​«Мүнөө үе сагай буряад»

Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулида элитэ эрдэмтэд, багшанар түрэл хэлэнэйнгээ түүхые уудалжа, саа­шадаа ямар аргаар хүгжэхэб гэһэн элидхэлнүүдые олоной һонорто дурадхаа. Тэндэһээ манай сур­балжалагша хэдэн тэмдэглэлнүүдые уншагшадайнгаа һонорто дурадхана. Будаадын шажанай “Даша-Чойн­хорлинг” Ехэ һургуулиин багша Радна-Жаб Содномов “Мүнөө үе сагай буряад” гэһэн һонирхолтой хөөрөө ок­тябриин 16-да дэлгээ.

Арадуудай, гүрэн түрэнүүдэй, юрэн бүхыдөө юр­тэмсын хүгжэлтэ нэгэ жэгдэ шугам сэхээр дабшадаггүй. Орьёлой хүгжэлтын эрмэг­тэ хүрэжэ ерээд, доошоо һолжоржо, дахин дээшээ үгсэнэ. Тиихэдээ тэрэл за­маараа үшөө дахин дабша­на бэшэ, харин удаадахи ша­таяа дабажа гарана. Түүхэ хараад үзэхэдэ, эртэ урдын грегүүдэй, римлянүүдэй гү, али Хитадай, Энэдхэгэй, Персиин гүрэн түрэнүүд хүгжэлтынгөө орьёлдо га­раад, бэшэ арадуудта, он­солбол, нүүдэлшэ арадуудта диилдэһэн байха юм. Мүнөө үеын түүхын дундахи зуун жэлнүүдые абажа харабал, Агуухэ Монгол Улас урган хүгжэжэ, тэрэ үедэ мэдээ­жэ байһан гүрэн түрэнүүд булта шахуу мэдэлдэнь ороһон ха юм. Мэдэлдэнь ороошьегүй һаа, нүлөө до­ронь байгаа. Париж хүрөөд, уула дээрэһээ харахадаа, муу байдалтай зон байна даа гэһэн гэхэ. Адриати­кын далайн уһа оймоод, Батуу хаанай сэрэг наашаа эрьеһэн. Эзэн Богдо Чинги­сэй уг удамууд хожомынь хэдэн ехэ улас түрэнүүдые байгуулаа. Тииһээр Евро­пын гүрэнүүд хүгжэлтэдөө тулажа ерээ. Дэлхэйн зур­гаанай нэгэ хубида Оро­дой Улас ехээр хүгжэжэ, һандаран һалахадаа, СССР гэжэ Зүблэлтэ гүрэн байгу­улагдаа. Зүблэлтын задаран һалахада, Ородой Холбоо­то Улас мүнөө хүгжэлтэеэ эхилбэ. Британи хаан түрын жэнхэни колони байһан Америкын штадууд эблэр­жэ, хүсэтэ гүрэн байгуула­ад, үнгэрһэн гурбан зуугаад жэлдэ хүсэн түгэс гүрэн бо­ложо, баһал эрмэгтээ ерэжэ ябаһаниинь элирнэ. Харин Зүүн урдахи зүгэй орону­уд хүгжэлтынгөө замые эршэдүүлнэ. Ород гүрэниие абаад үзэхэдэ, Европын гүрэн гү, али Азиин гү гэһэн асуудалда нэгэ зүб харюу олдодоггүй. Хэды Европо руу Эртын Орос гүрэнэй тайжануудһаа, Пётр хаанһаа эхилээд дүүлеэшье һаань, европынхид Ази гэжэ тоо­лодог зандаа. Мүнөө үеын хүтэлбэрилэгшэдшье энэ­эниие һайнаар мэдэржэ, Зүүн зүгээ оронуудаар ха­рилсаагаа үргэдхэнэ.

Юртэмсэ дэлхэйн энэ орёо замда ажаһууһан гүрэн түрэнүүдтэеэл арад бүхэн тэрэл замаар дабша­на. Тиихэдэ арад бүхэнэй хэлэн баһал арадтаяа адли тэрэл замые дабалсаха табисууртай. Тэрэл зама­арнь хэлэн ябажа, баһал эрмэгтээ тулаха гэжэ бай­даг. Эртэ урдын грек. Лата хэлэнүүдээр хэды ехэ гүн ухаанай хүдэлмэринүүд, шэнжэлэлгэнүүд, уран зо­хёол бүтээгдээ гээшэб, теэд тэдэ хэлэнүүдые хүн мүнөө хөөрэлдэхэдөө хэрэглэнэгүй ха юм.

Хэлэнэйл байһан сагта арад байха

Хэлэгүй арад гэжэ байхагүй. Буряад-монгол арад­най бүхы монгол туургата арадуудтаяа түүхын бүхы шатануудые дамжажа, энэ болотор ерээ. Үсөөн тоотой­шье һаа, манай арад өөрын дабташагүй түүхэтэй, со­ёлтой, үндэһэн зохёол­той, уран урлалтай гээшэ. Тэрэ бүгэдэ түрэл хэлэ­нэйл ашаар манда хүрэтэр хүгжэжэ ерээ. Бүхы соёл, түүхэ, уран зохёол – арадай бидэ арадбди гэжэ омогор­хохо бүхы юумэн хэлэндэл үндэһэлдэг гээшэ. Хэлэнэй үгы һаа, юугээр бүтээгдэжэ, юугээр мэдэгдэжэ, юугээр дамжуулагдахаб?!

Урданаймнай аман зо­хёол-фольклор сэсэн мэр­гэн үльгэршэ, түүхэшэ зоной хүсөөр ама дамжан манда хүрэжэ ерэһыень, эрдэмтэд бэшэмэл хэлэндэ оруулһан. Харин “Монголой нюуса тобшоһоо” эхилээд, бүхы бэшэмэл уран зохёол­нууд хуушан монголоор бэшэгдэжэ, манда хүрэжэ ерэһэн байна. Монгол туур­гата арадууд хэды ондо он­доо хэлэтэйшье, бүришье тоолошогүй олон нютаг хэлэнүүдтэйшье һаа, хуу­шан монгол хэлээрээ булта ойлголсодог һэн.

Раднажаб багша хэ­дэн жэшээнүүдые дур­даа. “Гомбоев хамба” гэжэ һая хэблэгдэһэн номоор үндэһэлхэдэ, буряадуудай дунда үзэлшэ, уридшалан мэдэгшэ, мэргэн зурхай­ша эрдэм номтой, саадын зүнтэй хүнүүд олон бай­гаа. Гомбоев хамбашье ехэ дайнай эхилхые, будаадын шажанай дахин Буряад­та дэлгэрхые, буруугай бэлшээриһээ гараагүй зон эрдэм номоор түгэс болохо гэжэ уридшалан мэдүүлһэн. Красноярскын хойто зүгтэ сүлэлгэндэ байхадаа, Эсэ­гын ехэ дайнай түргэн саг соо, олоной шуһа ехээр адхалтагүйгөөр зөөлөөр дүүрэхынь түлөө Сагаан һарада хуралнуудаа хуража байгаа.

Раднажаб багша гол мэдээсэлээ элирхээлхэ­дээ, Зүүн зүгэй арадуудай, тэрэ тоодо буряад арадай өөдэлжэ байһан саг ерээл даа. Энэл үе сагые һайнаар хэрэглэжэ, түрэл буряад хэлэеэ үргэжэ, өөһэдыгөө үргэжэ, энэ дэлхэй дээрэ саашадаа хүгжэе гэһэн уряа бултанда хабаатай.