1096
Иимэ уряа доро “Буряад хэлэнэй үдэр” Захааминда урданайхидаалүргэнөөр үнгэрбэ. Буряад хэлэнэй һайндэртэ, октябриин 30-да, үрэ дүнгүүд согсологдожо, олон хэмжээ ябуулганууд эмхидхэгдээ. Нэрлэбэл, “Буряад арадай соёл заншалай баялиг”, “Шэнэ номууд танай анхаралда” гэһэн номой үзэсхэлэн, уншалга дахажа бэшэлгэ, “Заяа ехэтэ бэшэг” гэжэ хуушан монголоор уран бэшэлгын мастер-класс, “Уран үгын долгин дээрэ” гэжэ уран уншалгын саг, “Жэгүүртэ хүлэг” гэһэн Буряадай уран зохёолшодтой уулзалга, уран зохёол бэшэлгын оньһо, аргануудтай танилсалга, “Буряад хэлэн, уран зохёол Захааминда: мүнөө ба ерээдүй сагта” гэһэн дүхэриг шэрээ. Гадна һайндэрэй зулай боложо, эдир бэшээшэдэй “Минии тоонто Захаамин” гэжэ заншалта урилдаан түрэл аймагайнгаа 90 жэлэй ойдо зорюулагдаа.
«Минии тоонто Захаамин»
Уран зохёолшо, Захааминай магтаал дуунай автор Николай Шабаев, ирагуу найрагша, дууша, хүгжэм зохёогшо Цырен Шойжонимаев, арадай дархан, ирагуу найрагша Валерий Цыбиков, “Уран Дүшэ” нэгэдэлэй түрүүлэгшэ Санжай-Ханда Дармаева болон эдэ мүрнүүдые бэшэгшэ Сэнгэ Ринчинов уран зохёол бэшэхэ эльгэтэй эдиршүүлэй урилдаанда хабаадагшадай ажал хүдэлмэри сэгнээбди.
Улаан-Үдын айлшад
-Заншалта урилдаамнай 21-дэхиеэ үнгэргэгдэжэ байна. Хизаар ороноо шэнжэлэгшэ, ирагуу найрагша Аюша Доноев багшынгаа үүсхэлээр анха түрүүшынхиеэ 1994 ондо энэ дэмбэрэлтэ хэрэг эхилээ һэмди. Тиихэдээ “Уран Дүшэ” нэгэдэлэйнгээ гэшүүдэй ойн баярнуудта, шэнэ номуудта зорюулжа үнгэргэдэг болообди. Мэлс Самбуевта, Бадма Шойдоковто, Аюша Доноевто, Василий Аюшеевтэ, Цыбикжап Найдановта, Владимир Данжаловта, Хандажап Дампиловада, Николай Очировта зорюулагдаһан урилдаануудые үргэн олоной хабаадалгатайгаар үнгэргөөбди. Мүнөө түрэл аймагайнгаа 90 жэлэй ехэ ойдо зорюулагдажа, аймагайнгаа түбэй номой санда үнгэргэжэ байһандаа, номой сангай захирал Лариса Ардаевада, ажалшадта баяраа мэдүүлнэбди, - гэжэ “Уран Дүшэ” нэгэдэлые олон жэлнүүдтэ хүтэлбэрилжэ, Буряад соогоо мэдээжэ болгоһон, ирагуу найрагша, Ородой Холбооной габьяата багша Хандажап Дампилова хөөрэжэ үгэбэ.
Урилдаан поэзи болон прозо гэжэ хоёр шэглэлээр үнгэргэгдэхэдөө, эдир зохёолшод наһанай илгаагаар хубааржа хабаадаа.
Бага хүүгэдэй дунда Бортын һургуулиин 3-дахи ангиин Янжима Цыдыпова һонин удхатай шүлэгүүдээрээ 3-дахи һуурида гараа. Хуртагын 6-дахи ангиин Суранзан Цынгеева дайнһаа эльгээгдэһэн бэшэг удхалан шангай 2-дохи һуурида гараа. Утаатын Гэрэл Шагжеев бардаастай бүдүүн хоолойгоороо, бардам хүүрээрээ бултаниие гайхуулаа. Бэшэһэн зохёолнуудыншье удхатай байжа, 1-дэхи һуури абахаараал абаа. Дабаатын Арюна Доржиева “Найдал” шэглэлээр урмашуулагдаа.
Утаатын Гэрэл Шагжеев.
7-9-дэхи ангинуудай хоорондо Бортын Нина Лудупова 3-дахи, Утаатын Галсан Намсараев 2-дохи һууринуудые эзэлээ. Үлэгшэн нютагайнгаа ерээдүй үетэнэйнгөө дардам харгытай байхые уряалһан Дагба Дамдинов илажа гараа.
