824
28-дахи санаторно һургуулиин санашад
1947 ондо булган талата Буряад орондомнай түрүүшынхиеэ 28-дахи санаторно интернат һургуули нээгдэһэн түүхэтэй. Дээдэ Онгостойн модолиг, сэбэр агаартай газарта байгуулагдаһан һуралсалай-элүүржүүлгын энэ эмхиие 70 жэл соо ударидажа, хүгжэлтэдэнь ехэ нүлөө үзүүлһэн захиралнуудые дурдаагүйдэ аргагүй. Эдэ хэд бэ гэбэл, К.Г. Улаханова, Л.С. Рогаль, М.К. Барсук, И.З. Николаев, П.А. Абашеев, А.М. Бунаев, Е.М. Миронов, Ц.С. Митыпов, В.И. Шопхоев, Б.С.Гармаев гэгшэд болоно. Гадна үнинэй багшанар А.М. Петелина, Н.И. Михайленко, Е.А. Соколова, А.А. Хафизова, Л.М.Банзаракцаева гэгшэд мүнөө болотор бүхы шадал хүсэеэ, ухаан бодолоо, дулаан хандасаяа һурагшадтаа дамжуулан, амжалтатайгаар хүдэлһөөр зандаа.
Һургуули үндэр амжалтануудтай
Тус һургуулида 3-тайһаа эхилээд, 15 наһа хүрэтэр 240 хүүгэд хүмүүжүүлэгдэнэ. Эдэ үхибүүд 3 һараһаа дээшэ саг соо эндэ байрлажа, үбшэнһөө һэргылэгдэдэг болон аргалуулагдадаг юм. Һургуулида 40 багшанар амжалтатайгаар хүдэлжэ байна. Тэдэнэй олонхинь үндэр нэрэ зэргэнүүдтэй, эрдэм һуралсалай хүндэтэ хүдэлмэрилэгшэд болон дээдэ зиндаагай мэргэжэлтэд болоно. Тэдэ ажалдаа һуралсалай шэнэ онол аргануудые, оньһон хэрэгсэлнүүдые хэрэглэжэ, элдэб янзын түсэлнүүдые бэелүүлдэг.
2006 онһоо хойшо заншалта болоһон «Ерээдүй руу алхам» («Шаг в будущее») гэжэ уласай эрдэмэй-практическа хуралдаан энэ һургуулида үнгэргэгдэдэг юм. Тэрэнэйнгээ дүнгөөр «Интернадай түхэлтэй һуралсалай эмхинүүдэй һурагшадта зорюулагдаһан «Ерээдүй руу алхам» гэжэ эрдэмэй-практическа V хуралдаанай материалнууд» гэжэ гаршагтай суглуулбари 100 шэрхэгээр хэблэжэ гаргаа. Гадна 2016 онһоо эхилжэ, «Эхин шатын болон ниитэ һуралсалай гүрэнэй стандартнуудые бэелүүлхэдээ бүтээдэг түсэлнүүдые зохёолгодо туһатай гол зүйлнүүдые бүридхэлгэ» гэһэн ниитэ гаршагтай һуралсал ябуулдаг болобо. Тус программа ямар зорилгонуудые хараалнаб гэхэдэ, һурагшад түсэлөө бэелүүлхэдээ, нэгэдэхеэр, бэеэ даанги, хоёрдохёор, ехэ харюусалгатай болоно. Багшанар хэшээлдээ хэрэглэхэ шэнэ онол аргануудые хододоо шудалжа байдаг. Тэдэнь һурагшадай улам һүбэлгэн боложо, даабаринуудаа бүри түргэн хэдэг болохын бата үндэһэн болоно.
"Ерээдүй руу алхам" гэһэн хэмжээ ябуулгын үедэ
Жэл бүри 280-яад үхибүүд энэ һургуулида бэеэ шангадхан һайжаруулна. Тэдэ тусхай гуримаар үдэртөө 6 дахин үл ехэтэй хоол баридаг, нэгэ саг гуша минутын туршада нойрсоод бододог, мүн сэбэр агаарта бэеэ һоридог байха юм. Үдэр бүри бэеын тамир һайжаруулха забһар байдаг, даабаринуудаа дүүргэхэ тусхай саг хараалагдадаг, мүн лэ ямар нэгэн хэрэг эрхилдэг бүлгэмүүдтэ ябадаг, ном уншадаг, наададаг, зурагта (телевизор) харадаг юм.
