагдаhан юм. Агын аймаг тэрэ сагта Буряад-Монгол АССР- эй бүридэлдэ байгаа. Түрүүшын ахамад редактораар Буряадай мэдээжэ ирагуу найрагша Баваасан Доржиевич Абидуев ажаллаа. Тэрэ үеын хэблэлнүүд манай буряад зоной шэхэнэй шэмэг, нюдэнэй хужар болодог hэн. Тус сонин хуушан монгол бэшэг дээрэ хэблэгдэдэг байгаа. 86 үзэгүүдһээ бүридэһэн алфавит хэрэглэн хэблэхэ гээшэ бэшэгшэдтэшье, хэблэгшэд, барлагшадташье хүшэршэг байгаа гэжэ түүхын хуудаһанда тэмдэглээтэй. Газетэ нэгэ хуудаһан дээрэ Германи гүрэнэй 1895 ондо бүтээһэн, керосинаар хүдэлдэг печатна машинаар барлагдадаг бэлэй. 

1938 оной июниин 7-до партиин Агын тойрогой зүблөөн дээрэ “Хамтын ажалшан” сонин “Агинская правда” сонин болгогдоһон юм. 

“Агын үнэн” 87 жэлэй туршада тойрогой ажаһуугшадта hонин, удхатай, шухала мэдээнүүдые үнэн зүбөөр бэшэжэ, олониие һонирхуулжа байдаг юм. Тойрог болон бүхы гүрэн дотор боложо байгаа шэнэлэлтэ хубилалтанууд тухай, ажалша малша, алдар солото арад зон тухай материалнууд энэ сониной хуудаһануудта хэблэгдэдэг гээшэ. Долоон хоногой гурба дахин дүрбэн хуудаһан дээрэ гарадаг байhан аад, 2005 онhоо найман хуудаһан дээрэ хэблэгдэдэг болоо. 

Сониной үндэһэ hуури табигша Баваасан Абидуев түрүүшын хэдэн дугаарнуудые барлуулжа, энэ ажал хүл дээрэнь табяад, Улаан-Үдэеэ бусаа бэлэй. Гурбан жэл болоод, партиин Буряадай обком тэрэниие дахин “Хамтын ажалшан” сониной харюусалгата редактораар эльгээһэн юм. Эндэ ажаллаха үедөө уран зохёолшо зохёохы ажалаа үргэлжэлүүлжэл ябаа. Мүн эхилэн бэшэгшэдые бэлдэхэ, хүмүүжүүлхэ талаар горитой ажал ябуулдаг байгаа гэжэ тэмдэглэлтэй. Намхай-Нимбу Нимаев гэжэ залуу, үншэн хүбүүн редакцида ажалда ороод, элдэб толилолгонуудые, мэдээсэлнүүдые болон фельетонуудые бэшэдэг болоо. Удаань тэрэ редакторай орлогшоор дэбжүүлэгдэhэн юм. Баваасан Абидуевай үшөө нэгэ һурагша Урда-Ага нютагай Цыденжаб Очиров бэлигтэй сэтгүүлшэн боложо, баһа редакторай орлогшо болоhон гээшэ. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда мордожо, 1941 ондо дайсанай һомонһоо хосорһон юм. 

1947 онһоо 1973 он хүрэтэр “Агинская правда” сониной редактораар Борис Рабдано ажаллаһан намтартай. Цырен-Дондог Гонгоров 1973- 1989 онуудта тус сониной ахамад редактораар, һүүлдэнь байгуулагдаһан “Толон” сониной ахамад редактораар 1991 он хүрэтэр ажаллаа. 1989 онһоо мүнөө болотор “Агинская правда” газетын ахамад редактораар Баир Цыденов ажаллана.

- Мүнөө сагта манай газетэ хадаа эхин бэшэхэhээ эхилээд, барлагдатараа нэгэл газартаа бүтээгдэдэг. 1997 ондо компьютерна түб болон офсетнэ барлалгын цех бии болгогдожо, ажалнай эршэтэйгээр ябуулагдана. 2000 ондо редакци электронно оньһон техникэдэ ороһон. 2008 оной намарһаа шэнэ машинатай боложо, үнгэтэ сонин барлаха аргатай болонхойбди, - гэжэ Баир Цыдыпович хөөрэбэ. 

2000-аад онуудһаа “Агинская правда” хэблэл хэдэн нэмэлтэ хэблэлнүүдые гаргажа эхилhэн юм. Тиигэжэ Могойтын аймагта “Местное время” гэһэн газетэ гарадаг болоо, мүнөө “Вестник” гэжэ нэрэтэй болонхой. 2009 онһоо “Агинское сегодня” гэһэн Ага hууринай ажабайдал тухай мэдээсэлэй сонин хэблэгдэжэ эхилээ. Жэлэй туршада 24 дүгээр 999 хэһэгээр гарадаг юм.

“Агинская правда” сониной ажал хэрэг хүгжэнги, сурбалжалагшадайнь мэргэжэл шадабари нилээд дээшэлээ. Можын элдэб харалга, мүрысөөнүүдтэ хабаадажа, түрүүшүүлэй тоодо ородог юм. Үбэр Байгалай “Регион – медиа” гэһэн олондо мэдээсэл тараадаг эмхинүүдэй хуралдаанда саг үргэлжэ хабаадажа, амжалта туйладаг, бэрхэ сурбалжалагшадынь тэмдэглэгдэдэг юм. Ганса хизаарай бэшэ, мүн бүхэроссиин хэмжээндэ “Агинская правда” газетэ түрүүшүүлэй тоодо ородог. 2012 - 2015 онуудта жэл бүри удаа дараалан тус сонин “Золотой фонд прессы» гэһэн тэмдэгтэ хүртэһэн габьяатай. 

Эдэ жэлнүүдэй хугасаада олон сурбалжалагшад “Агинская правда” газетэдэ ажаллаа. Сониной түүхын хуудаһанда уран гуурһанайнгаа мүр сараа үлээгшэдэй заримыень тэмдэглэе: Баяр Батожапов, Цыден-Дамба Бадмацыренов, Зоя Баранова, Арсалан Добчинов, Лубсан Сухадаев, Базаржаб Ринчинов, Дарима Ринчинова болон бусад. Фотокорреспондент Сергей Доржиевай гэрэл зурагууд элдэб харалгануудта эрхимүүдэй тоодо орожо, холо ойро суурхадаг гэжэ онсололтой.

"Буряад үнэн" сониной редактор Бадмажаб Гындынцыренов, "Байкал" сэтгүүлэй редактор Александр Махачкеев "Агинская правда" сониной хүдэлмэрилэгшэдтэй