​Һайн хүнэй шарайшье гэрэлтэй

Октябриин эсэс багаар хадата Ахада хүйтэржэ, үбэлэй шэнжэтэй болоод байдаг. Энэ шэмэрүүн хүйтэн үедэ - октябриин 30-да Ха­малган хашалганһаа хохидоһон хүнүүдэй дурасхаалай үдэрэй тэмдэглэгдэдэгынь зүйтэй шэнги. 30-аад онуудта тудалдаһан хэсүү сагые имагтал энээхэн хаһатай сасуулхаар.

Басаганайнь дурсалга

- Абамни Улаан-Үдын Мясоком­бинат һууринда хоёр дабхар мо­дон бараагуудые баридаг байгаа, тэдэниинь мүнөөшье хүрэтэр бии, - гэжэ Антонида Базарова хөөрэнэ.- Тэдэниие хотын түбтэ түрмэдэ байлгадаг аад, һүүлдэ товарнягу­удта дүүрэтэрнь хашажа һуулгаад, баруулжан абаашаа. Харгыдаа эдеэлүүлхэ ундалуулхашьегүй, газаа гаргахашьегүй даа. Хүнүүд нилээд тамаа үзөө гэжэ абамни хэлэгшэ һэн.

Антонида Гончиковнагай эсэ­гэ Гончик Морхоевич Базаров 22 наһатайдаа хамалган хашалганда ороһон юм. 1937 оной ноябриин һүүл багта Ахаһаа Хэрэн хүрэтэр ашаа хүргэлсэжэ ошоод, моридоо һөөргэнь асарха ёһотой байгаа. Тэрэ сагта морин тэргээр лэ ашаа зөөдэг байгаа гүб даа. Абань «Ким» гэһэн түрэл колхоздоо хүдэлхэ үедөө аймаг соогуураа, Алайрһаа, Түнхэнһөө ни­лээд ашаа зөөһэн юм. Теэд Алайрта хорлон һандаагшадай эмхиин сугла­ануудта хабаадаа гэжэ гэмнэгдээд, ямаршье шалгалта мүрдэлгэгүйгөөр тушаагдаа. Гончик Морхоевич нэ­гэшье дахин иимэ суглаанда байжа үзөөгүй, зүгөөр мүрдэгшэд тоого­ол хүсээхын тула иимэ шиидхэбэри абаа, юрын зоной хуби заяанда хэн­шье һанаагаа зободоггүй байһан ха юм.

Эсэгынь аханар хамалган хашал­ганда баһа ороо. Үбгэн абань 1930 ондо наһа бараһан байгаа. Теэд гэр бүлэнь яһала һайн ажахытай, дунда шадалтай гэжэ тоологдодог бэлэй. Тэдэ булта гэмнэгдээд, аханарынь буудуулжа алуулаа, бүхы зөөринь колхоздо хуряагдаа.

Мүнөө дансануудайнь буулгаба­ринуудые харахада, гурбан адуун, 10 үхэр, 25 хонин, хоёр хазаар ба хоёр эмээлһээ бүридэһэн мүнгэлмэл то­ног тоологдоно.

БМАССР-эй НКВД-гэй гурбанай Сэрэн ахынь хэрэгээр зүблөөнэй 1937 оной ноябриин тогтоомжын буулгабари соо тэрэ 1930 ондо Зод­боевой хорлогшодой бүлэгэй гэшүүн байһан, 1934 ондо гурбан жэлээр сүлөөгөө хаһуулаа, 1935 ондо Ива­нов Шагжа гэгшын идхалгаар хубис­халда эсэргүүсэлгын буһалгаанай эмхидэ ороо гэжэ бэшэгдэнхэй. Эндэ олон асуудалнууд гаража ерэнэ: 1934 ондо гэмнэгдэһэн аад, яагаад 1935 ондо хорлолго хэхэ болоноб даа? 1937 ондо тушаагдаа. Тиихэдээ үшөө намай гэшүүн бэшэ, үзэг бэ­шэгтэ тулюур, таряаша малшан гар­балтай гэжэ бэшэнхэй.

Удангүй эжын наһа барахада, гансаараа үлэһэн Ринчин абгайнь үншэрхын зоболониие дүүрэн үзөө.

