1209
1991 ондо Буряадай телевиденидэ сэбэр буряад хэлэтэй сэбэрхэн нэгэ басаган бии болоод, бэлэн бэшэ, харюусалга ехэтэй энэ ажалда түрүүшын үдэрһөө «шунгажа» орошоо бэлэй. Хүндэрхөөд, залхуураад, янгалаад гаража ябашаха хэбэргүй, зүрхэтэй, лаб лэ хүдэлхэ эрмэлзэлтэй хүн гэжэ эли байгаа. Буряад бэшэлгээр дүршэл үгышье һаа, хэлэндээ бэрхэ…
Буряадай сэнхир дэлгэстэ бүхы наһаяа зорюулһан, «Буряадай түрүү хүнүүд» гэһэн мүрысөөндэ юундэшьеб мүнөө болотор оролсоогүй байһан Дарима Жамсоева тухай бэшэнэб. Бүхы юумэн сагтай, өөрын хугасаатай байдаг гэлсэгшэ: мүнөө одоол энэ хүнэй ээлжээн ерээ юм бэшэ аал даа.
Буряад бэшэлгээр дүршэлгүй аад, хэлэндээ бэрхэ байһанайнь эшэ үндэһэн Агын аймагай Хойто-Ага нютагта юм. Һургуулида ород ангида һураһан, удаань жэлэй туршада хонин ажал дээрэ хүдэлөөд, Доржо Банзаровай нэрэмжэтэ багшанарай дээдэ һургуулида түүхын багшын мэргэжэлээр һуража гараа.
Һургуулиин удаа хониндо гараха гээшэ тэрэ үедэ Агада заатагүй баримталагдадаг, тиихэдэ үшөө гэр бүлэдэ заабол сахигдадаг нангин заншал байһан юм. Тойрогой нютаг бүхэнэй залуушуул иигэжэл ажабайдалай үргэн харгыда гарадаг һэн.
Хонишоной үнэр баян бүлэдэ арбан хоёр хүүгэдэй одхониинь боложо түрэһэн Дарима багаһаа ажалда бэрхэ бэлэй. Ажалша, Эхэ орондоо дуратай, эрмэлзэл ехэтэй бүлын хүүгэд яабашье жэгдэ бэрхэнүүд байдаг гээбы даа. Аха эгэшэнэрыньшье мүнөө дэлхэй дүүрэн дэлгэржэ, уг удамаа үргэлжэлүүлэн, зон нүхэдтөө хүндэтэй, гүрэн түрэдөө туһатай ажаһуудаг. Даримын хадамаараа Жамсоева хадань, эгээ ехэ ахань СССР-эй арадай артист Ким Базарсадаев байгаа гэжэ хүнүүд тухайлдагшьегүй. Абань - дайнай ветеран, нютаг зондоо «Балдан ахай» гэжэ нэрлүүлжэ, эгээл хүндэтэй хүнүүдэй нэгэн ябаһан, гүрэн түрынгөө аша туһада айхабтар ехэ хубитаяа оруулһан хүн юм. Наһанайнь нүхэр Баатар - нютагайнь хүн, түбшэн, томоотой, өөрын үгэтэй, үүргэтэй гэрэй эзэн. Жамсоевтон мэргэжэлээ олоһон хоёр хүүхэдтэй, энхэржэ эрхэлүүлхэ зээтэй түгэс айл юм.
Дарима хара багаһаа хүдөөгэй бууса тойроод ямар ажал байдаг бэ, баранииень жэншэдгүй хэжэ үндыһэн. Тэрээхэн үень абари зандань шэнгэһэн байгаа ёһотой – юушье забдаа һаа, заатагүй захалдаг, захалаал һаа, захадань гарадаг.
Буряадай гүрэнэй телевиденидэ хүдэлхэ гээшэ тон хүндэтэй, харюусалга ехэтэй юм. Дарима Балдановна урин зулгы хандасаараа, тордиһогүй торгон, жэнхэни һайхан буряад хэлээрээ, хаража ханашагүй дамжуулгануудаараа олон тоото харагшадайнгаа зүрхэ сэдьхэл буляаһаар үнинэй. Хэды олон хүнүүдые, ажал хэрэгүүдыень үргэн, магтан харуулаа гээшэб, харин өөр тухайнь хэн хэзээ харуулааб, хэн хаана бэшээ юм? Үгыл даа, энэмнай Дарима Жамсоева тухай аһан түрүүшын бэшэлгэ бэшэ гү? Гансал ойн баяртань дашарамдуулан, Туяна Зондуевагай үнэн сэдьхэлһээ бэшэһэн толилгыень ород хэлэн дээрэл уншаа һэм.
