616
1943 оной зун Курска дүхэригэй халуун байлдаануудай үедэ Павел Илларионович фашис булимтарагшадай 6 «тигр», 2 «пантерэ» һамна бута сохиһон габьяатай. Тэрэнэй харуулһан энэ габьяа мартагдаагүйень гэршэлэн, түрэһэн нютагтань тодхогдоһон хүшөөгэйнь дэргэдэ үй түмэн зон сугларба. Тэдэнэй дунда Буряад Уласай Арадай Хуралай һунгамалнууд, Хяагта аймагай засаг зургаанай түлөөлэгшэд, Улаан-Үдэ хотоһоо бууһан айлшад олон байба.
Хүндэ танкнуудые һамна бута сохижо, дэлхэйн хэмжээндэ үндэр нэрэ олоһон Ленинэй орденой болон «Алтан одон» медалиин кавалер, сержант Павел Илларионович Банновай 100 жэлэй ойдо зорюулагдаһан жагсаалые Хяагта аймагай засаг дарга Александр Буянтуев баяр ёһололой оршондо нээбэ.
- Хяагта аймагта мүнөө дээрээ Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай 9 ветеран ажаһууна. Ямар һайндэр эндэмнай болоноб, тэдээндэ аха захатамнай ехэ эдэбхитэйгээр хабаададаг. Афганистанда болоһон дайнда хабаадаһан сэрэгшэднай мүн лэ наһатай боложо байна гээшэ. Ушар иимэһээ тэдэнэй ээлжээн боложо байна гэхэдэ, алдуу болохогүй. Павел Иллларионовичой хүбүүн Иван Павлович Баннов сэрэгшэ-интернационалист байһан юм. Харин мүнөөдэр манай дунда аша хүбүүниинь Ородой Холбоото Уласай аюулгүй байдал хамгаалдаг албанай Буряад Уластахи хэлтэсэй хилын харуулай хүтэлбэриин офицер Андрей Иванович Баннов байна гээшэ. Советскэ Союзай Геройн хүшөөгэй дэргэдэ мото-буудагшадай амяараа 37-дохи бригада зогсоно. Тэдэнэр баатарай дурасхаал хүндэлһэн ёһолол салют бүтээхээр бэлэн. Гадна Новодесятниково һууриндамнай Хяагта аймагта оршодог бусад сомонуудай дарганар, арадай һунгамалнууд олоороо ерээд байна гээшэ, - гээд Хяагта аймагай захиргаанай дарга Александр Буянтуев сугларагшадта мэдээсэбэ.
Сержант Павел Банновай харуулһан габьяа
ХХ зуун жэлэй тон һүрөөтэй дайнай дүлэн соогуур ябахадаа, Павел Илларионович Баннов эрэлхэг зүрхэтэй байһанаа хархис дайсадта харуулаа. Сержант Баннов дайсадай омогорхол болохо 8 танк һүнөөжэ, Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ танкнуудые бала сохиһон эрхим табан сэрэгшэдэй зэргэдэ ородог юм. Тэрээн шэнгеэр гурбан үдэрэй туршада зургаан «тигр» гансаараа һалгаһан сэрэгшэ энэ дэлхэй дээрэ болоһон бүхы дайнуудай түүхэдэ дүтэ наагууршье үгы.