Сохюулжа наншуулжа, хүл гараа мушхуулжа байгаад мүшхүүлһэнэйнгээ удаа Гончик Морхоевич найман жэлдэ Тагилай лагерьта хаагдаа. Болзоройнгоо дүүрэхэдэ, 1945 оной ноябриин эсэ­стэ түрмэһөө гараа.

Эдэ жэлнүүдтэ түмэр харгын ба­рилгада, ашагта малтамал олзобо­рилгын фабрикада, модо отололго­до, адуунай заводто ажаллаа, гадна Нижний Тагил хотодо мори тэргээр ашаа зөөһэн, лагерьтаа эд бараа эдеэ хоолоор андалдадаг хүн байһан.

Ехэнхидээ овчарка нохойнуудтай сэрэгшэдэй харуул доро нүхэн гэр соо ажаһуудаг һэн. Тэрэ үлэсхэлэн хооһон байдал, хэжэг, уушханай ха­няаданшье соогуур амиды гаража шадаа. Ямар олон зон үхэдэг байгаа гээшэб! Тэдэнэй бэенүүдынь дээрэ дээрэһээ ябталаатай байха. Хүдэр шанга бэетэй байһандаа гарасалдаа, үгы һаа, эмшэнэй нэгэтэ тариһан та­рилга абаржа болоо.

Колхозой түрүү ажалшан ба шадалтай ажахышан

Хаалтаһаа табигдахадаа, Гончик Морхоевич Хурамхаан аймагта байр­лаха ёһотой байгаа. Зүгөөр яагаад бэ даа тэрэ эхынгээ хүүртэ мүргэхэеэ түрэл Аха руугаа табилга абаа юм. Нютагтаа дайнай һүүлээрхи хүшэр үедэ колхоздоо түлеэень түргэн дары бэлдэжэ туһалаа, шар­га дархалжа үгөө. Тиихэдэнь ган­са эхэнэрнүүдэй хүсөөр түсэбөө дүүргэхэнь ямар хэсүүб гэжэ мэдэхэ колхозой түрүүлэгшэ Балдан Балда­нов ябуулга хэжэ, Гончик Морхоеви­чые нютагтань үлээжэ шадаа.

Тиигэжэ тэрэ барилгада хүдэлдэг, Моондоһоо Өөрлиг хүрэтэр ашаа шэрэдэг болоо һэн. Хоёр жэлэй үнгэрхэдэ, колхоздоо бригади­раар томилогдоо, һүнэй фермэ хүтэлбэрилжэ эхилээ. 1955 ондо тэрэ һаалишадайнгаа бригадатай суг хамта ВДНХ-гай путёвкоор шаг­нагдаа, 1959 ондо Ажалай Улаан Ту­гай ордендо хүртөө юм. 1963 онһоо колхозой түрүүлэгшын орлогшоор томилогдоо, завхоз боложо, хорёод жэлэй туршада эндээ хүдэлөө.

Антонида басаганиинь эсэгэеэ дурсахадаа, ажалша бэрхэ, алтан гар­тай хүн байһан гэжэ онсолно.

- Би таба-зургаа наһатай бай­хадаа, ходо абынгаа ажалда ошол­согшо һэм, гоё жороо мориндонь һундалдаад, нилээд ябалсаһанби. Үхэр мал, тугалнуудшье хүрэтэрөө абыем танидаг байгаа. Табадахи-зур­гаадахи ангинуудта Буурал-Яариг­та ошолсоһоноо һанадагби. Абамни үбэлдөө трактораар гү, али ашаанай унаагаар тэндэхи алаабхида зун ху­далдахынь тула талха, шиирэ, тамхи, шэхэр, ургамалай тоһо болон бусад эдеэ хоол абаашадаг бэлэй. 60-аад онуудаар баабгайнууд үдэжэ, үхэр бажуудаг байгаа. Би сохом хоёр-гурба дахин тэдэниие дүтэһөө хараһанби. Абамни хирэ-хирэ болоод лэ, кол­хозой тугалай байра заһаха. Суутай ангуушан байгаа, 500-600 хэрмэ ту­шаадаг һэн. Бидэниие мяхаар ханга­даг байгаа, баабгайншье мяха эдижэ туршаһанби. Шанахада, ехэ үнэртэй, харин эдихэдэш – бараг, - гэжэ Анто­нида Гончиковна хөөрэнэ.

