1141
Байгалай эрьедэ түүдэг носоогоод, халуухан дүлэндэнь дулаасажа һууһан мэдэрэл түрөө һэн гү, тэрэ үдэшэ?.. Үнэхөөрөө, “Байгал” сэтгүүлэй 70 жэлэй ойдо ветерануудаа кафедэ урижа, дүхэриглэн хөөрэлдэхэдөө, Саг Зай хоёрые ахиһандал, түүхэ руу түгэншэлһэндэл, ерээдүй тээшээ ехэ найдалтайгаар хараһандли болоо хабди...
Иимэ байгаа
1947 оной октябрь һарада “Байгал” гэһэн альманахай түрүүшын дугаар буряад хэлэн дээрэ хэблэгдэн гараһан юм. Энэ дугаарта Балдан Санжинай, Жамсо Тумуновай оршуулгаар Александр Фадеевэй «Молодая гвардия» гэһэн романһаа хэһэг, Хоца Намсараевай, Цэдэн Галсановай, Шираб Нимбуевай, Цокто Номтоевой зохёолнууд толилогдоо. Даша Черниновэй, Даша-Жамса Гунзыновай оршуулганууд, «Шэнжэлэл болон библиографи» гэһэн гаршаг доро Хоца Намсараевай, Семён Метелицын бүтээлнүүдтэ рецензинүүд үгтэһэн байна.
1955 он болотор оройдоол 9 иимэ альманах хэблэгдэһэн. Жэлдээ 2 дугаар гарадаг байгаа. Тэрэ үеын залуу бэлигтэн Цыденжаб Жимбиевэй, Арсалан Жамбалоной, Цырен-Базар Бадмаевай, Гунга Чимитовэй шүлэгүүд, Жамьян Балданжабоной, Барадий Мунгоновой, Чимит Цыдендамбаевай, Аполлон Шадаевай, Бадма Шойдоковой рассказууд, Н.Балданогой зүжэгүүд толилогдоһон бэлэй. Оршуулга яаха аргагүй урмашуулагдадаг байгаа. В.Белинскиин статья, М.Горькиин, В.Маяковскиин рассказуудые болон шүлэгүүдые Цэдэн Галсановай, Чимит Цыдендамбаевай, Гунга Чимитовэй оршуулһаниинь толилогдоо. Саг үргэлжын, амяараа редактор үгы, штат бүридхэгдөөгүй байгаа. Буряадай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүд согсолон бүридхэжэ, хэблэлдэ тушаадаг һэн.
1955 ондо тус альманахай үндэһэн дээрэ “Байгалай толон” гэһэн сэтгүүл мүндэлһэн юм. Уран зохёолшо, оршуулагша Никифор Рыбко эрхилэгшээр томилогдоһон бэлэй. Удаань Чимит-Рэгзэн Намжилов сэтгүүлые ударидаа.
1959 ондо буряад хэлэн дээрэ гарадаг сэтгүүл заатагүй дубляж байхаяа болюулагдажа, түрэлхи хэлэн дээрээ бэшээшэдтэ ехэл таатай, уужам аятай болоһониинь ойлгосотой. 1961 ондо энэ сэтгүүлнай “Байгал” гэһэн нэрэтэй боложо, ахамад редактораарнь Африкан Бальбуров зууршалагдаһан байна.
Ехэ гарай хүтэлбэрилэгшэ, эмхидхэгшэ “Байгал”, “Байкал” сэтгүүлнүүдые бүхэсоюзна, удаань уласхоорондын хэмжээндэ гаргажа шадаа һэн. Тэрэ үедэ хорюултай байһан ород зохёолнуудые табижа, СССР-эй 145 хотонуудта “Байкал” сэтгүүл тарадаг болоһон бэлэй. Харин буряад дугаарнууд Монгол орон, Эрхүүгэй болон Агын тойрогуудта хүрэдэг байгаа.
1970-аад онуудай коллектив
1974 онһоо Николай Дамдинов нэгэ жэл соо сэтгүүлые хүтэлөө. 1995 ондо Сергей Цырендоржиев ахамад редактораар томилогдоод, энэ тушаалда эгээл удаан хүдэлһэн намтартай.
“Энэ уулзалгамнай нүлөөтэй байһай”
“Буряад үнэн” Хэблэлэй байшангай директор-ахамад редактор Баяр Балданов һайндэрэй үдэшые нээжэ, 70 жэлэй ойгоор сугларагшадые амаршалба. Республикын шэнэ хүтэлбэри “Байкал” сэтгүүлые мүнгэн һангаар хангаха асуудалые зүбөөр ойлгожо, арга хургынь бэдэржэ байнхай» гээд Баяр Дашеевич тэмдэглээ. Директорэй орлогшо Александр Махачкеев, “Байгал”, “Байкал” сэтгүүлнүүдэй эрхилэгшэд Галина Дашеева, Булад Аюшеев мүнөөнэйнгөө ажал ябуулга тухай хөөрэбэ.
