1201
Цырендулма басагахан сэнхир сэгээн 33 нуурнуудай орон гэжэ алдаршаhан Яруунын аймагай түб Нарһата нютагта 1932 оной хара уһан Бишэн жэлэй үбэлэй эхин - үүри һарын 21-дэ алтан дэлхэйдэ түрэhэн юм. "Битнай арадай вождь Иосиф Сталинтай, "Буряад- Монголой үнэн" сонинтой нэгэ үдэр мүндэлэн түрэhэн хүн гээшэб" гэжэ шоглон хэлэхэ дуратай hэн. Багахандань ЭгэтынАдагта ажаhуудаг Дондог Аюшеевич Сэндэма Цыдыповна хоёр үргэжэ абаhан байгаа. Үргэжэ абаhан Дондог абань түрэhэн эсэгынь зээ байhан ха. Аха дүү айлнууд хоорондоо харилсаатай, түрэhэн, үргэhэн эжынэрынь илдам налархай зантай, эбтэй эетэй байгаа.
Малшанаар ажалладаг эжынь Сэндэма Цыдыповна хуушан монголоор, латаар, родоор тордиhогүй уншажа шададаг hэн. Тиин үдэшэ үглөөниинь басагандаа "Молонтойной эхэ тухай, мохоо хубарагай шэди тухай" хөөрэжэ үгэдэг бэлэй. Хэды эсээшье haa, үдэшэндөө үльгэр домог хүүхэндээ хөөрэhэниинь тэрэнэй поэт болохо саашанхи хуби заяанда ехээр нүлөөлөө гэхэдэ, алдуу болохогүй. Тиигэжэ бага балшар наһанһаа тэрэ ажалша бүхэриг, али бүxы юумэндэ түбhэндэ бэрхэ, урагшаа hанаатай басаган байhан юм.
Дайнай эхилhэн жэлдэ Эгэтын-Адагай эхин hургуулида hурахаяа орожо, Мухасанова Балмасуу Пыловна багшада заалгаhан байгаа. Саашадаа Нарһатын долоон жэлэй hургуули дүүргээ hэн. Багша болохо гэhэн багаhаа хойшо үншэн хабhанайнгаа оёорто хадагалжа ябаhан заяанайнгаа хүсэлэн бэелүүлхэ зорилготойгоор Цырендулма Дондогой Улаан-Үдын багшанарай училищида hурахаяа ороод, 1954 ондо амжалтатайгаар дүүргэжэ, ВЛКСМ-эй обкомой инструктораар, удаань Хурамхаанай аймагай Аргадын дунда һургуулида эхин классуудай багшаар ажаллаhан байгаа.
1955 ондо Ц.Дондогой Буряадай гүрэнэй Доржи Банзаровай нэрэмжэтэ багшанарай институдай түүхын - хэлэ бэшэгэй факультедэй буряад-ород хэлэнэй таhагта hурахаяа ороо hэн. Багшанарай училищида хамта һураһан Бэшүүрhээ суута боксёр Бадма Жигмитов, Сэлэнгэhээ Сергей Ринчинов хоёртоёо Цырендулма Дондогой багшанарай дээдэ hургуулида hуралсалаа үргэлжэлүүлhэн юм. 1950-дахи онуудай эхеэр шүлэг бэшэлгын орёо хүшэр замда гарахадаа, Цырендулма Дондокова гэжэ ябаhан аад, шүлэгүүдээ хэблүүлжэ эхилхэдээ, Дондогой болоhон намтартай. Юундэб гэбэл, Буряадай түрүүшын элитэ эхэнэр поэт Цырен-Дулма Дондокова ябаhан гээшэ. Тиигэжэ Буряад ороноймнай уншагшад бэлигтэй бэрхэ эхэнэр шүлэгшэдэйнгөө зохёол бүтээлнүүдые илгаруулжа ядахаяа болёо hэн.
Буряадай багшанарай институдта hypaxa үедөө тэрэ "Залуу наһан" гэhэн литературна нэгэдэлдэ ябадаг байгаа. Буряад хэлэнэй багша Даши-Нима Доржиевич Доржиев гуурhаяа hая туршажа ябаhан залуу хүбүүд, басагадые халуунаар дэмжэжэ, маанадай ормоглоhон юумэнhээ оншотойхон мүрнүүдынь олоод лэ тэмдэглэжэ, баярлажа байдаг hэн гэжэ нэгэдэлэй гэшүүд мүнөө болоторхөөрэлдэдэг. Теэд багшын үндэр сэгнэлтэhээ үлүү юун байба гээшэб?!
