​95 жэлдэ эрдэм шэнжэлэлгын замаар

Ородой Холбооной эрдэм ухаанай академиин Сибириин таһагай Монгол арадууд, буддын шажан болон Түбэд орониие шэнжэлэлгын хүреэлэнэй байгуулагдаһаар 95 жэл гүйсэбэ. Тус хүреэлэнгэй бии болохо сагһаа мүнөө хүрэтэрхи хүгжэлтынь замые хаража үзэхэдэ, манай орон доторхи Дурна зүгые шэнжэлхэ эрдэм ухаанай хүгжэлтын гэршэ мүн болоно. Мүнөө үедэ эндэ Түб болон Дурна зүгэй Азиин дэбисхэр дээрэ ажаһуудаг арадуудай түүхэ, хэлэ соёл шэнжэлэлгэ үргэн дэлисэтэйгээр ябуулагдажа байдаг. Шэнэ сагай түрүү онол аргануудые хэрэглэн, Орос Улас – Монгол Улас – Бүгэдэ найрамдаха Хитад Улас гурбанай хоорондохи хилын уулзуурай ниигэмэй-экономическа хүгжэлтын, соёлой харилсаанай олон тоото асуудалнууд шэнжэлэгдэжэ байнхай. Монгол арадууд, буддын шажан болон Түбэд орониие шэнжэлэлгын хүреэлэн Эрдэм ухаанай академиин бусад хүреэлэнгүүдтэл адли гүрэнэй академинүүдтэ табигдаһан үргэн хэмжээнэй асуудалнуудаар шэнжэлэлгэ ябуулдаг юм. 

Эртэ урдын түбэд эмшэдэй заабаряар 

Монгол арадууд, буддын шажан болон Түбэд орониие шэнжэлэлгын хүреэлэнэй жасада, номой санда хуушан монгол, түбэд хэлээр бэшэгдэһэн гар бэшэгүүд, модон бараар хэблэгдэһэн урданай сагай үнэтэй сэнтэй бүтээлнүүд суглуулагданхай, шэнэ үеын эрдэмтэдэй ажалай үндэһэ һуури боложо үгэдэг. Мүн тиихэдэ үнэн алдарта шажанай хуушанай маягай мүргэлэй хоморой ном, судар гэхэ мэтэ дурасхаалта зүйлнүүд баһа нөөсэлэгдэжэ, шэнжэлэгдэжэ байдаг гэжэ тэмдэглэе. Дурна зүгэй гар бэшэгүүдэй болон модон бараар хэблэгдэhэн бүтээлнүүдые шэнжэлэлгын түб хадаа Дотор Азиин оронуудай арадуудай түүхын, соёлой, оюун ухаанай гүн гүнзэгы нөөсые шэнжэлжэ, элитэ бүтээлнүүдые ниитэлхэ, олондо мэдүүлхэ гэһэн гол шухала зорилго баримталан ажалаа ябуулжа байдаг. 

Һүүлэй хэдэн жэлнүүдтэ тус түбэй эрдэмтэд өөһэдынгөө зохёоһон онсо оньһото онол арга хэрэглэжэ, түбэдөөр бэшэгдэһэн эмэй номуудые дансалан бүридхэжэ, олон орёо бүридэлтэ жорнуудые элирүүлжэ, тэдэниие буйлуулга болон эмнэлгын ба үбшэ һэргылэлгын арга тухай сэнтэй мэдэсэ ниитэлһэн байха юм. Хүреэлэн болбол Буряад Уласай инновациин түсэл болохо биофармацевтикын кластер байгуулһан эмхи зургаануудай нэгэн боложо оролсонхой. Энэ кластерта түбэд эмнэлгын арга дээрэ үндэһэлэн, шэнэ үеын эмүүдые зохёон бүтээхэ эрдэм шэнжэлэлгын болон үйлэдбэриин ажал эрхилэгдэнэ. 

Хилые алас шэртэн 

Түүхын, угсаатан судлалай болон социологиин таһагай шэнжэлэлгын гол сэдэбынь хадаа Орос Улас – Монгол Улас – Бүгэдэ найрамдаха Хитад Улас гурбанай уулзуурай нэгэ хуби болохо Байгал шадарай Азиин элдэб олон асуудалнууд болоно гэбэл, угсаатанй түүхэ, угсаатанай соёл, оюун ухаан, мүнөө үеын зоной нүүлгэ болоод, тэрэ ябадалай ниигэмэй-экономическа хойшолонгууд, ниигэмэй байгуулгын бүридэл, геополитикын ябасын онсо шэнжэ гэхэ мэтэ олон талануудтай. Орос Уласай Түб болон Дурна Азитай харилсан, бэе бэедээ нүлөөлгын элдэб орёо асуудалнууд шиидхэгдэнэ. 