"Байкал", "Байгал" сэтгүүлнүүдэй эрхилэгшэд Булат Аюшеев, Галина Дашеева
- Сэтгүүлдэ урда сагһаа хүдэлһэн бүхы хүнүүдые дурдажа барашагүй. Гэбэшье манай мэдэхын, томо тобоймо зохёолшоднай Чимит-Рэгзэн Намжилов, Гунга Чимитов, Цырен Галанов, Георгий Дашабылов, Гарма-Доди Дамбаев, Исай Калашников, Владимир Петонов, Анатолий Щитов, Михаил Шиханов, Владимир Корнаков – эдэ зонтой харилсаһан, ханилһан гээшэбди. Мүнөө найртамнай ерэһэн, ерэжэ шадаашьегүй ветерануудаа элирүүлһэмнай һайн. Алдуу заһагшадаар, машинисткэнүүдээр хүдэлһэн Һ.Б. Батожабай, Г.Г. Цыренова, З.О. Албашеева, Т.Л. Дугарова, Ц.Д. Чимитова, Н. Морозова гэгшэдые хүндэлэн ёһолнобди. Эгэшэ нүхэд Д.Д. Дамбаевае, Я.П. Баранниковае дурсанабди.
2008 ондо сэтгүүлнүүд «Буряад үнэндэ» дамжуулагдаа һэн. Толгойлогшо байһан А.Л.Ангархаев ехэ харюусалга даажа абаһан юм, - гээд, эдэ мүрнүүдэй авторай хэлэһэниинь ойлгосотой.
Мүнгэн һангай талаар бэрхэшээл – гол бэрхэшээл. Арадай Хуралай депутат Б.Ц.Семёновой болон мэдээжэ уран зохёолшо Д.Н-С. Сультимовай үүсхэлээр “Байгал” сэтгүүлнай «Буряад хэлэ хүгжөөлгын программада» оруулагдажа, мүнөө һаадгүй хэблэн гаргагдажа байна.
Сэтгүүлдэ 2005 онһоо ажаллаһан уран зохёолшо Цыдып Цырендоржиев:
- «Байгалнай» ажамидарһаар. Энэ һайн. Теэд буряад хэлэн дээрэ бэшэхэ прозаигууднай эды-тэды гэхэ гү, али үгы шахуу гээд сэхыень хэлэе. Прозо гээшэмнай угаа орёо, хүндэ, ганса нэгэ һара, жэлээр иимэ бэлигтэн бии болошохогүй. Энэл һанаа зобууритай.
Уран зохёолшо Доржи Сультимов:
-70 жэл соо сэтгүүлээ алдангүй энэ хүргэһэмнай өөрэ ёһын туйлалта мүн гэе. Урданайнгаа агуу зохёолнуудые уг залган дамжуулна “Байгалнай”. Саашанхи зорилгомнай, эхилэн бэшээшэдээ дэмжэхэ, конкурснуудые үнгэргэжэ сэгнэхэ – һайн ажал. “Байгалаа” зомнай уншана, илангаяа багшанар эдэбхитэй.
“Байкал” сэтгүүлдэ ажаллаһан ирагуу найрагша Сергей Тумуров:
- Буряад хэлэмнай хосорхогүй. Монгол хэлээрээ далижаад, дамжаад, һөөргөө һэргэн хүгжэхэ. Минии хэдэн ном монгол хэлэн дээрэ оршуулагдаа. Минии этигэл – бата этигэл.
Анхандаа «Байгал», «Байкал» сэтгүүлнүүдтэ машинисткээр ажаллаһан Ц.Д. Чимитова, Н.С. Доржиева:
- Урданайнгаа туг алдаагүй юм байнат гэжэ баяртайбди. 60-аад, 70- аад онуудые һанахада, штат ехэ байгаа. 30-40 хүн ажалладаг һэн. Мүнөө яагаад хошоод-хошоод хүн хоёр сэтгүүл даана гээшэбта?
Ажаглалта. Үнэн лэ даа. “Байкал” сэтгүүлэй редактораар Булат Аюшеев, харюусалгата секретаряар Юрий Невский, “Байгалай” харюусалгата секретаряар уран зохёолшо Надежда Гармаева, хамтадаа 4 хүн хүдэлнэбди.
Сэтгүүлэй редактораар ажаллаһан хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат Виктор Жапов:
- Мүнөөдэрэй һайндэр зохёохы ажалда түлхисэ боложо үгэхэ аабза гэжэ найдая. Юун бидэндэ дутанаб? Рассказууд, богони үгүүлэлнүүд... Энэ талаар лэ бэлигтэнээ түлхихэ, татаха болонобди.
Ном хэблэгшэ Батор Тумунов:
- Абамни 1946 ондо фронтһоо бусажа ерэһэн. Эгээл тэрэ үеэр эжыдэм хэлэжэ байдагынь һананаб: “Альманах гаргаха гээд ажал ябуулжа байнабди”.
