1054
Ганса Буряадтаашье бэшэ, бүхы СССР соогоо мэдээжэ ветеринарна һалбариин талаар эрдэмтэд Василий Родионович Филиппов болон Ринчин Романович Игнатьевай шаби Анатолий Алексеевич Оножеев олон жэл соо шэлэжэ абаһан мэргэжэлдээ бүхы наһаяа үгөө.
Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай эхилһэн 1941 оной ноябриин 3-да Толя хүбүүн түрэһэн намтартай. Багаһаан Эрхүү можын Эхирид-Булагад аймагай түрэл Дархад һууриндаа ажалша бэрхээр хүмүүжүүлэгдэһэн байна. Тиимэһээ хүдөө ажахыда хабаатай мэргэжэл Толиин шэлэһэниинь гайхалгүй.
Совет Армиһаа табигдаад, 1963 ондо Буряадай хүдөө ажахын дээдэ һургуулида һурахадаа, малай эмшэнэй хүнгэн бэшэ ажалай шэнжэ амсаа. Эндэл наһанайнгаа нүхэртэй – Галина Холбоеватай уулзаа. Анатолий Алексеевич Галина Мыжитовнатаяа һуража ябахадаа, Вика басагатай болоо. Виктория Благовещенскын хүдөө ажахын дээдэ һургуули экономист мэргэжэлээр дүүргэһэн, мүнөө налогуудай талаар ажаллана. 1970 ондо түрэһэн Владимир баһал Хүдөө ажахын дээдэ һургуулиин агрономическа факультет дүүргээ. Бэлигтэй залуу мэргэжэлтэн дээдэ һургуулияа дүүргээд, Ярууна аймагай “Победа” колхоздо малай эмшэнээр хүдэлөө.
Гурбан жэл удаа дараалан Анатолий Оножеев “Скотоимпорт” гэһэн түсэлөөр Монгол ошожо хүдэлөө. Монголой уудам талаар бэлшэһэн тоолошогүй олон табан хушуу мал эндэл дураараа шэнжэлээ.
1973 ондо Анатолий Алексеевич хүдөө ажахыда хүдэлжэ абаһан дүй дүршэлөө дүүрэн хэрэглэхэеэ наһанайнгаа хуби заяа гэнтэ һэлгэжэ, эрдэм шэнжэлгын ажалда орошоо бэлэй. Тиигээд тэрэ Казань хотын дээдэ ветеринарна һургуулида аспирант боложо ороһон намтартай. Хэдэн жэлэй удаа эрдэмэй дид-докторой нэрэ зэргэ хамгаалаа.
Шэнжэлхы абьяастай залуу эрдэмтэн талаан бэлигээ, эрдэм мэдэсэеэ бүхы талаһаань һайнаар харуулжа, Благовещенск хотодо эльгээгдээ. 1976 онһоо 1989 он болотор Анатолий Алексеевич Амарай хизаарай хүдөө ажахын эрдэм шэнжэлгын дээдэ һургуулида хүдэлөө. Эндэ Хитад Уласай эмшэдээр эб хамта Манжуурай тала дайдада үдхэгдэдэг малнуудые ехэ үргэнөөр шэнжэлһэн юм. Тиихэдээ гол анхаралаа эбэртэ бодо малай халдабарита бэшэ үбшэнүүдые һэргылхэ талаар хандуулжа, шэнжэлхы ехэ ажал ябуулһан габьяатай.
1989 ондо Улаан-Үдэдөө ерэжэ, Буряадай хүдөө ажахын дээдэ һургуулида амжалтатайгаар хүдэлжэ эхилээ. Тиихэдээ Анатолий Оножеев Алас Дурнада хэжэ байһан ажалаа орхёогүй. Казаньда, удаань Благовещенскдэ ябуулжа байһан шэнжэлгынгээ ажал бүри үргэдхэжэ, удха ехэтэй болгон үргэлжэлүүлээ. Тиигэжэ Дунда Поволжидо, Алас Дурнада болон Буряадта эбэртэ бодо малай һужуурай булшархайн үбшэнүүд тухай эрдэмэй хүдэлмэринүүдые зэргэсүүлэн хаража, эрдэмэй докторой нэрэ зэргэ хамгаалаа.
2002 онһоо түрэл факультедтээ профессор Анатолий Оножеев хэдэн таһагуудые хүтэлбэрилжэ ябаа. Ерээдүй мэргэжэлтэдтэ эбэртэ бодо малай үбшэнүүдые яажа илгаруулхаб, ямар аргануудаар эмнэхэб, ямар эмүүдые хэрэглэхэб гэжэ саашадаа ажал хэрэгтээ ашатайгаар хэрэглэхыень бэрхээр заадаг һэн. Мүнөөшье мал ажахыда ушардаг олон янзын үйлэнүүдтэй яажа тэмсэхэб гэжэ дүй дүршэлтэй багша оюутадаа һурган хүмүүжүүлдэг. Профессор Анатолий Оножеевэй шабинар хаанашье хүдэлхэдөө, багшынгаа нэрые дээрэ үргэжэ ябадаг.
Анатолий Алексеевич Ородой Холбоото Уласай эгээл мэдээжэ эндокринолог эрдэмтэдэй тоодо оролсодог. Бүхы дүй дүршэлөө дүүрэн хэрэглэжэ, саг үргэлжэ хүдөө нютагуудаар шэнжэлгэ хэжэ байдаг. Эбэртэ малай эндемическэ зооб үбшэнүүдэй шэнжэнүүдые бүлэг бүлэгөөрнь илгаруулһан байна. Энэ ехэ ажалынь мал эмнэлгэдэ ехэ нүлөө үзүүлжэ, малай эмшэдтэ туһатай боложо үгөө гэжэ тэмдэглэхэ хэрэгтэй. Анатолий Оножеевэй ударидалга доро тус ажал тэрэнэй шабинар-залуу эрдэмтэд ябуулһан байна. Тэдэнэй дундаһаа эрдэмэй 17 дид-доктор, нэгэ доктор урган гараа гэжэ баясажа ябадаг.
Анатолий Алексеевичэй үрэ дүнтэй ажалай габьяагаар Буряадай хүдөө ажахын ехэ һургуулиин дэргэдэ эбэртэ малнуудай үбшэнүүдые шэнжэлгын талаар диссертационно эблэл байгуулагдажа, холо ойроһоо залуу эрдэмтэд ерэжэ, өөрынгөө шэнжэлхы ажалнуудые хамгаалдаг.
Ородой Холбоото Уласай Хүдөө ажахын яаманай зарлигаар Анатолий Оножеев гүрэнэй шалгалта тушаалгын эмхиин түрүүлэгшээр томилогдожо, олон жэл соо хүдэлһэн байна.
2004 ондо Ородой ветеринарна эрдэмүүдэй академиин гэшүүнээр һунгагдаа, “Ородой Холбоото Уласай эрхим хүнүүд” энциклопедидэ оруулагданхай. Анатолий Оножеев 150 гаран эрдэмэй ажал толилуулжа гаргаһан ехэ эрдэмтэн гээшэ. Тэрэ тоодо оюутадай үзэхэ хэдэн ном бэлдэһэн хүндэтэ багша юм.
Римма ДЫМБРЫЛОВА, Ородой Холбоото Уласай габьяата багша