Улаан-Үдын 350 жэлэй ойдо зорюулагдаһан хоёр ботитой эрдэм шэнжэлэлгэнүүдэй бүтээлнүүдые багтааһан ном түүхэшэдэй, угсаатан судлаашадай, социологуудай, бусад эрдэмтэдэй хэжэ байһан үргэн дэлисэтэй ажалай барюубшатай гэршэ боложо, олоной дура татаа һэн. 

Нэгэ үндэһэ изагууртай

Түб Азиин түүхэ болон соёлой таһаг хадаа Түб болон Дурна Азиин арадуудай нягта харилсаа холбоо шэнжэлдэг ажалтай. Манай эндэхи газар дэбисхэр дээрэ ажаһууһан эртэ урданай зоной байдал, ажал үйлэдбэри, ажахы, соёл шэнжэлэлгэ археологуудай ажалай гол зорилгонь болохо юм. Энэ шэглэлэй эрдэмтэд Баруун Үбэр Байгалай газар талмайда нүүн ерэжэ тараһан зоной байгаалиин уларилһаа, газарай үрэжэлһөө дулдыдан, эртэ сагта байдалаа зохёон ажамидарhые үнинэй шэнжэлдэг. Монгол ороной болон Үбэр Байгалай газарта ажаһууһан арад зоной хоорондоо эб харилсаатай байһые дурасхаалта зүйлнүүд гэршэлнэ гэжэ тэдэ тодорхойлһон байна. Үдын острогой байһан газарта ябуулагдаһан археологиин малтамалнуудай дүнгөөр «Батарейкэ» гэһэн газарай Дундада зуунай үеын түүхэ элирүүлэгдэжэ, Улаан-Үдын байгуулагдаһан саг тодоруулагдаба. 

Буддын шажан, гүн ухаан… 

Гүн ухаанай, соёл болон шажан мүргэл шэнжэлэлгын таһаг Азидахи Орос Уласай Хойто, Түб болон Дурна Азиин орон нютагуудтай харилсаатай байдалай оршондо буддын шажанай хубилан хүгжэлгые шэнжэлхэ ажалтай юм. Хэһэн шэнжэлэлгэнүүдэйнгээ дүнгөөр буддын шажан бусад мүргэл шүтөөнүүдтэй нягта харилсабашье, өөрынгөө анханай бодол, сурталые алдаагүй гэжэ энэ таһагай эрдэмтэд элирүүлһэн байха юм. Буддын шажанай Евразиин оронуудай эргэншэлэлнүүдтэй ойро дүтэ харилсана: улас түрэ хоорондын ажаябуулгануудта өөрын нүлөө үзүүлһэн, хубитаяа оруулһан байна.

«…Эртэ урдын домог түүхэ»

Буряадай ба ородой арадай аман зохёолой уламжалал, тэдэнэй хубилалга, оюун ухаанай болон уран һайханай үнэтэ баялиг уран зохёол болон арадай аман зохёол шэнжэлэлгын таһагта шэнжэлэгдэдэг юм. Тус таһагай ажалтан саг үргэлжэ хүдөө холо нютагуудаар ябажа, аман зохёол түүрээгшэдтэй уулзажа, бэшэн абадаг, саашадаа шэнжэлдэг горитой ехэ ажал ябуулжа байдаг. Сагай эрилтээр аман зохёол шэнэлэгдэн хубилжа байбашье, анханайнгаа удха шанар гээгээгүй гэжэ тобшолол хэмээр. Гэбэшье Хитад болон Монгол уласуудта ажаһуугаа буряадууд олон ондоо үндэһэ яһатанай дунда һуубашье, үндэһэн аман зохёолоо, үнэтэ бүтээлнүүдыень хубилгангүй, жэнхэни зандань абажа ябана гэжэ элирһэн байха юм. 

Хэлэн – манай баялиг

Хэлэ шэнжэлэлгын таһагай ажалай гол зорилгонь хадаа нэн түрүүн буряад хэлэеэ уг изагуурһаань абан, мүнөө үе хүрэтэр шэнжэлхэ, сахин хүгжөөхэ зорилго болодог. Хэлэнэй байдалай һүүлэй үедэ эршэмтэй хубилха сагта буряад хэлэн өөрынгөө удха шанар алдаагүй, арадайнгаа харилсаха аргагүй хүсэтэй хэрэгсэлынь мүн зандаа гэжэ тодорхой тобшолол хэгдэнэ. Тус таһагта һүүлэй арбаад жэлдэ оршуулгын хоёр томо хэмжээнэй буряад-ород, ород-буряад толинууд хэблэгдэн гараба, шэнээр зохёогдожо байһан академическэ грамматика баһа томохон бүтээл болохоор хүлеэгдэнэ. Үнгэрэгшэ зуунай хоёрдохи хахадта Хэлэ бэшэгэй таһаг бүхы буряад нютагуудаар дэлгэрһэн нютаг хэлэнүүдые шэнжэлжэ, зарим нэгэ эрдэмтэд тэрэнэйнгээ дүнгөөр дид-докторой болон докторой нэрэ зэргэ хамгаалһан юм. Энэ сэдэбээр олон тоото номуудшье, эрдэмэй статьянуудшье хэблэгдэн ниитэлэгдэһэн байха юм. Мүнөө сагай шэнэ шэнжэлэлгын ажал гэхэдэ, буряад хэлэнэй сахим корпус болохо юм. Тус корпус Интернедтэ табигдажа, олоной хэрэглэхэ туһатай бүтээл болонхой. 