1943 оной июлиин долоондо болоһон энэ ушарые дахин дурдая. Германиин хүндэ 40 танк Курска дүхэригэй нютагуудай газарай ёолотор мүлхижэ, ара нюргандаа халуун ами орхихогүй гэһэн хара һанаа һанаалаад буужа ябаба. Муухай дайсад өөрынгөө хара аминда угаа хайратай һэн тула тэрэ дүшэн танкнуудые дээрэһээнь сохом зуугаад самолёдууд халхална. Танкнуудай араһаань немец ябаган сэрэг ехэл огсомоор алхална. Тиимэ олон дайсаднай 26-тайхан сержант Павел Баннов угтаха гэжэ үшөө мэдэнэгүй. Үхэлгүй гэжэ алдаршаһан «Тигрнүүдэй» саагуур хороод ябахадань, аюулгүй ха юм. Теэд танкнуудтай тэмсэдэг буугай абяан соностоод, урдуур ябаһан хас тамгатай нэгэ танк үдхэн хара утаа хаян, галда абташаба. Буу бариһан хүн «Пантерэ» һалгаажархиха юм гэжэ 1943 ондо хэншье хаража үзөөгүй байгаа. Павел хара багаһаа хойшо буудахадаа мэргэн байһан. Эндэ нэгэ иимэ ушар дурдалтай. Хооһо нойтон сагта өөдэ болоһон энэ хүбүүхэн рогаткадаа шулуу хээд, хэрмэниие харбажа унагаадаг байгаа. Эсэгэнь хүбүүнэйнгээ агнуурида дүрэтэйень харахадаа, буу барюулжа һургаа һааб даа. Агнуурида олоһон дүршэлынь дайнда угаа шухала байшаба. «Пантерэ» түхэлэй танк тэдэниие хюдадаг буугаар буудажа һалгахын тула, нэгэдэхеэр, тэдэниие бэедээ нилээн дүтэлүүлхэ хэрэгтэй. Хоёрдохёор, буудахадаа тулюур газарнуудыень элирүүлхэ шухала. Гурбадахяар, буудабал, алдажа болохогүй. 79-дэхи танкова бригада Павел Банновайнгаа мэргэн буудадаг байһанайхи дайсадай добтололго саг зуура зогсообо. Июлиин 10-да илангаяа хүндэ байлдаанда Павел Илларионович ороо. Немецүүд дунда зэргын хэмжээнэй «Пантерэнүүдэйнгээ» орондо «Тигр» түхэлэй зургаан танк урдаа тууба. Сержант Баннов тэдэнэй дүрбыень буугаараа һүнөөжэ үрдибэ. Үлөөшэ хоёр «Тигр» хаанаһаа буудажа байһыень хаража байһан тулай эрэлхэг сэрэгшые дараха гэжэ шиидэбэ. «Тигрнүүдэй» дан дүтэ хүрэжэ ерэхэдэ, урдаһаань буудахань аюултай байһан тула Павел Баннов окоп руугаа шургаба. Немецүүд дээрэнь хүрэжэ ерэхэдээ, танкаяа урагша-хойшонь ябуулжа байгаад, байра дээрээ эрьелдэжэ байгаад, сэдьхэлээ ханааба. Ород сэрэгшые сохом һүнөөбэбди гэжэ һанаад, саашаа мүлхижэ ябатарнь, үнөөхи сержант Баннов гэнтэ газар дороһоо гаража, ара нюрганһаань буудахадаа, немец танкистнуудай бодииень зорюулба.
Нэгэ байлдаанай туршада аяар зургаан «Тигр» һүнөөһэн ябаган сэрэгшэ дэлхэйн түүхэдэ үгы юм. Фашис булимтарагшадтай тэмсэхэдээ шэн зориг харуулһанайнгаа түлөө сержант Павел Илларионович Баннов СССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй 1943 оной августын 27-ой Зарлигаар Советскэ Союзай Герой болоһон юм. Үбсүүень Ленинэй орден, «Алтан одон» медаль шэмэглээ.
- Павел Илларионович Баннов Советскэ Союзай Герой гэһэн нэрэ зэргэдэ Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ хүртэһэн түрүүшын мянган сэрэгшэдэй дунда ороно. Бүхы дээрээ халуун дайн соогуур 132 мянган сэрэгшэ иимэ үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэһэн юм, - гээд, Хяагта аймагай сэрэгэй комиссар Юрий Вавулов хөөрэжэ үгэбэ.
- Хяагта аймагта Советскэ Союзай гурбан Герой бии. Энэ аймагай үшөө хоёр сэрэгшэ үндэр энэ нэрэ зэргэдэ дэбжүүлэгдэһэн аад, элдэб шалтагаанаар хүртэнгүй үлэшэһэн юм даа, - гээд Хяагта аймагай дайнай болон ажалай, зэбсэгтэ хүсэнүүдэй болон хуули хамгаалгын албануудай ветерануудай Зүблэлэй түрүүлэгшэ Цыбик Очиров тайлбарилжа үгэбэ.
Хэншье мартагдаагүй, юуншье мартагдаагүй
Хилын харуулшад Ородой Холбоото Уласай бүхы сэрэг соо тон хүндэтэй һуури эзэлдэг. Амаршалгын дулаан үгэнүүдые хэлэхэдээшье, тэдэнэр соморхон. Зүгөөр хэлэһэн үгэнүүдынь гүн удхатай байба:
- Мүнөө сагта сэрэгэй алба хаажа ябаһан эрхэтэн бүхэнэй зүгһөө та бүгэдэндэ амгалан байдал үреэхэ байнаб. Хэрбэеэ хархис хара дайсан Эсэгэ ороноймнай хилэ гаталхыеһэдэбэлнь, бидэ тэдэниие тогтоохобди. эрэгшэнэй уялга гүйсэдхэхөөр бэлэмди, - гээд, сад-няд байтар Хяагтын хилын харуулай хүтэлбэриин хоёрдохи батальоной командалагшын орлогшо, гвардиин майор Рустам Мамедов бата бэхи үгэнүүдые сугларагшадай шэхэндэ торсолбо.
