​Мүнхэлэгдэһэн дурасхаал

Загарай аймагай Дээдэ-Элхи ню­тагта октябриин 18-да удха түгэлдэр хэрэг бүтэбэ. Аф­ган дайнда баатарай үхэлөөр унаһан нютагай хүбүүн, Улаан Тугай орденой болон «Шэн зоригой түлөө» медалиин кавалер Николай Цыре­новэй дурасхаалда зорюулагдаһан хүшөө баярай оршондо нээгдэбэ.

Николай Цыренович Цыренов Дээ­дэ-Элхиин дунда һургуули дүүргэһэн юм. Тиигээд тэрэ Хандагатайн ой модо бэлдэдэг асари ажахыда нэгэ хирэ хүдэлөө. 1984 оной октябрь һарада сэ­рэгэй албанда мордоо бэлэй. Хилын ха­руулда жэл тухай алба хаажа байһанаа, тэрэ Афганистан Уласта сэрэгшэн-ин­тернационалист боложо, һайн дураа­раа ошоо һэн. Түрэһэн абынгаа Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай ветеран байһан тула Николай Цыре­нов ёһотой сэрэгшэн болобоб гэжэ омогорхожо ябадаг байгаа гэжэ мүнөө болоходо, Афганистанһаа гэртэхиндээ бэшэһэн бэшэгүүдынь гэршэлнэ.

- Зүблэлтэ гүрэн дотор аюулгүй бай­дал хинадаг хороон (КГБ СССР) тэрэ саг­та хилын харуулшадые хинан шалгадаг, эртээнһээ элирүүлжэ, хүмүүжүүлдэг байгаа, - гэжэ бүхэроссиин «Афганиста­най ветерануудай Россиин Холбоон» гэжэ Буряад Уластахи хэлтэсэй прав­лениин түрүүлэгшын орлогшо, Улаан Одон орденой кавалер Евгений Гулев­ский үхибүүн бүхэндэ ойлгосотойгоор тайлбарилхые оролдобо. - Нютагайт­най Николай хүбүүн багаһаа спортдо дуратай байжа, боксоор элдэб шатын мүрысөөнүүдтэ илалтануудые туйла­даг ушарһаа гүрэнэй аюулгүй байдал сахидаг хорооной мэргэжэлтэдэй хур­са анхарал доро ороо. Тиигэжэ тэрэ хилын харуулшан болоо. Харин афган дайнда хабаадахадаа, Николай болон тэрээнтэй суг алба хаажа байһан сэрэг­шэд тагнуул хэдэг, душмануудай олоо­роо суглардаг газарнуудые элирүүлдэг байгаа. Тиигээд сэнтэй мэдээнүүдые авиацида дамжуулдаг һэн. Халуун байлдаануудта өөһэдөөшье оло дахин ородог һааб даа. Би тэндэ алба хаажа ябахадаа, «Каскад» гэжэ үгэ нэгэнтэ бэшэ дуулаһан байнаб. Һүүлдэнь мэ­дэхэдэмни, тэрэмнай тусхай бэлэдхэл гараһан хилын харуулшадай бүлэг байшоо. Николай Цыренов тэрэнэй бүридэлдэ байһан тула һара бүхэндэ дайшалхы 3-4 операцида хабаададаг байба. Би, сэхыень хэлэхэдэ, тиимэ олон дахин байлдажа үзөөгүйб.

Баатарай үхэл

1986 оной октябриин 19-дэ аха­лагша сержант Николай Цыреновэй хайрата ами наһан таһалдаа. Айшан­топ тосхон шадар дайшалхы ээлжээтэ операци Николай Цыренов түрүүтэй сэрэгшэд ябуулжа байгаа. Душманууд тойроод байһан гэрнүүд дотор хороод, гам хайрагүйгөөр буудажа оробо. Дай­санай һомонууд хори хүрөөгүй буряад хүбүүнэй улаан зүрхыень ходо харбажа, тэрэнииень гэршэлһэн хэдэн нүхэтэй гимнастёрконь, мүнөө болоходо, Дээдэ Элхиин агротехническэ лицейн дэргэдэ байгуулагдаһан өөрынь нэрэм­жэтэ музейдэ хадагалагдажа байна. Һуралсалай тус эмхиин захирал Галина Ардаева түрэл һургуулиингаа богоһо зургаатайхан байхадаа алхажа ороо һэн гэжэ хөөрэнэ. Харин мүнөө тэрэ Буряад Уласта ажаһуудаг бүхы сэрэгшэд-ин­тернационалистнуудта сэдьхэлэй баяр хүргэнэ:

- Бүхэроссиин «Афганистанай вете­рануудай Россиин Холбоон» гэжэ Бу­ряад Уластахи хэлтэсэй гэшүүдтэ, хүн бүхэндэнь сэдьхэлэй баяр хүргэнэб. Суг алба хааһан нүхэдэйнгөө дурасхаал мүнхэлжэ, иимэ һайхан хүшөөнүүдые ганса манай эндэ бэшэ, бүхы Буряад ороной хүдөө нютагуудта бүтээжэ байна ха юм. Нүгшэһэн сэрэгшэдээ, мүнөө мэндэшье ябаа сэрэгшэдээ тэ­дэнэр олониитэдэ мартуулнагүй. Мүнөөдэрэймнай хэмжээ ябуулгада һургуулиин һурагшадай, суг хүдэлдэг багшанараймни, нютагаймни зоной хабаадаһанда би угаа баясанаб.

Николай Цыреновэй баатарай үхэлөөр унаһаар 31 жэл энэ жэлдэ гүйсэбэ. Иимэ олон жэлнүүдэй тур­шада түрэл һургуулидань октябриин 19-дэ дурасхаалай линейкэ болодог байна. Харин мүнөө Дээдэ-Элхиин уу­дам гудамжануудаар ябаһан хүн бүхэн Николай Цыреновэй хүшөөдэ хүрөөд, сэдьхэлэйнгээ хүндыдэ нангин мэдэ­рэл түрүүлхэнь дамжаггүй.

 Дээдэ Элхиин агротехническэ лицейн дэргэдэ байгуулагдаһан Николай Цыреновэй нэрэм­жэтэ музейдэ

Николай Цыре­новэй дурасхаалда зорюулагдаһан хүшөө нээлгын ёһололой үедэ

Дээдэ-Элхи нютагаархид баатар хүбүүнэйнгээ дурасхаал нангинаар сахидаг юм

Герман Намжиловай гэрэл зурагууд