Дээдэ hургуулияа түгэсхэхэдөө, Цырендулма Дондогой 1960 онһоо 1965 он болотор Яруунынгаа аймагай Иисэнгын дунда hургуулида (тиихэдэ найман жэлэй) hуралсалай талые даагшаар хүдэлөө hэн.
Октябриин хубисхалай 50 жэлэй ойн баярай жэлдэ - 1967 ондо Ц.Ц.Дондогой "Буряад үнэн" гэжэ республиканска газетын редакцида хүдэлжэ эхилhэн байгаа. Тэрэ үндэhэн хэлэн дээрэ хэблэгдэжэ гарадаг газетэдэ түрүүлэн өөhэдын корреспондентээр, литературна хүдэлмэрилэгшөөр ажаллаад, хойшодоо корреспондентээр, соёлой, эрдэмэй ба hургуулиин таһагые даагшаар хүдэлhэн байна. Тиихэдээ очерк, зураглал, публицистикэ, фельетон гэхэ мэтэ орёо нарин жанрнуудые шудалжа, гүнзэгы удхатай, hонирхолтой материалнуудые бэшэжэ, үндэhэн сониной хэдэн үеын уншагшадта хүндэтэй болоhон байгаа."Хүхэ шоно – хүлөөрөө" ("Волка ноги кормят'') гэhэн үгэ бии. Тэрээн шэнги журналистнууд хүл жорхой байха зэргэтэй. Хүн зониие хүлгүүлhэн hонин хаана болоноб, журналист хүн хамагһаа түрүүн тэндэл ошоод байдаг ха юм даа.
"Буряад үнэн" сониной хүдэлмэрилэгшэд. 1981 он.
Редакциин соёлой, эрдэмэй ба hургуулиин таһагые даагшаар хүдэлхэдөө, Цырендулма Цыреновна Дондогой Рабдан Цыбикович Цыбиковтэй, Георгий Цыренович Дашабыловтай, Матвей Михайлович Осодоевтой, Баатар Батоевич Батоевтой хамта ажалладаг hэн. Таhагай хүдэлмэрилэгшэд "Хонхо", "hургуули - шабинар - түрэлхид" гэhэн багашуулда зорюулагдаhан тусхай хуудаhануудые бэлдэжэ гаргадаг бэлэй. Һурагшадай зохёоhон шүлэгүүд, найруулганууд, рассказууд эдэ хуудаhaнуудта толилогдодог байгаа. Эдэнэй дундаhаа залуу шүлэгшэд, уран зохёолшод ургажа гараихай. Бимба гарагта гарадаг "Толи" гэжэ тусхай хуудаhанда соёлой hонинууд, элдэб уршагта ябадалнууд, һанаа заяанда орошогүй зүйлнүүд хэблэгдэдэг hэн.
Үхибүүдтэ зорюулжа, уран гоёор бэшэхэ гээшэ бэлэн хэрэг бэшэ гэжэ мэдээжэ. Энээн тухай элитэ ехэ ород уран зохёолшо Сергей Михалков тон зүбөөр бэшэhэн байдаг: "Үхибүүдтэ зорюулагдаhан уран зохёол хадаа эгээл орёо хүшэр жанр болоно. Үнгэтэ юртэмсые үхибүүдэй нюдөөр хараха гээшэ тиимэ бэлэн хэрэг бэшэ даа...”