Павел Банновай түрэһөөр зуун жэлэй ойдо зорюулагдаһан хэмжээ ябуулганууд нэн түрүүн ургажа ябаа улаан бургааһадта хэрэгтэй. Хяагта аймагай һурагшад, эндэхи тусхай мэргэжэлтэнэй һургуулинуудай оюутад тус хэмжээ ябуулгануудта эдэбхитэйгээр хабаадажа байһанииень харахадаа, нютагай аха захатанай досоонь уни бутараад орхино.
- Би Хяагтын медицинскэ колледжын зүгһөө Павел Банновай хүшөөгэй дэргэдэ боложо байһан уулзалгада хабаадажа байһандаа урматайб. Советскэ Союзай Герой Павел Илларионовичтой нэгэ нютагтайб гэжэ һанахадаа, сэдьхэлдэмни ехэ омогорхол түрэнэ. Хүндэ танкнуудые олоор һүнөөһэнэйнь түлөө СССР-эй сэрэгэй амжалтануудай номдо нэрэнь оронхой гэжэ бидэ мэдэнэбди. Тэрэнэй харуулһан габьяань Эсэгэ орондоо үнэн сэхэ эрхэтэн болохо хэрэгтэмнай туһатай. Агуу сэрэгшын 100 жэлэй ойдо зорюулагдаһан хэшээлнүүд манай колледждо боложо үнгэрөө. Манай оюутад болон багшанар Павел Баннов тухай ябаган стенд бүтээгээд, хүдөө нютагуудаар тэрэнээ зөөжэ харуулна. Агуу иимэ сэрэгшын намтартай танилсахаһаа эрхим жэшээ мүнөөнэй залуушуулда үгы. Эсэгэ оронойнгоо түлөө омогорхожо ябаха сэдьхэл хүн бүхэнэймнай досоо түрэнэ, - гэжэ Хяагтын анагааха ухаанай колледжын оюутан Александр Баннов мэдээсэбэ.
Ехэ Нугын һомоной дарга Даши Эрдынеев үгэ хэлэхэдээ, хүл дээрээ ябаһан ажалай баатарнуудаа дурдахые бодобо:
- Манай нютаг ажалша шиираг хүнүүдээр баян. Минии ухаанда Фёдор Максимович Рыжков, Ольга Александровна Баннова болон Иван Емельянович нэн түрүүн ороод орхино. Советскэ Союзай Геройн түрэлхидые дурдангүй баһал болохогүй. Минии хараһаар байтар эндэ Тамара Павловна басаганиинь, аша хүбүүниинь – Андрей Иванович зогсоно. Татьяна Ивановна бэринь байна. Манай нютагһаа гарбалтай агуу сэрэгшын гэгээн дурасхаал хүндэлжэ ерэһэн хүн бүхэндэ мэндые хүргэнэб. Та бүгэдэндэ элүүр энхые, энэ дэлхэйн хамаг һайн һайханиие үреэхэ байнаб, - гээд, Даши Эрдынеевэй үгэлхэдэ, сугларагшад альгаа ташаба.
