914
Буряад Уласай Арадай Хуралай һунгамал, Бюджедэй, налогуудай болон сан жасын талаар хорооной гэшүүн, Буряадай бэеын тамирай габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Ородой Холбоото Уласай, Японой гар бүмбэгын нэгэдэлнүүдэй гэшүүн, гар бүмбэгын Буряадай федерациин түрүүлэгшэ, нютаг зоной “Хадата Захаамин” эблэлэй түрүүлэгшэ Виталий Лыгденов олондо мэдээжэ. 1991-1995 онуудаар Виталий Николаевич Гүрэнэй аюулгүйе сахиха хороондо хүдэлөө. Тиихэдээ гэгээн түрэлтэ Далай ламын Буряадта залархада, ами наһыень сахилсаха буянтай байгаа. Далай багшатай танил болоһон хадаа 2013 ондо Энэдхэгэй Нью-Дели хотодо тэрэниие бараалхаһан байна. Тиимэһээ бүхы ажал хэрэгынь урагшатай урматайгаар бүтэдэг ёһотой гэжэ һанагдана.
Закаменск хотодо 1963 ондо түрэһэн Виталий Лыгденов түрэл хотынгоо гурбадахи һургуули түгэсэһэнэй удаа, Доржо Банзаровай нэрэмжэтэ дээдэ һургуулида орожо һураһан намтартай. 1984 ондо тэрэниие дүүргээд, Закаменск хотын түрэл ДЮСШ-даа һоригшо багшаар хүдэлһэн намтартай. Сэрэгэй алба дүүргэжэ ерээд, Захаамин аймагай комсомолой эмхиин гурбадахи, удангүй нэгэдэхи секретаряар хүдэлжэ, залуушуулые залитайгаар ударидаа. Олониитын ажалда шударгы хүбүүе Гүрэнэй аюулгүйе сахиха хорооной дээдэ һургуулида һурахыень аяар холын Киев эльгээһэн юм.
1995-1999 онуудта “Мотом” нэгэдэлэй орлогшо захиралаар, удаань Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулида хүдэлөө. Тиигээд Арадай Хуралай һунгамал болотороо “Бурятэнергосбыт” нэгэдэлэй юрэнхы захиралаар ажаллаһан байха юм.
«Энэл наадан эблэрүүлдэг»
Виталий Николаевич һуралсалайнгаа үедэ гар бүмбэгөөр наадажа шалгарһан. Балшар багаһаа дурлаһан спортын энэ наадан тэрэнэй наһанайнь хэрэг болоо гэхэдэ алдуугүй. Бусад зүйлнүүдтэ орходоо, энэл наадан хүнүүдые эбтэй эетэй, бултанайнгаа түлөө нэгэ адляар жүдхэхые хүмүүжүүлдэг юм гэжэ һунгамалнай тоолодог. Гар бүмбэгөөр наадалгые Буряадтаа дэлгэрүүлхэ, залуушуулые олоор хабаадуулха гэжэ шармайн оролдодог. Энэ габьяань үндэрөөр сэгнэгдэжэ, “Буряад Уласай тамирые хүгжөөлгын түлөө” медаляар тэрэ шагнагданхай.
Бүхы наһаяа гар бүмбэгэтэй холбожо, нютаг зонойнгоо дунда энэ наадые дэлгэрүүлжэ ябаһан Захааминай Василий Бадмажапович, Дора Ешеевна Гармаевтанай бүлын ойн баярта зорюулжа, миин найр болгонгүй, гар бүмбэгөөр нааданай баяр болгоо. Гармаевтанай болон Зэдын Владимир Манзаракшеевич Сандиповай гэр бүлэнүүдэй хоорондо нүхэр ёһоной уулзалга үнгэргэлгэ һайнаар эмхидхэлсэжэ, үндэр хэмжээндэ Буряадай Хүдөө ажахын академиин тамирай танхим соо үнгэргөө.
