​Хүтэлбэрилхы бэлиг шадабаритай

Ага тойрогто Владимир Цэдашиевич Цэдашиевай нэрэ олондо мэдээжэ юм. Улаан-Үдэдэ хүдөө ажахын дээдэ һургуулиин агрономическа hалбарида һуража байхадаа, Владимир бүхэ барилдаагаар үндэр амжалта туйладаг һэн. Тиигэжэ гурбадахи шатын оюутан ябахадаа, СССР-эй спортын мастер болоһон юм. Дээдэ һургуулияа дүүргээд, табан жэлэй туршада һоригшоор хүдэлөө. Гэр бүлэтэй болоходоо, 1983 ондо Хүнхэр нютагаа бусажа, агроном мэргэжэлээрээ хүдэлжэ захалаа. 1985 ондо нютагай зүблэлэй депутадаар hунгагдаhан, удаань сомоной түрүүлэгшээр ажаллаа. Тэжээл бэлдэлгын цехые даагшаар ажаллажа байхадань, Цэдашиевые колхозой түрүүлэгшын орлогшоор томилһон юм.

- Хонин ажалда хүдэлһэн эжы абамни, нютагаймнай суута хонишод Пурбуев Дашидондог, Дориев Цыдып, Цыбенов Цыренжаб, Бальжинимаев Юндэн, Цыбенов Цымжит, Цыбенжапов Цымжит, Лхамажапов Сада, Намжилов Сада, Дашиев Дашинорбо болон бусад аха захатантай сугтаа ажаллажа, тэдэнэй зүбшэл заабариин, дүй дүршэлэй ашаар мал ажал юун гээшэб гэжэ һайса ойлгожо абаһанби, - гэжэ Владимир Цэдашиевич хөөрэнэ. 

Гүрэн түрэ дотор тохёолдоhон һандаралай үедэ ажахынгаа түрүүлэгшээр һунгагдажа, нютаг зонтоёо нилээд ехэ бэрхэшээлнүүдые дабажа гараа. Иимэ сагта ажахы ударидагша нютаг зондоо эб хамта энээниие дабажа гараха ёһотойбди гэжэ ойлгуулжа, ажахынгаа мал, зөөри сахин үлөөхые оролдоо.

- Нютагай зоной этигэжэ, хамтынгаа ажахы алдахагүй гэжэ оролдон ажаллахадань, урмашадаг hэмби, - гэжэ Владимир Цэдашиевич тэмдэглэнэ. 

Хамтын ажахы тэрэ сагта 5 мянгаад тонно таряа тарижа, үбһэ хулһаяа бэлдэжэ, малаа ондо оруулхые оролдодог һэн. Наймаанай газарнууд, дэлгүүрнүүд хооһоржо, эдихэ хоол, үмдэхэ хубсаһаншье үгы, жэгтэй зүдэрүү саг ерээ бэлэй. Хамтын ажахы таряа талхаяа андалдажа, ажалшадтаа эдеэ хоолой зүйлнүүдые, хүүгэдэй хубсаһашье тараадаг һэн.

90-ээд онуудаар Хүнхэрэй ажахын нэгэ бригада Хитад гүрэнэй Баруун сомоной газар дэбисхэр дээрэ шэниисэ, рапс тарижа, тэрэнээ худалдаад, олоһон мүнгөөрөө эдеэ хоол, хубсаһа хунар худалдажа абаад, хүдэлмэришэдтөө салин хүлһэнэй орондо тараадаг байгаа. Ганса хүнхэрэйхид бэшэ, тойрогой үшөө хэды ажахынууд иимэ арга хэрэглэдэг һэн. Иигэжэ тус ажахынхид хүшэр хүндэ байдалые хамтадаа эбтэйгээр дабажа, байһан зөөриеэ үлээжэ шадаа бшуу. Малай толгой хороогүй. 

- Гүрэнэй талаһаа дотаци, тэдхэмжэ байгаагүй. Хэсүү саг байгаа даа, - гэжэ Владимир Цэдашиев хэлэнэ. 