Дэмжэлгэтэй түсэлнүүд хүсэтэй

Монгол арадууд, буддын шажан болон Түбэд орониие шэнжэлэлгын хүреэлэн жэлһээ жэлдэ олон грантнуудые шүүжэ, ажалаа эршэдүүлхэ мүнгэн һангай талаар арга шадалаа бэхижүүлдэг. Ородой Холбоото Уласай Засагай газарһаа эмхидхэгдэһэн мегапроект бэелүүлхэдээ, Дотор Азиин арад зоной түүхэтэ хүгжэлтые үе үеэрнь шэнжэлхэ ажал ябуулагдажа байна. Оросой эрдэм ухаанай жаса хүреэлэнэй хоёр һалбариие дэмжэһэн байна гэбэл, Ази түбиин нүүдэлшэ соёлтой арадуудай хүгжэлтэ болон Орос Уласта, Дотор ба Дурна Азиин дэбисхэр дээрэ боложо байһан ниигэмэй-политическэ ябуулгануудые шэнжэлхэ түсэлнүүд болоно. 

Дурна зүгэй нюуса оньһон 

Монгол арадууд, буддын шажан болон Түбэд орониие шэнжэлэлгын хүреэлэн гадаадын оронуудай эрдэмтэдтэй нягта холбоотой ажалаа ябуулдаг. Хамтын шэнжэлэлгэ ябуулхадаа, Монгол, Хитад, Солонгос, Энэдхэг, Япон, Тайвань, Герман, Франци, Швеци болон бусад уласуудтай харилсаа байгууланхай. Үргэн дэлисэтэй уласхоорондын эрдэм шэнжэлэлгын ажал ябуулхадаа, хүреэлэн «Хитад, Монгол ба Орос уласуудай хоорондохи экономическа гудам: Ажалай түсэб» гэһэн томо хуралдаанай экспертнэ талмай болохо эрхэ олоһон байна. Гадаадын хоёр ороной хабаадалгатай энэ хурал Улаан-Үдэ хотодо байгша оной сентябриин 18-һаа 22 болотор үнгэрбэ. «Торгоной шэнэ зам» гэһэн уласхоорондын хамтын ажалай үргэн хэмжээнэй программын хүгжэлтэдэ горитой нэмэри оруулха юм. Дээрэ нэрлэгдэгшэ программа дэлхэйн геополитикын ябасада хубилган шэнэдхэхэ түлхисэ болоо гэжэ олонхи эрдэмтэд сэгнэн тэмдэглэнэ. 

Заншалаа сахин 

Тэбхэр ойгоо угтуулан, эрдэмтэд хурал зарлажа, тэрэнэйнгээ үедэ хэһэн ажалаа, урдахи хараа бодол болон түсэбөө олондо дурадхажа, шэнэ шэнэ асуудалнуудые табижа, бусад орон нютагуудһаа ерэһэн эрдэмтэдтэй хэлсэдэг заншалтай. Мүнөө баһал тиимэ хараа бодолтойгоор эдэ үдэрнүүдтэ Монгол арадууд, буддын шажан болон Түбэд орониие шэнжэлэлгын хүреэлэн хурал зарланхай. Эндэ Ород Уласай 13 можоһоо, хари гүрэнүүдһээ 160 гаран эрдэмтэд хабаадалсахаар мэдүүлэнхэй. Хуралай үедэ олон элдэб асуудалнуудай дунда нүүдэлшэ арадуудай ниигэм-соёлой хүгжэлтын, гүн ухаанай, шажан мүргэлэй, хэлэ шэнжэлэлгын асуудалнууд, арадай аман болон уран зохёолой заншалай үргэлжэлэл хэлсэгдэхэ юм. Монгол арадууд, буддын шажан болон Түбэд орониие шэнжэлэлгын хүреэлэн 95 жэлэйнгээ ойе үндэр амжалта туйлан угтахадаа, урдаа бүришье үргэн, ехэ түсэб табижа, урагшатай ажалаа нэгэшье һаатуулангүй дабшажа ябана. Түүхэ, хэлэн, гүн ухаан, шажан мүргэл, ниигэм, соёл, аман зохёол – эдэ бүгэдэ хүреэлэнэй эрдэм шэнжэлэлгын гол сэдэбүүдынь мүн зандаа.