- Манай һургуули 70 жэлэйнгээ ойн баяр угтажа байна гээшэ. Мүнөө сагта бидэ һуралсалай болон хүмүүжүүлгын талаар асуудалнуудые үргэн дэлисэтэйгээр шиидхэжэ байнабди. Жэшээнь, үнгэрһэн хабар Бүхэроссиин конкурсдо хабаадажа, «Эрхим һуралсалай һургуули» гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртөөбди.
Тиихэдэ энэ намар Ородой Холбоото Уласай санаторно эрхим һургуули гэжэ тодорообди. Ноябрь һарада манай һурагша Эржена Гомбоева Санкт-Петербург хотодо болохо хуралдаанда хабаадахаяа ошохо. Тэндэ урагшатай ябажа бусаха юм бэзэ гэжэ найданабди. Һургуулиин ажабайдал багшанарай, хүмүүжүүлэгшэдэй ажалһаа дулдыдадаг юм. Үдын хойно, хэшээлнүүдэй түгэсэхэдэ, һурагшаднай хүмүүжүүлэгшэдэй харюусалга доро ороно. Хүүгэдые ажалда хара багаһаань дадхааха гэжэ оролдонобди. Эндэмнай Елизавета Жамсарановна Бадмаевагай хүтэлбэри доро һургуули-саад хүдэлнэ. Эрдэмэй доктор Антон Викторович Кушнарёв хүдэлмэрииень эрдэмэй талаһаа хангана, хүмүүжүүлэгшэд болон үхибүүдтэй нягта харилсаа тогтоонхой. Үхибүүднай саадтаа ехэ дуратайгаар ябадаг, - гэжэ һургуулиин захирал Цырен Раднаевич Базаров хөөрэнэ.
- Үшөө юун гэжэ онсолон хөөрэлтэйб гэхэдэ, хүүгэднай тамирай мүрысөөнүүдтэ эдэбхитэйгээр хабаадана. Олохон үхибүүд манай һургуулида ороходоо, хахад жэлээр, зариманиинь бүхэли жэлээр байжа һурана ха юм. Тиигэхэ зуураа тэдэмнай тамаржа, санаар һолжоржо һурана. Яһала олон һурагшаднай ГТО-гой эрилтэнүүдые гүйсэд дүүргэдэг болоод, гэртээ харинад. Эндэмнай һураһан үхибүүд: «28-дахи һургуулияа, багшанараа, сугтаа һураһан нүхэдөө ехээр һанаабди», - гэжэ хододоо хэлэжэ байдаг. Бидэ иимэ дулаан үгэнүүдтэнь ехээр омогорхонобди. 70 жэлэйнгээ ойн баяр угтажа байхадаа, һурагшаднай элүүр энхэ бэетэй, һургуулидаа һайнаар һуража, эхэ эсэгэдээ туһатай байг лэ гэжэ үреэхэ дуран хүрэнэ.
- Хүүгэдые элүүржүүлдэг манай һургуули урдаа табиһан түсэбөө дүүрэн бүтээдэг гэжэ һананаб. Үбдэдэг үхибүүдэй гэртэхин орёо байдалда ороно ха юм. Тиимэһээ манай багшанар тэдэнэртэ энэрхы дулааханаар хандадаг. Һурагшадайнгаа гэртэхинтэй танилсангаа һонин-һонин хэмжээ ябуулгануудые суг үнгэргэдэгбди. Түрэлхид эмшэдтэймнай уулзажа хөөрэлдэнэ, хэжэ байһан ажалтаймнай танилсана, - гээд һуралсалай талаар захиралай орлогшо Любовь Бадмацыреновна Цыренжапова хэлэнэ. - Нёдондо сүлөө сагтаа үхибүүднай юу урлаха дуратайб гэжэ элирүүлхын тула тусхай хэмжээ ябуулга эмхидхээбди. Үхибүүдэймнай аба эжынэр ерэжэ, хэшээлнүүдые үнгэргөө һэн. Удаань һурагша бүхэн суг һурадаг нүхэдтөө гэртэхинэйнгээ ажал, мэргэжэл тухай видео харуулжа, тодорхойгоор хөөрэжэ үгөө. Хүүгэднай түрэл һургуулияа, түрэлхидые ямараар сэгнэнэб гэжэ анкетэ бэшүүлээ һэмди. Энэ ажалнай ехэ үрэ дүнтэй байшаба. Юуб гэхэдэ, гэртэхин һургуулидамнай олоороо ерэдэг болохоһоо гадна хамаг һайндэрнүүдтэмнай, һургуулиин ажалда улаагаараа орожо захалаа. Хожом хойшодоо эндэмнай һураһан үхибүүд үбшэеэ даража, ажабайдалай үргэн харгыда гарахадаа, Эхэ орондоо туһатай, нютаг нугадаа хэрэгтэй эрхэтэн болог лэ гэжэ һанажа ябадагбди.