Удаань Москва ошоод, тэндэһээ 1953 ондо бусаабди. Никифор Рыбкотой Свердловэй үйлсэдэ байдаг гэртэ ошодогоо һананаб. “Байгалнай” удангүй ондоогоор гараха.
“Нойрһоо һэриһэн тала” романиием түрүүшын дугаарта табяарай” гээд, Никифор Рыбкодо захиһан юм. Теэд 1955 ондо гарахадань, хараха талаангүй байшоо.
“Буряад рассказ”
Сэтгүүлэйнгээ 70 жэлэй ойе угтуулан, “Буряад рассказ” гэһэн конкурсдомнай хабаадаһан бэшээшэдтэ халуун баяраа мэдүүлнэбди. Эдэмнай хэд бэ гэбэл, Баира Бальбурова, Александр Лыгденов, Баир Жигмытов, Чингис Гуруев, Цыдып Цырендоржиев, Сергей Доржиев, Дулгар Доржиева, Николай Шабаев, Владимир Бухаев, Рыгзема Батомункуева, Даша Аюшиев, Николай Соктоев, Сэдэнэй Намсарай, Ешигма Цыбенова, Татьяна Хамаганова, Цырен-Дондок Зандраев, Анжелика Доржина...
Яһала олон бэшэ гү? Редакционно коллегиин зүгһөө бүхы хабаадагшадта баяраа мэдүүлэе. Энэ үүсхэлнай үргэлжэлэлтэй. Уянгата үгүүлэл бэшыт гээд, энэ удаа авторнуудаа уряалнабди.
Эбеэн тэдхэгшэдтэ – баяр
Энэ үдэшэеэ үнгэргэхэдэмнай мүнгэн һангаар туһа хүргэһэн Худалдаа наймаанай “Барис” байшанай генеральна директор В.Д.Аюшиевта, эмнэлгын “Диамед” түбэй генеральна директор В.Б.Дореевада, үйлэдбэриин “Гефест» компаниин толгойлогшо В.П.Шагжитаровта баяраа мэдүүлжэ, олзотой, хэшэгтэй олондо хүндэтэй ябахыень хүсэе.
Далайн уянгатай холбоотой гү?
...Байгал далайн нюрууһаа сагаан манан хөөрөөд, хөөбэри хүнгэнөөр хойто зүг шэглэн нүүнэ. Сахали шубуун сад байса абяа гарана, уһанай хара галуун (баклан) эрьеын шулуун дээрэ тобойсо һуугаад, далайн уудам руу дам удаанаар, даяаншын тэсэбэритэйгээр шэртэнэ. Загаһа яажа олзолхоб гэһэн забһарай һанаанда абтанхай гү, али Байгални хэтэдээ иигээд оршохо гү гэһэн замбиин бодолдо эзэлэгдэнги гү?
Хэн мэдэбэ... 70 жэлдэ дабшаһан “Байгал” сэтгүүлые далай-нууртай жэшэхын аргагүйшье һаань, нэрыень абажа ябаһан хадаа, буряад зоной сэдьхэлэй угалза-удхые буурашагүй һайханаар харуулан ажамидархань болтогой гээд, түрэл сэтгүүлдээ хүсэел даа, олониитэ зоной зүгһөө.
Галина ДАШЕЕВА,
Мэдээсэл:
Уран зохёолой болон ниитын политическэ “Байгал” сэтгүүл 1947 онһоо хэблэгдэн гарана. Хоёр һарадаа нэгэ удаа гэхэ гү, али жэлэй туршада 6 дугаар толилогдодог юм.
1947 он – “Байгал” гэһэн альманах анха түрүүшынхеэ “нара хараа”.
1954 он болотор үшөө 8 иимэ альманах гараһан байна.
1955 он – “Байгалай толон” гэһэн сэтгүүл гаража эхилээ.
1959 ондо дубляж болюулагдажа, буряад бэшээшэдтэ аятай сүлөө болоо.
1961 он – сэтгүүл “Байгал” гэһэн нэрэтэй болоо.
1998-2005 онууд – сэтгүүл хэблэгдээгүй.
2006 он – сэтгүүл шэнээр хэблэгдэжэ эхилээд, мүнөө болотор гарана.
Сэтгүүлэй эрхилэгшэд
Рыбко Никифор Митрофанович: 1955-1958
Намжилов Чимит-Рэгзэн Намжилович: 1958-1961
Бальбуров Африкан Андреевич: 1961-1974
Дамдинов Николай Гармаевич: 1974-1975
Цырендоржиев Сергей Сультимович: 1975-1997
Гатапов Алексей Сергеевич: 2005-2007
Раднаев Батожаб Очирович: 2007-2008
Жапов Виктор Дармабазарович: 2009-2011
Дашеева Галина Хандуевна: 2011 онһоо мүнөө болотор
