​Буянта табисуураа алдаагүй

2008 он. Июль hарын Улаан-Баатар. Монголой Ехэ Наадамай халуун хаhа. Түб талмайн урда талын hандайда дүрбэн буряа­дууд ехэ анхаралтайгаар, «хүбшын хара баабгай» мэтэ арьялаа барьялаа бүхэшүүлэй носолдохые таhалгаряагүй хараашална. Тэдэнэй тэгэндэ hууhан үндэр тэгшэ бэетэй, халуунhаа халта эсэд гэhэн хүнэй толгойдо олон бодол бусайдана. Зэргэлжэ hууhан наhанай нүхэр Дашаматаяа 1980-яад онуудаар Монгол Уласай дээдэ hургуулиин танхимууд соо, оложо ябаа багшын мэргэжэлээ баталалгын замаар ябахадаа дүтэ танилсажа, түрүүшын дуранай халуун замда гаража ябаhанаа hанана ха гү?

Сансарай хүрдэ саг байдалда, хүнэй хуби заяанда ямаршье хамаагүй мэтэ эрьелдэжэл байдаг гэжэ һанагдагша. Теэд даншье тиимэ бэшэл ха. Сансарын оршолон сооһоо хэн нэгэн үнгэтэ юр­тэмсэдэ хүнэй бэе оложо буухадаа, ямар нэгэн үүргэтэй ерэдэг хабди гэһэн бодол толгойдо саг ошохо бүри батажана.

Мүнөө дурсагдаха хүн тусхай таби­суураар ябана гэхэдэ, алдуу болохогүй. Доржиев Жамбал Цыренжапович хабса­гай үндэр Бархан уулын хормойдо ор­шодог һайхан Бархан нютаг тоонтотой юм. Бурьялһан Баргажан голойнгоо уһа оймоһоор, үргэн Хүнтэйнгөө үбсүүгээр унайн амтан хангал үнэсэһөөр, тэр­шээхэн хурьгадай зээрэг дэбхэншээ һайхашааһаар үндыхэдөө, балшарһаа ажалда дүршэжэ, бүхэриг эрэ боложо, гэр бүлынгөө эгээл найдамтай хүн болоо.

Түрэл Барханай һургуулиин сэсэн мэргэн һургаал, эрдэм ном дэлгэгшэ багшанарай һайхан үреэлтэй үргэн ажа­байдалай харгыда үдэшүүлһэн, мүнөөшье сэдьхэлдээ дулааханаар дурсан ябадаг юм.

Сэрэгэй алба Монголой Чойро хотодо гаража, удаан ниислэл хотынгоо Багша­нарай дээдэ һургуулида зүрхэ сэдьхэлэй татасаар ороһон байна.

Буряад ба ород хэлэнэй багшын үнэмшэлгэ 1983 ондо абажа, урга­жа ябаа улаан бургааһадые һурган хүмүүжүүлгын буянта харгыда гараһан.

Хэжэнгын аймагай Ородой-Адагай дунда һургуулида багшаар, эрхилэгшээр ажаллаа. 1989 ондо шэнэ баригда­жа эхилһэн Хөөрхын дунда һургуулиин захиралаар томилогдоһон юм. Эндэ тэрэ­нэй ударидахы бэлиг тон тодоор элирээ бэлэй. Сентябриин 1-дэ һургуули нээхэ даабари абаһан залуу дарга нютагай арад зон, түрэлхид, багшанар гээд, бул­тыень нэгэдүүлэн ажаллаад, һуралсалай түрүүшын үдэрһөө шабинар одоошье нютагтаа һураха арга боломжотой болоһон юм. Тусхай эхэ хэлэеэ хүгжөөхэ, ёһо заншалаа сахиха шэнэ программа зо­хёогдожо, һургуулиин багшанарай хам­тарал эршэмтэй хүдэлдэг байһан. Тон бэрхэ, бэлиг талаантай хүүгэд тэрэ үеэр һургуулиһаа дэгжэн гараһан юм.

1995 ондо Хэжэнгын интернат-һургуулида хүдэлхөөр эльгээгдээ. Эндэ үншэн болон олон үхибүүдтэй айлнуудай, тиихэдэ малшадай болон холо ой­рын аймагуудһаа хүүгэд байраар бай­жа һурадаг юм. Һургуулида ажаллажа эхилхэдээ, ЮНЕСКО-гой харгалзалга доро ябуулагдажа байһан “Үндэһэн һургуулиин түхэл” гэһэн проект үргэлжэлүүлхэ уялга даажа абаа. Саа­шадаа тус түсэл залуу захиралай орол­долгоор шэнэ түсэбүүдээр үргэдхэгдэжэ, шабинараа арадайнгаа хэлэнэй алтан жасаар баяжуулхын хажуугаар, “Эрын гурбан наадан” гэһэн буряад зоной үндэһэн тамирай зүйлнүүдые хүгжөөжэ эхилһэн байна. Һургуулиин дэргэдэ бүхэ барилдаашадай танхим түхеэрэгдэжэ, хүбүүд, басагадые барилдаанай арга дүрэнүүдтэ һургажа эхилһэн. Үнишье болонгүй, Б.Тыхеев, Б.Балданов, В. Дон­доков гэгшэд тамирай мастернууд урган гараа, мүн тиихэдэ Эдиршүүлэй дунда Олимпиин наадануудай дүрэ буляал­даанай барилдаагаар анха түрүүшын чемпион - Алдар Бальжинимаев, Бу­ряад Уласай арадай артист Б.Ендонов болон бусад олон һургуулиин омогорхол болоһон.