Эсэгынь 1963 ондо худал­дажа абаһан «Белка» бууе һомонуудтайнь, ангуушанай би­ледтэйнь Гончик Морхоевич 2008 ондо тушаагаа. Тэрэ үбгэртэрөө һонор ухаатай, шанга бэетэй, дар­хаша зандаа байһан юм.

- Үбэлэй сагта Балагтада ехэ аша­ануудые асардаг байгаа. Бензинтэй, соляркатай, машинын тоһотой ехэ цистернэнүүдые манайда буулгаха. Үдэр байна гү, һүни гү – илгаагүй. Зундаа тоһо хайлуулжа, 200 кило­граммай боошхо соо суглуулаад, сар тэргээр найман ханатай һэеы гэр асараа. Һүүлдэ Баяр хүбүүндээ подвал баряа һэн. Тэрээн соонь мүнөөшье болотор тоһо хадагалдаг. Бальжар үбгэндэ пеэшэ табижа үгөө. Тэрээн соонь хилээмэ хайраха томо амһартанууд багташадаг һэн. 1982 ондо Балагтада, Тиссын-Нуга гэжэ газарта, зуһалан түхеэрээ. Тиигэхын тула гансаараа хуушан гэр асаржа табяа. Бүри наһатай болоод байха­даа, Сергей нагасын хүбүүн Борисда мори һургажа үгөө», - гэжэ Антонида Гончиковна дурсана.

Он жэлнүүд һубариһаар, наһаншье ошоно…

Гончик Морхоевич 2011 он боло­тор, 96 наһа хүрэтэрөө, ажаһуугаа. Наһанайнгаа нүхэр Бомба Дашеев­натайгаа найман үхибүүдые – гур­бан хүбүү, табан басага үндылгөө.

1956 ондо Гончик Морхоевичой нэрэ сагааруулагдаа һэн.

- Бидэ абынгаа обогто орожо, түрэһэн тухай гэршэлгэнүүдые да­хин абаабди. Урда тээнь эжынгээ обогоор Сыреновүүд гээд ябаабди, - гэжэ басаганиинь хэлээ.

Нютагаархидайнь дурсаһаар, Гон­чик Морхоевич хамалган хашалганай хүшэр жэлнүүдтэ нилээд зобоошье һаа, сагаан сэдьхэлтэй зандаа үлэжэ шадаа. Хамаг юумэ һэшхэлээрээ, тон һайнаар хэдэг зантай байгаа, хадууса һайтай хадаа нютагайнгаа ба аймагайнгаа түүхэ мэдэдэг һэн. Гэрэл зурагууд дээрэшье харахада, үндэр наһатай аад, залуугаар хараг­дана. Саб гэмэ бэетэй, урин зохид миһэрэлтэй. Хүнэй үтэлхэдэ, сэдь­хэлыень шарайгаарнь таахаар гэжэ дэмы хэлсэдэггүй.

Гончик Морхоевич мууе нэгэшье һанажа ябадаггүй һэн. Нэгэ ушар энээнииень гэршэлнэ. Хэнэй зэмээр гэр бүлэтэеэ хамалган хашалганда ороһоноо лаб мэдэдэг бэлэй. Тэрэ хүн анханшье дуулгахам гэжэ зана­даг байгаа. Теэд Гончик Морхоевич табигдаад ерэхэдээшье, хобууша­най түрэл гаралдань юумэ хэлээгүй. Мүнөөшье болотор хобуушанай үхибүүдынь, аша зээнэрынь тэрэни­ие гансал һайн талаһаань – мэдээжэ хүн ба бэрхэ дарга байһан гэжэ мэдэ­хэ.

Иимэл байгаал даа, хадата Ахын үндэр наһатан Гончик Морхоевич Базаров – даруу зантай, томоотой, хара һанаагүй, ажабайдалай хүшэр хүндэдэ диилдэдэггүй, хобуушантай адли болонгүй, тэрэниие хүлисэжэ шадаһан, хүн зондо ба Эхэ орондоо урбашагүй дураяа бүхы наһан со­огоо абажа ябаһан.