Аха бүлгэмдэ ороһон эдиршүүлэй дундаһаа аятайханаар буряадаараа хубсалһан, хоёр гэзэгэ гүрэһэн, тодо хэлэтэй Шара-Азаргын Аягма Раднаева шүлэгүүдээ сээжээр уянгатуулжа, 3-дахи һуурида гараа.
Шара-Азаргын Аягма Раднаева
Ёнгорбойн Ургы Батуева мүнөөнэй залуушуулай хүн нэрэеэ хүндэтэйгөөр һанажа ябахые уряалһан шүлэгөөрөө 2-дохи һуури эзэлээ. Олон урилдаануудта ябажа үбдэгөө баларһан Санагын Александра Цыденова мүнөөшье талаан бэлигээрээ бултаниие баярлуулаа. Илангаяа “Баян сагаан Санагам” дуугаа гүйсэдхэхыень шагнахадаа, Цырен Шойжонимаев уяржа һууба. Дахин шамайеш урилдаануудта гаргахаяа болихонь байгаа даа, мэргэжэлтэдээр адли хабаадахаш гэхэ гэжэ Николай Шабаев омогорхоо.
Санагын Александра Цыденова
Үлэгшэнэй Аркадий Баранов “Зориг” шэглэлээр, Ехэ-Сахирай Бэлигма Гомбоева “Эрмэлзэл” шэглэлээр урмашуулагдаа.
Прозын зохёолнуудые дурадхаһан эдир бэшээшэд сооһоо Санагын Очир Логинов, Дүтэлүүрэй Сарана Лубсанова, Үлэгшэнэй Бальжима Очирова гурбан шангай 3, 2, 1 һууринуудые эзэлээ. Аюша Жапович Доноев нагасынгаа зохёохы замые һайнаар мэдэжэ, суута нагасаараа омогорхожо ябаһан Очирма Цыбеновагай найруулга залуушуулай зохёолой дунда эрхимлээ.
Буряад хэлэнэй һайндэрэй үнгэргэлгые аймагай болон Санагын захиргаанууд дэмжээ. Мүнгэн туһаламжа хүргэһэн Улаан-Үдэдэ ажаһуудаг Санагын зоной “Нэгэдэл” эблэлэй Солбон Будаев Алдар Норбоев хоёрто уран дүшөөрхин халуун баяраа мэдүүлнэ.
Һанамжанууд
Уран зохёолой иимэ урилдаае үнгэргэжэ байха гээшэ алишье талаараа һайн ааб даа гэжэ дүхэриг шэрээдэ хабаадагшад һанал нэгэтэй байба. Үхибүүд уран зохёолдо дуратай боложо, хэлэеэ хурсадхана. Уран хурса хэлэтэй хүн хаанашье доройтохогүй, юунэйшье урда түрүү ябаха жэшээтэй. Бэшэхэдээ, хүн ухаагаа гүйлгэнэ, олон юумэ ойлгожо абахые оролдоно, ехээр уншана.
Урилдаанда хабаадаһан үхибүүд булта поэт болошохогүй гэбэшье, Амгалан Будаевай, Дарима Дулмаевагай нэрэнүүд ялас гэжэ тодороо һэн. Шүлэг зохёожо туршаһан хүн гээшэ үгын удхые, уран үгын хүндые, уран хүүрэй баяниие сэгнэжэ шадаха болоод, хожомынь хэншье болоходоо, саашанхи замаа урагшатай урматайгаар дабадаг гэжэ эдэ урилдаануудта хабаадажа ябаһан эдиршүүлэй жэшээһээ мэдээжэ.
Теэд эндэ ээлжээень яахаб гэһэн асуудал гараа. Хэды жэл соо үнгэргэнгүй таһалдуулһамнай, үхибүүднай иигэжэ муугаар хэлэнэ, урид ямар сог залитайгаар, эгээл сэнтэйнь зүбөөр, сээжээр хэлэдэг һэн бэлэй гэлдэбэ. Урилдаануудта ябаха тумаа үхибүүд дүршэлтэй болоно гэжэ тэмдэглэгдээ. Хүдөөгэй али нэгэн һургуулида үнгэргэхэдэ, ехэ һайн байдаг. Һургуули бүхэн нютагһаа өөрэгүй өөр өөрын шэнжэтэй ха юм.
Прозо оруулхагүй гэһэн һанамжашье байба. Теэд прозоор лэ бэшэжэ һураагүй болбол, үхибүүн яагаад уранаар бэшэжэ, хэлэжэ һураха болоноб даа.