Хэжэнгын интернат-һургуули 1999 ондо үрэ дүнтэй ажалайнгаа түлөө Бу­ряад Уласай Хүндэлэлэй грамотаар, тиихэдэ “Һургуули-2000” гэһэн уласхоорондын үзэсхэлэнгэй лауреат боло­жо, грантда хүртөө. Интернат–һургуули дүүргэһэн хүүгэд уһан буряад гайхалтай баян хэлэтэй, нигүүлэсхы һайхан сэдь­хэлтэй байдаг гэжэ зоной дунда хэлсэ­дэг.

Тон өөрсэ хараа бодолтой, урагшаа һанаатай, эдэбхи үүсхэлтэй һургуулиин даргые Хэжэнгын аймагай гулваагай ор­логшоор хүдэлхыень дэбжүүлһэн бай­на. Энэ үндэр уялгада баһал урагшатай, амжалтатай ажаллаһан юм. Хүн зонтой үгэ ойлголсожо ядахагүй, үгэеэ дуулгаха эдитэй аха нүхэрни олон тоото хүбүүд, басагадые хүтэлбэрилэгшэдэй бэлэн бэшэ харгыда дэмжэн далижуулаа. Боро ухаандаа мэргэн, тодо үгын ашаар дэм­жэн далижуулхашье, дали хумихашье табисууртай удамаршад ямаршье сагта гүрэн түрын хүгжэлтэдэ шадамараар алба хаагша.

Һүүлэй хэдэн жэлэй туршада Шэнэ-Хэжэнгын “Парус” гэһэн Үншэн хүүгэдэй түбэй захиралаар ажаллана. Эндэ эхэ эсэгын энхэрэл үзөөгүй үншэн хүүгэд байрлана. Ажалшадаараа хамта шэнэ түхэлэй хүмүүжүүлгын программа зо­хёожо, онсо эдэл хүүгэдтэ таарама арга хэрэглэн ажаллана. “Манай хүүгэд үргэн ажабайдалда гарахадаа, түгэд бэлэдхэл­тэй байха ёһотой” гэһэн Жамбал Цырен­жапович хараатай юм. “Хүүгэдэй оршон байдалда дадалга” гэһэн түсэлэй ёһоор үхибүүд өөрыгөө хангажа һурана: оёно, эдеэ шанана, компьютераар хүдэлнэ, та­мираар бэеэ һорино - хүнэй ажабайдалда аһан хэрэгтэй юумэнүүдтэ һургадаг. Энэ Түбэй хүүгэд футбол, хоккейгээр уласай мүрысөөнүүдэй чемпионууд юм. Шэнэ – Хэжэнгын Үншэн хүүгэдэй түб хэдэн жэ­лэй туршада Буряад Уласай түрүү эмхи зургаануудай нэгэн гэжэ тоодо ороно. Үншэн хүүгэдтэ энэрхы дулаан хандаса, хайрлахы сэдьхэл, журамда һургалга - хүнэй зэргэ хүн болохо гол шугам гэжэ дарга Жамбал Доржиев тоолодог.

Тэрэ ниитын ажабайдалда шударгы хабаададаг юм. Зоной дунда хүндэтэй Жамбал Цыренжапович аймагай Зүблөөнэй һунгамал, зоной найдалыень бэелүүлхэ гэжэ шармайн оролдоно.

Буряад бүхэшүүлэй удамта Барга­жан голhоо гарбалта аха нүхэрни эдир залууһаа бүхэ барилдаагаар һонирходог. Уласхоорондын “Алтаргана” нааданай, Ородой Холбооной буддын шажанта­най заншалта Сангхын Этигэлэй хам­бын, “Сагаан Дара Эхэ” болон бэшэ­шье буряад бүхэ барилдаанай hүлдэтэ хэмжээнүүдэй тайлбарилагша-коммен­татораар уригдадаг юм. “Буряадай Ле­витан” гэжэ нэршэһэн бүдүүн һайхан хоолойтой, һонирхолтой шадамараар мэдээсэл үгэдэг Жамбал Цыренжапо­вичта олон харагшад баяр хүргэдэг.

Жамбал Цыренжапович Доржиев “Буряад Уласай эрдэм һуралсалай габьяата хүдэлмэрилэгшэ” гэһэн үндэр нэрэ зэргэтэй, Буряад Уласай Хүндэлэлэй гра­мотаар, тиихэдэ Буряадай Президентын хоёр удаа баярай тэмдэгээр, “Алтарга­нын” мүнгэн медаляар шагнагданхай.

Тэрэ гэр бүлынгөө аятайхан уур­гай түхеэржэ, хоёр үриеэ хүмүүжүүлээ. Үхибүүдынь дээдэ һургуули дүүргэжэ, амжалта түгэс ажаллана. Гэр бүлэ бо­лонхой. Амтатайхан аша зээнэрэй мээ­хэй үбгэн аба юм.

Үгтэһэн наһанай табисуурай за­луур шанга адхаад ябаһан энэ хүнэй нигүүлэсхы һайхан гайхал зам дээдын буянтайл даа.