1996 ондо Баяр Жамсуев Ага тойрогой хүтэлбэрилэгшөөр ерээ һэн. Энэ хүн өөрын хараа түсэбүүдтэй байгаа, тиин тэдэнээ бэелүүлжэ эхилээ. Эгээл шухалань – Агын зон тэрээндэ этигээ. Хүдөө ажахые өөдэнь үргэхэ, мүнгэ һомолхо гэһэн асуудал табигдажа, тодорхой ажалай ябуулагдаһанай ашаар байдал hайжаржа захалаа һэн. 

Владимир Цэдашиев тойрогой хүтэлбэрилэгшын орлогшоор томилогдожо, таба хахад жэлэй туршада тэдэ эбтэй, эмхитэйгээр ажаллаа. 2004 ондо Цэдашиев Ага аймагай засаг даргаар һунгагдаад, удаань үшөө хоёр болзорто энэ тушаалда ажаллаhан байха юм. Хүн зон хүшэр сагта хүдөө ажахыда үнэн сэхээр ажаллаһан хүндэ этигэнгүй яахаб?

- Бэе бэедээ үнэн сэхээр хандажа, эбтэйгээр ажал хэхэ гээшэ тон шухала. Һайн хүн зонтой хүдэлһэндөө сэдьхэлдэмни ехэ зохид, баясамаар байдаг. Зоной найдажа, тушаалда дэбжүүлээ hэн тула зоной түлөө ажал хэхэ гэжэл оролдохо ёһотой, - гэжэ Владимир Цэдашиевич тэмдэглэнэ. 

Эндэ ажаллаха үедэнь ехэ түсэлнүүд бэелүүлэгдээ, олон хэрэгүүд шиидхэгдээ. Тэрэ сагта тойрогто хүдөө ажахы тон ехээр хүгжөө гэжэ тэмдэглэлтэй. Гүрэнэй һан жасаһаа дэмжэлтэ малшадта үзүүлэгдэдэг һэн. Жэшээнь, нэгэ айлай тэжээһэн тугалай түлөө 500 түхэриг тэдхэмжэ үгтэжэ, энэнь малай толгой олошоруулгада ехэ һайнаар нүлөөлөө. Ажалшад урматай болоо. Хонин ажал эрхилэлгэ, мүн бусадшье хүдөө ажахын hалбаринуудта нилээд ехэ мүнгэн туhаламжа үзүүлэгдээ. 

1970-аад онуудта бэеэ дааhан, баяжаһан колхозууд нютагтаа һургуули, хүүгэдэй сэсэрлигүүдые, соёлой байшан, эмнэлгын газарнуудые баряа һааб даа. Эдэ бүгэдэ баһал һандаран һалажа байгаа. 2000-аад онуудта тойрогой ажаһуудал дахин һэргээгдэжэ, олон һургуулинууд баригдаа, эрдэм болбосоролой, соёлой талаар байдал һайжараа. Эндэ хүтэлбэрилхы бэлиг шадабаритай тушаалтан Владимир Цэдашиевич Цэдашиевай габьяа тон ехэ гэжэ тэмдэглэхэ хэрэгтэй. Тэрэ алибаа үйлэ хэрэгтэ тусгаар өөрын хандасатай, тодорхой хараа бодолтой хүн юм. Тойрогой мүнөөнэй байдал тухай hанамжаарнь hонирхоходомнай:

- Агын тойрогой Үбэр Байгалай хизаартай нэгэдэһээр арбан жэл болошобол даа. Энэ хугасаада тойрог нэгэшье тэдхэмжэ, дэмжэлтэдэ хүртөөгүй. Теэд нэгэдэлгэ буруу гэжэ хэлэжэ болохогүй. Бүхы эрдэмтэд, шэнжэлэгшэд тус үйлые сагай эрилтэ гэжэ тоолоно. Зүб алхам хэгдээ, зүгөөр саашадаа Үбэр Байгалай хизаарнай һайнаар бодомжолжо, шэнээр ажалаа ябуулха бэзэ, - гэжэ Владимир Цэдашиевич найдажа байhанаа мэдүүлээ. 

Мүнөө Владимир Цэдашиев Агын тойрогой захиргаанай хүтэлбэрилэгшын зүбшэлэгшэ, Агада Буряадай хүдөө ажахын дээдэ һургуули түлөөлдэг эмхиин захиралаар ажаллана.