Болбосоролой таһагай мэргэжэлтэн Алдар Жапов гурбан жэлдэ нэгэ үнгэргэжэ байхые дурадхаба. Тиихэдээ бэшэдэг үхибүүдые хоёр-гурбаарнь хубаажа, һайнаар һургахаарнь “Уран Дүшын” нэгэ-нэгэ гэшүүндэ даалгаха. Теэд энэмнай үхибүүдые илгаһан ябуулга болохо. Багша бүхэн шабинараа һурганал ха юм даа. Тиигээд лэ эгээл бэрхэнүүдыень урилдаанда асарна. Эдэ бэрхэшүүлэй талаан бэлигынь хэзээ, хэдыдээ һалбархаб, яажа саашаа хүгжэхэб гэжэ хэн мүнөө мэдэхэб. Тиигээд зохёолшо хүмнай багша бэшэ. Юу, яагаад заахабиб, юундэ һургахабиб гэжэ тэрэ үхибүүнэй багшаһаань лэ асууха. Тэрээндэ энээндэ заалгажа, энээниие зохёогооб гэхэ уран зохёолшо, илангаяа ирагуу найрагша байхагүйл даа. Тэдэ имагтал уран зохёолойнгоо шэдитэ хүсөөр бэлигтэй хүнүүдтэ нүлөөлдэг ха юм. Василий Жуковский “Илаһан шабидаа илагдаһан багшаһаа” гэхэдээ, гуурһа барюулжа, алдар суута Пушкиниие һургаһанаа бэшэ, харин залуу поэт талаан бэлигээрээ аха захатаниие “дабажа гараба” гэһэн удхатайгаар бэшэһэн байдаг.
Ушар иимэһээ аргынь оложо, бэлигтэй бэрхэ эдиршүүлээ саг сагтаа суглуулжа байбал, үрэжэлтэй байха гэлсэбэ. Тиихэдээ “Уран Дүшын ургыханууд” гэһэн эдир бэшээшэдэйнгээ нэгэдэлые һэргээбэл зохистой. Нэгэ урагшаа һанаатай, эмхидхэхы шадабаритай хүниие хүтэлбэрилэгшөөр табибал, хүүгэдэй зохёохы ажал урагшатай байха. Теэд мүнөө сагта зузааншаг мүнгэтэй ямар хүн сүлөөтэйгөөр ябажа, үхибүүдые суглуулжа байха гээшэб? Аймагай дэмжэлтэгүйгөөр яажа ажал ябуулхаб?
Мартын 21-дэ Бүхэдэлхэйн поэзиин үдэр тэмдэглэдэг. Ерэхэ хабар энэл дэмбэрэлтэ үдэр Буряадайнгаа ирагуу найрагшадые, “Уран Дүшынгөө” уран зохёолшодые урижа, Захааминайнгаа эдир зохёолшодые эб хамта суглуулая. Тиигэжэ Аюша Доноевой 85 жэлэй ойе угтуулан, тоонто Санагадань удаадахи урилдаагаа үнгэргэе гэжэ “Уран Дүшэ” нэгэдэлэй түрүүлэгшэ Санжай-Ханда Дармаева уриба.
Хэшээлнүүд
Захаамин аймагай һургуулинуудай буряад хэлэнэй болон уран зохёолой 20 багшанартай Буряадай багшанарай мэргэжэл дээшэлүүлдэг БРИОП-ой буряад хэлэн болон уран зохёол хүгжөөлгын лабораториие даагша, БГУ-гай Зүүн зүгэй дээдэ һургуулиин доцент, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй дид-доктор Баярма Цырендоржиева семинар үнгэргөө.
Буряад хэлэ заахадаа, мүнөө үеын болбосоролой онол арга хэрэглэжэ, шэнэ эрилтэнүүдые хэшээлдээ бэелүүлхэ хэрэгтэй. Тиихэдээ текстдэ үндэһэлжэ, үхибүүдые бэшэмэл болон сээжэ хэлэлгэдэ һургаха тухай хэлсээ. Текст уншахадаа, орфоэпиин-аман хэлэнэй дүрим сахиха хэрэгтэй (илангаяа энэ урилдаанда олонхи үхибүүд яажа бэшээтэйб, тэрэл янзаарнь уншахые оролдоо). Мүнөөнэй үхибүүдые түрэл хэлээрээ уһа урадхуулжа байһандал харилсажа шадаха дадалтай болгохо тон шухала. Харин тиихэдэ мүнөөнэй үхибүүд хоорондоо түрэл хэлээрээ харилсажашье шадахаа болижо байнхай. Гүрэнэй шалгалтанууд болон дүнгүүдынь бодото эрдэм болбосоролые харуулна гү, ашагтай ашаггүй тухайнь һонирхолтой хөөрэлдөөн болоо.