Дарима Балдановнагай дамжуулга бүхэниинь удхатай, тоб байса табигдаһан тодорхой зорилготой. Гансаараа хүтэлдэг дамжуулгануудыень нэрлэбэл, тэдэнь доторойнгоо удхые дүүрэн тайлбарилжа харуулна: арадай ёһо заншал, Буддын шажан тухай хөөрэдэг «Мүнхэ зула», Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай хойшолон, дайнһаа бусаһан сэрэгшын дайшалхы намтар, хуби заяан тухай харуулдаг «Баатар сэрэгшэ», тиихэдэ харагшадай ехэ дуратайгаар хүлеэдэг «Буряад орон» дамжуулга.
Дарима Жамсоева ябаһан ябадал, хэһэн алхам бүхэнөөрөө үндэһэн ажабайдалай үльгэр жэшээ боложо байдаг хүн юм. 1990-ээд онуудта бүхы Буряад ороноор дасан дугангуудые һэргээлгын, шэнээр барилгын ехэ хүдэлөөн эхилээ һэн гүб даа. Дарима Балдановна энэ ехэ хүдэлөөндэ хам оролсоод, тон эхинһээнь мүнөө болотор таһалгаряагүй хабаадаһаар зандаа: шажан мүргэл, дасан дугангууд тухай харуулжал, хөөрэжэл байдаг. Сагаалганай хуулита боложо, тэмдэглэгдэжэ эхилхэдэ, түрүүшынхиеэ Ивалгын дасанай Шэнын нэгэнэй үглөөнэй хурал, мүн Зүблэлтын талмай дээрэ эмхидхэгдэһэн соёлшодой ехэ нааданһаа зурагуудые буулгажа, тэрэ доронь сэнхир дэлгэстэ сэхэ дамжуулжа, бүхы уласайнгаа арад түмэниие баясуулаа.
Гадна «Мүнхэ зулынгаа» гэрэл туяагаар Буряадайнгаа ажаһуугшадта Далай багшын һургаал, номнолые дамжуулха гэжэ горитой оролдолго гаргаһан хүн юм. Энэ хэрэгээ үйлэдэжэ, Далай ламатай 5 удаа бараалхажа ерэһэн. Тиихэдээ хоёр удаа Энэдхэгтэ, хоёр удаа Монголдо, нэгэ дахин Латвида Далай ламын буухада ошожо, удха түгэлдэр хэдэн дамжуулгануудые хэһэн байна.
Үни болоо, үшөө 90-дэхи онуудаар бэлэй, Москва хотоһоо эрдэмтэ зоотехник Нима Дамдиновичай нютагтаа үүлтэртэ хони үсхэбэрилхэ зорилготой ерэхэдэнь, Буряадай телевидени Даримын нюураар тэрээндэ горитой туһа хүргэһэн, эрдэмтын аша туһатай мэдээсэлнүүдые хөөрэһэн дамжуулгануудые хэдэг бэлэй.
Юрэдөө, энэ хүнэй һанаагаа зобохогүй асуудал гэжэ үгы юм. 2016 ондо аяар хаана байһан Урда Солонгос ошожо, нютагайхиднай юундэ тиимэ олоороо тиишээ ошоноб, тэндэ яажа түбхинэдэг, юу хэдэг бэ гэжэ гайхалтай һонин дамжуулгануудые бэлдээ бэлэй. Дэлхэй түбеэр таража һуурижаһан арадаа хайрлажа, һүр һүлдыень үргэжэ харуулһан дамжуулганууд нилээд олон.
Дарима Балдановнагай үсэд нэтэрүү оролдолгоороо олоһон нэрэ хүндэнь алишье сагта арюун һайхан байһай даа, олоной юрөөл хүрэхэл ёһотой. Буряадай Засагай газарай, Арадай Хуралай, Бүгэдэ Буряадай соёл хүгжөөлгын эблэлэй шагнал хайранууд энэ хүндэмнай олон. Үшөө тиихэдэ Буряадайнгаа түрүү хүнүүдэй дунда өөрынгөө һуури эзэлхэл ёһотой хүн энэл даа – Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, сэнхир дэлгэсэй мэдээсэлэй албанай орлогшо дарга Дарима Жамсоева!
Николай ШАБАЕВ