Виталий Лыгденов хүршэ Монгол ороной бүмбэгэшэдтэй нягта холбоо байгуулжа, хоёр гүрэнэй залуушуулай хоорондохи хани барисаа бэхижүүлнэ. Хоёр гүрэнэй хоорондо амжалта түгэс ажал ябуулһанайнгаа түлөө Монгол Уласай медаляар шагнагдаһан юм.
Японой гар бүмбэгын федерациин түрүүлэгшэ Коджима-сантай ехэ нүхэд болоһон. Гар бүмбэгөөр үсөөн наадагшадтай командаар наадан Япондо дэлгэрэнхэй. Виталий Лыгденовэй үүсхэлээр япон тамиршад хэды дахин манда ерэжэ, нүхэд ёһоной наадануудые үнгэргөө. Манайшье бүмбэгэ наадагшадые Хоккайдо, Окинава руу урижа байдаг.
Мүн баһа Урда Солонгосой гар бүмбэгэ наадагшадтай холбоо барисаан бэхижэнэ. Тэрэ гүрэнэй аюулгүйе сахигша албатан, гар бүмбэгэдэ ехэ дуратай хүндэтэ Чынг гэгшэтэй Виталий Николаевич хуушан ажалаараашье нүхэр ёһоной харилсаатай.
Хадын хүбүүн
Арадай һунгамалай ябуулжа байһан ажал ехэ. Санагын дасанай барилга түгэсхэхэ, Арьяа-Баалын хүрэг бүтээлгэхэ, харгы замуудые заһуулха, хүүргэнүүдые барюулха, һуралсал болбосоролой, соёлой, тамирай, элүүржүүлгын, элүүрые хамгаалгын захагүй олон асуудалнуудые арадай һунгамалнуудтай зүбшэхэ, уласай Засагай газарта, аймагуудай, нютаг нютагуудай засагтай шиидхэхэ ажал хэрэг үдэр бүхэндэ ябуулагдажал байдаг юм.
Арад зонтоёо уулзажа, хүн зоной һанал бодол мэдэжэ, саашанхи ажалаа түсэблэдэг. Тиимэһээл тэрэниие нютагай зон Улаан-Үдэдэ ажаһуудаг захааминаархинай “Хадата Захаамин-XXI зуун жэл” эблэлэй түрүүлэгшээр һунгаа. Эблэлэй ажал гуримшуулжа, олон зониие хабаадуулжа, Баатар Санданов орлогшотоёо эмхидхэлэй ехэ ажал ябуулна. Тиихэдээ нютаг зоноо эблүүлхэ хэрэгтэ түрэл нютагай түүхэ, соёл, ажабайдал, оршон тойронхи байгаали хэмгүй ехэ нүлөө үзүүлхэ гэжэ тоолодог. Тиимэһээ домогто Уран Дүшэ уулаяа ошожо бараалхая гэжэ олон зониие идхажа, хэдэн зуун модо ябуулжа, хэдэн дабаануудые дабуулжа, тоолошогүй гол горхонуудые гаталуулжа гаргаһаниинь юунтэй жэшээтэйб?
Санага, Утаата, Тудхалта, Хуурлиг, Зэдынгээ голнуудаар гарахадаа, хэды олон зоноор, малшадаар уулзабаб даа. Хүдөөгэй уудамда адуу малаа үдхэжэ, ан аблажа, загаһа барижа, дура зоргондоо таршалһан зониие хаража гайхаһаншье, атаархаһаншье хүнүүд байгаа. Ямаршье айлда ороходо, зунай ааяма халуун байбашье, хүндэмүүшэ ёһоороо эдеэн бүхэнэй дээжээр угтажа, унтариин зөөлэниие сагаан сэбэрээр дэлгэжэ байба. Зуһаландаа иигэжэ байдаг зон, үбэлжөөндэ ямар жаргалтайгаар үнгэргэнэб гэжэ наһатайшуулай сэдьхэһэниинь гайхалгүй.
Далай багшын хэлэһэн сэсэн үгэнүүд эндэл хүсэд ойлгогдоо: ”Ши хадын хүбүүнши, хадануудшни шамаяа хаража, һахижа байха”. Үнэхөөрөөшье тиимэ байна.
Валерий ЦЫБИКОВ, арадай дархан