Һурагшад гар урлалай хэшээлдэ
Ажал гээшэ жаргал
Ямаршье ажал хадаа хүнэй наһанда угаа ехэ нүлөө үзүүлнэ ха юм даа. Хүн зондо туһатайгаа хэншьеб мэдэржэ абабал, бүришье омог дорюунаар, баяр жаргалтайгаар ажалдаа шунажа ороно. «Ажал хэһэн хүн амаа тоһодохо» гэһэн арадай аман үгэ бии ха юм. Эгээл тиимэ хадань багшанар һурагшадтаяа жэмэстэ сэсэрлиг тарижа эхилээ. Оройдоол нэгэ жэлэй туршада хооһон газарай һуурида һөөг модод тон зохидхоноор ургадаг болоо. Буряад Уласай Арадай Хуралай Эдэй засагай бодолгын, байгаалиин нөөсэнүүдые ашаглалгын болон оршон тойронхиие хамгаалгын талаар хорооной түрүүлэгшэ, хүдөө ажахын эрдэмэй доктор Анатолий Кушнарёв үхибүүд болон багшанарай бүтээжэ байһан энэ ажалые үндэрөөр сэгнэхынгээ хажуугаар, шэнэ олон дурадхалнуудые, туһатай зүбшэлнүүдые хэлэжэ үгөө һэн.
- Тиимэһээ бидэ «Һургуулиин саад» гэһэн түсэлөө заабол үргэлжэлүүлхэбди. 70 жэлэй ойн баярай үдэрнүүдтэ һурагшаднай өөрынгөө шэлэһэн сэдэбээр шэнжэлэл хээд, тэрэ ажалаа олоной һонорто хамгаалха, – гэжэ элүүржүүлгэ ябуулдаг 28-дахи һургуулиин захиралай эрдэмэй талаар орлогшо Любовь Цыренжапова онсолно.
Бэе һориходо, үбшэн номгордог
Багшанар хүүгэдые хүмүүжүүлхэдээ, баян дүй дүршэлөө, бүхы арга шадабарияа хэрэглэн, һурагшадайнгаа бэлиг шадабари элирүүлнэ. Жэшээнь, бэеын тамирай хэшээлнүүдые заадаг Николай Михайленко эгээл тиимэ багшанарай нэгэн мүн.
- Манай һургуулида жэл бүхэндэ шэнэ һурагшад ерэдэг. Олонхинь бэе муутай байдаг гээшэ ааб даа. Хэды тиимэшье һаань, тэдэниие бэеын тамирай хэшээлнүүдтэ арга шадалайнь зэргээр хабаадуулдагби. Бэеын тамирай диспансерэй зүбшөөл абаһанайхиие 2000 онһоо хойшо жэл бүхэндэ «Буряад үнэн» Хэблэлэй байшангай эстафетэдэ, Улаан-Үдэ хотодо болодог элдэб янзын спартакиадануудта хабаададагбди. Тиигэжэ 17 жэлэй туршада таһалгаряагүй түрүү һууринуудые эзэлнэбди, - гээд бэеын тамирай багша Николай Иванович хөөрэбэ. - Энээнһээ гадна би үхибүүдые тамаржа һурганаб. Уһанда нэгэшье орожо үзөөгүй байһан хүүгэд 15-дахи хэшээлэйнгээ удаа хүсэд тамардаг болоно. Мүнөөшье түрэл һургуулиингаа 70 жэлэй ойдо зорюулжа, аяар 14 хэмжээ ябуулга, тэрэ тоодо манай захиралай шанда хүртэхын тула мүрысөө, түсэблөөбди. Даб дээрээ хүл бүмбэгөөр, пионерболоор, шатараар халуун тэмсээнүүд үнгэрөөд байна. Май һарада хүсэ хэрэглэдэг гимнастикаар мүрысөөн эмхидхэгдэхэ. Би тэндэ өөрынгөө шан табихаб. Нэгэ үгөөр хэлэхэдэ, үхибүүднай ото сүлөөгүй байдаг даа.
Иимэ амжалтануудыень хаража байхадаа, Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнай удаадахи жэлнүүдтэ мүндэлһэн энэ һургуули Буряад Уласай бүхы интернат һургуулинуудай дунда һүүлшын 15 жэлэй туршада түрүү заха бариһаниинь гайхалгүй бшуу.
Сэсэг ШОЙНХОРОВА
28-дахи санаторно һургуулиин дурадхаһан гэрэ зурагууд