Замыемнай гэрэлтүүлдэг мүшэн мэтэ һэн
Иигэжэ Павел Банновай аша хүбүүн, сэрэгшэ Андрей Банновай үгэ абахадань, сэдьхэлынь хүдэлжэ байна гэжэ бултанай нюдэндэ элеэр харагдаадхиба. Манай үбгэн абын габьяа манай дууряаха амиды жэшээ боложо үгөө. Үгэдэ орохоһоо хойшо үбгэн абамнай юрын хүн бэшэ гэжэ ойлгодог болоо һэмди. Өөрынгөө үхибүүдые энэ жэшээ дээрээ өөдэнь болгоо. Бидэшье хожомынь иимээр хүмүүжээбди. Иван Павлович Банновай хүбүүниинь сэрэгшэн болоо гэжэ та хуу булта мэдэжэ байнат. Бишье эсэгынгээ мүрөөр алхалааб. Манай Эсэгэ ороной гимндэ иимэ үгэнүүд бии гүб даа. «Манай эрхэ сүлөөтэ Эсэгэ орондо алдар соло!» Эсэгэ орон гэжэ үгэнүүдэй удха дээрэнь тогтоё. Иимэ һайхан үгэнүүдые дуулахадаа, бидэ нэн түрүүн өөрынгөө түрэһэн үлгы нютаг тоонто тухай бодолнуудта эзэлэгдэнэбди. Удаань бүхы гүрэн толгойдомнай багтана. Харин эрхэ сүлөө гээшэ юун гээшэб? Эрхэ сүлөөгүйгөөр ямаршье эрхэтэн, ямаршье арад жаргалгүйл даа. Мүнөө харыт даа. Толгой дээрэмнай тортоггүй сэлмэг тэнгэри байна. Дээрэһээмнай наран игаана. Бэе бэеэ хараад, баясажа байнабди. Үхибүүднайшье маанадые хүхеэнэ ха юм, - гээд, нютагаархидайнгаа нюдэнүүд руу сэхэ шэртээд, иимэ зохид үгэнүүдые Советскэ Союзай Геройн аша хүбүүн, Ородой Холбоото Уласай аюулгүй байдал сахидаг албанай хилын харуулай хүтэлбэриин офицер Андрей Банновай хэлэжэ байхада, сугларагшад оршолонто юртэмсын зоболон тухай саг зуура мартажа болоо.
«Мүнхэ наһанай мүшэн» гэһэн дурасхаалай үдэшэ
Орой намар боложо байгаа хадань, саг агаарай шэнжэ шэмэрүүхэн болоод байба. Ушар иимэһээ хүшөөгэй дэргэдэ ерэһэн хүн бүхэндэ сэрэгшын хүнэһэ дурадхахадань, хэншье арсабагүй. Аяга халуун сай уужархихадаа, хүнүүд баясаба. Энэ һамбаандань Ехэ Нугын дунда һургуулиин Новодесятниково һууриндахи филиалай һурагшад дайнай үедэ зорюулагдаһан зүжэглэмэл хэһэгүүдые хүхэ мүнхэ тэнгэри доро харуулба. Тииһээр байтараа, нютагайнгаа клубта орожо, гоё гэгшын зугаа наадатай тоглолто эхилшоо бэлэй.
Хяагта аймагһаа Улаан-Үдэ нүүжэ ерэһэн зоной эблэлэй түрүүлэгшэ Найдан Чимбеев тайзан дээрэ гаража ерэхэдээ, ажалайнгаа иимэ зүйлнүүдтэ анхаралаа хурсадхаба:
- Бидэ, Хяагта аймагай нютагай эблэл, Хяагта аймагай захиргаантай нягта харилсаатайгаар ажалаа ябуулдагбди. Үшөө тиихэдэ нютаг нютагуудай сомонууднай баһал эб эетэйгээр маанадтай хүдэлнэ гээшэ. Новодесятниково һууринай эдэбхитэн Павел Илларионович Банновай зуун жэлэй ойдо бэлэдхэл угаа бэрхээр ябуулба.
Найдан Чимбеев өөрөө Арадай Хуралай һунгамал ябаһан хадаа Арадай Хуралай Түрүүлэгшэ Цырен-Даша Доржиевай моторлоһон Баярай бэшэгүүдые барюулхыень, Буряад Уласай хэмжээн дээрэ хуули зохёодог засагай энэл зургаанай түлөөлэгшэ Заян Бадмаевые уриба. Дашидондог Батоевой «Эмшэн Санжимитэб Цыбиктаров Буряад болон Монгол орондо» гэжэ нэрэтэй шэб шэнэхэн номуудые нютагаархидтань Найдан Чимбеев бэлэглэбэ.
Хяагта аймагай Новодесятниково һууринда ажаһуудаг зоной урманда аймагай болон Буряад Уласай зохёохы түрүү бүлэгүүд хатар наада дэлгэбэ. Сэрэгэй оркестр угаа эдэбхитэйгээр тэрээндэнь хабаадаһан байна. Хүүгэдэйнгээ хатарха, дуулахыень харахадаа, нютагаархид одоол хужарлаа. Хяагта аймагай захиргаан Павел Илларионович Банновай 100 жэлэй ойдо эршэтэйгээр бэлдэһэн габьяата зоноо үнэтэ болон дурасхаалта бэлэгүүдээр урмашуулаа. Иигэжэ удха түгэлдэр энэ хэрэг үндэр хэмжээндэ бүтэбэ гээшэ.
Баяр ЖИГМИТОВ