Ярууна нютагhаа гарбалтай 30-40 зохёолшодой аха захатан болохо оюун бэлигтэй поэт Цырендулма Цыреновна Дондогой 10 гаран уянгата шүлэгүүдэй номуудые хэблүүлэн гаргуулhан юм. 1950 ондо толилогдоhон түрүүшынь шүлэгhөө эхилээд, хэды олон зохёолнууд, оршуулганууд хойно хойноhоо hубаряа гээшэб! "Буряад басаганай дуун" (1962), "Эхэ тухай поэмэ" (1966), "Эсэгэдээ бэшэг" (1969), "Эдир наhандаа айлшалбаб" (1971), "Паатааханай зурагууд" (1972), "Уянгын дэбтэр" (1975), "Ленхобын дэльбэнүүд" (1978), "Эхэнэрэй үреэл" (1984), "Шулуудай тарни" (1990) гэжэ шүлэгүүдэй номуудые хэблүүлэн гаргууланхай. Тэрэнэй шүлэгүүд Москвада, Новосибирскдэ гapahaн суглуулбаринуудта хабсаргагданхай, "Октябрь", "Сибирские огни", "Дальний Восток", "Байкал", "Крестьянка" сэтгүүлнүүдтэ толилогдоhон, шүлэгүүдынь монгол, украин, туркмен, яхад, хальмаг хэлэнүүдтэ оршуулагдаhан байгаа.
Сергей Михалковой "Стёпа ахай", "Стёпа ахай ба Егор", Самуил Маршагай "Бассейнэй гудамжын алмай ябадалта" гэжэ хүүгэдтэ зарюулагдаhан захёолнуудые, тусхайлбал, Александр Пушкинай "Коломнодохи гэр" гэжэ поэмые, XIX зуун жэлэй американ поэт Генри Лонгфеллын зохёоhон индеецүүдэй арадай баатар "Гайават тухай дуун" гэhэн домогые, Михаил Лермонтовэй, Анна Ахматовагай, Леси Украинкын, Чилиин поэт ба ниитын ажал ябуулагша Пабло Нерудын, Монголой мүнөөнэй уран зохёолой үндэhэ hуури табиhан Дашдоржийн Нацагдоржын шүлэгүүдые арадай поэт буряадшалhан юм. Хуушан монголhоо тэрэ олон зохёолнуудые мүнөөнэй буряад хэлэндэ оршуулhан габьяатай. Эдэ оршуулгануудынь Буряадай номой хэблэлдэ барлагдажа гаранхай.
Цырендулма Дондогойн буряадшалhан Aнглиин суута драматург болон поэт Вильям Шекспирэй "Гамлет" гэжэ уй гашуудалта зүжэг, Киргизэй алдарта уран зохёолшо, Социалис Ажалай Герой Чингиз Айтматовай "Бордоhото үртөө" гэжэ роман, Буряадай драматург Геннадий Башкуевай "Эрид хубилжа байдаг уларил" гэжэ зүжэг Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ буряад драмын академическэ театрай тайзан дээрэ найруулан табигдаhан байгаа.
Цырендулма Цыреновнагай шүлэгүүд, поэмэнүүд арадай аман зохёолой оньһон, хошоо үгэнүүдээр, үреэлнүүдээр баян юм. Зохёол бүтээлнүүдынь гүн удхатай, гүнзэгы бодолнуудаар нэбтэрэнхэй. Дэлхэй дээрэхи эгээл эртэ урдын Буддын шажанай гол hургаал заабариие баримталжа бэшэхые хүсэжэ ябадаг байhан гээшэ.
Аха заха бэшээшэмнай түрэл "Үнэн" сониноо уншасатай һонин болгохын тула бүхы хаба шадалаа, эрдэм мэдэсэеэ, бэлиг шадабаряа сүм элсүүлжэ ябадаг хүн байгаа. Залуу хүбүүд, басагадай ажалдаа тунайшагүй, халирхайгаар хандажа, жиирэй юумэ бэшэжэ асарһыень абгаймнай xapahaap лэ ойлгожо, али бүхы дутагдалыень сэхэ руунь хэлэдэг зантай бэлэй. Долоон хоногтоо нэгэ удаа үнгэргэгдэдэг летучка-суглаан дээрэ ажалшадай хэhэн, бүтээhэн юумэндэ тон адляар сэгнэлтэ үгтэдэг байгаа. Хэн нэгэн шүүмжэлүүлхэдээ, гомдожо, муу hанажа ябадаггүй hэн. Юрэдөөл, энэмнай ёhотойл hуралсал байгаал даа. Хааяа тематическа летучканууд үнгэргэгдэхэ. “Очерк яажа бэшэхэ ёhотойб?" гэhэн темээр Александр Жамбалдоржиев, Георгий Дашабылов, Цырендулма Дондогой, Цырен-Дондок Хамаев, Доржи Эрдынеев, "Фельетон бэшэхэ тухай» темээр Матвей Осодоев hуралсал эмхидхэдэг hэн. Энэ hуралсалай үедэ хүн бүхэн hанамжаяа хэлэдэг, ондоо хүнэй хэлээшые ойлгожо абахые оролдодог байhан юм даа.