Эхэ бэшэгнай
Хуушан монголоор яажа бэшэхэб гэжэ Таисия Мархаева һонирхолтой хэшээл үнгэргөө. 1930-аад он болотор Буряадта хуушан монголоороо бэшэжэ байгаа. Энэ бэшэгэй һайниинь гэхэдэ, халхашье, торгодшье, дархадшье, хальмагшье, буряадшье бай, булта ойлгодог ниитэ нэгэ хэлэн байһан гээшэ. Бэшэхэдээ, тон наринаар угалза хээ гаргажа байһандал бэшэдэг. Тиибэшье дэлхэй дээрэ эгээл түргэн бэшэг гэжэ тоологдодог. Энэл бэшэгээр ямаршье суглаа хуралай, сүүдэй ябасые хүнэй хэлэһэнтэй зэргэ бэшэдэг байһан. Үхибүүдшье, наһатайшуулшье ехэтэ һонирхожо, өөрынгөө, эжы абынгаа, нютагайнгаа нэрэнүүдые яажа гаргахаб гэжэ ехэтэ оролдоо.
Урлал
Үйһөөр дархалха хэшээлдэ багашуулшье, багшанаршье ехэл дуратайгаар хабаадаа. Дархан, багша Валерий Цыбиков уран зугаагаа дэлгэжэ, харахада, үйһэнэй нюусануудые угаа бэлэхэнээр нээжэ үгэнэ. Сугларагшад ехэл оролдосотойгоор багшын хэлэһээр, харуулһаар юумэеэ ханамжатайгаар бүтээнэд. Нэгэ хэшээл соо иимэ ехэ ойлгосонуудые нэгэ доро ойлгуулжа байхадань гайхамаар.
Энэ хэшээлдэ хабаадаһан хүнүүд баһал бодолнуудаараа хубаалдахадаа, шэнэ сагые ехэл шүүмжэлбэ. Һургуулида ажалай хэшээлнүүд болюулагдаа. Ехэ һургуулида тиимэ мэргэжэлтэй багшанарышье бэлдэхэеэ болинхой. Хүдөөдэ байһан үхибүүд алха һүхэ баряа юм бэзэ. Харин хотынхид хараашьегүй байхал даа. Ажалай хэшээлгүй һурагшад хаанаһаа, хэнһээ юу хэжэ һураха юм? Үхибүүдээ ажал хүүлэжэ һургаагүй бидэнэр яаха болонобибди гэһэн хүндэхэн бодолнуудта эзэлэгдээ. Амаралтын, ажалай лагерьнууднай хаанаб? Үдэрэй амаралтын талмайнууд гэжэ һургуулиингаа дэргэдэ бага сагаар түхеэрээд лэ, хүүгэдые эдеэлүүлээд, заа-зуу наадхуулаад дүүрээ! Наһаа хүсөөгүй үхибүүндэ шала угаалгабал, зэмэтэйш, хүүрээ дуулгаагүй түрэһэн үхибүүндээ хургаар хүрэбэл, гүрэнэй хууляар харюусахаш! Хожомоймнай үетэн хүлөөрөө ябахаяа болижо, гараараа юушье хэхэгүй гээшэ гү? Тиигээ һаа, баарһаднай, ямар бэе махабадтай байха юм гэлдэжэ гайхалдабад. Ажабайдалай шэрүүн асуудалнууд, харюугүй асуудалнууд...
Тиигэбэшье, ажабайдалай шэрүүн шанга долгинуудые эрэлхэгээр дабажа гараһан буряад арад энэ шэрүүн бэшэ, харин даншье һаа налуу-нялуу бэрхэшээлые дабажа, эдирхэн Ургы Батуевагай “хүн нэрэеэ һаная” гэжэ бэшэһээр, дабажал гарахабди гэжэ этигэе.
Алексадра Цыденовагай дуулан хэлэһээр:
Зөөлэн хүрьһэтэ дайдаараа
Зохид зантай нүхэдтэеэ
Золой захяа юрөөлтэй
Зоригтойхон дабшаял,
Золтой һаруул саг тээшэ!
Түрэлхи хэлээрээ уранаар зохёожо туршадаг үхибүүдэй байһаниинь болоо. Иимэл хүүгэдэй байхада, буряад хэлэн хэзээдэшье унтархагүй гэһэн гэгээн бодол түрүүлнэ. Энэл ирагуу захяа дуунай дабталгаар дабтан дүүргэе:
Үлзы хутаг оршоһой,
Үндэр хэшэг дэлгэрһэй!
Сэнгэ РИНЧИНОВ