Тэрэ дунда зэргын бэетэй, хэрмэн маряатай, сагаан шарайтай, хошонгууша шог зантай, нюдэнэйнгөө шэл дээгүүр холые хаймадан шэртэдэг хурса харасатай хүн hэн. Хүбүүн басаган хоёртой зон хадаа "худа", "худагы" гэлдэжэ, бэе бэеэ шогложо ябадаг hэмди даа.
Редакцида баярай hайндэрэй болоходо, Цырен-дулма Цыреновна хүхихэ, дуу дуулаха дуратай hэн. Тиихэдээ "битнай hайхан хоолойтой бэшэ ха юмбиб даа. Урда түрэлдөө гү, али улаан нялха нарай ябахадаа юм гү, шэнэhэнэй оёорой шэдхэ соо баабгайн гүлгэндэ шэхээ гэшхүүлhэн байгаа бэшэ аалби даа" гэжэ шоглон хөөрэдэг hэн. Манайхинай дундаhаа ехэ дуушаншье гараһан байха. Монголой суута дуушан Сэвэгжавийн Пүрэвдорж хадаа минии түрэhэн эжын ахын хүбүүн гээшэ. Монголой искусствын hалбарида тэрэ ори гансаараа Хүдэлмэриин Баатарай нэрэ солодо хүртэhэн юм гэжэ арадай поэт омогорхон хөөрэдэг бэлэй.
Тэрэнэй зарим шүлэгүүд буряад hургуулинуудай түрэлхи хэлэн ба литературын hуралсалай программануудта оруулагданхай. Ц.Ц. Дондогойн шүлэгүүд, поэмэнүүд 3-дахи, 4-дэхи, 5-дахи, 7-дохи, 8-дахи классуудай hурагшадай үзэхэ номуудта оруулагдаhан байна. Цырендулма Цыреновна Буряад Республикын hуралсалай болон эрдэм ухаанай министерствын дэргэдэ буряад хэлэнэй асуудалнуудаар саг үргэлжын зүбшэлэгшэ – hуралсалай, методическа соведэй гэшүүн байhан юм. Гуурhаяа хурсадхажа ябаhан hурагшадай республикын слёт-олимпиадануудта тэрэ эдэбхитэйгээр хабаададаг hэн.
Буряадай арадай поэт Ц.Дондогой бэшээшэ залуушуулай ёhотойл багша, һурган хүмүүжүүлэгшэ, аха нүхэр байhан гээшэ. Элдэб жэлнүүдтэ "Буряад үнэн" сониной хуудаhанууд дээрэ толилогдоhон үхибүүдэй зохёолнуудhаа бүридүүлэгдэhэн суглуулбари бэлдэжэ, хэблүүлэн гаргуулхые хүсэжэ ябадаг байгаа.
Ц.Ц.Дондогой 1971 ондо Львовто, 1973 ондо Яхадта болоhон уран зохёолшодой, шүлэгшэдэй бүхэсоюзна хуралдаануудта эдэбхитэйгээр хабаадаhан юм. Монгол туургата арадуудай хүүгэдэй уран зохёолшодой уласхоорондын эблэлэй гэшүүн байhан туладаа тэрэ 1997 ондо Улаан-Баатар хотодо үнгэргэгдэhэн уласхоорондын зүблөөндэ хабаадалсаа hэн.
Гайхамшагта поэт Цырендулма Дондогой Буряад ороной зохёолшодой, журналистнуудай, үргэн олониитын дунда тон хүндэтэй ябаhан хүн гээшэ. Тэрэ СССР-эй Уран зохёолшодой болон Журналистнуудай холбоонуудай гэшүүн, Буряадай АССР-эй ба Россиин Федерациин соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Буряадай Журналистнуудай холбооной Ярослав Гашегай нэрэмжэтэ шангай лауреат байhан алдартай.
Цырендулма Цыреновна Хүндэлэлэй орденоор, хэдэн медаляар шагнагданхай.
Бата-Мүнхэ ЖИГЖИТОВ, сурбалжалагша, Россиин соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Хүндэлэлэй орденой кавалер
