930
2017 он хадаа Захаамин аймагаймнай байгуулагдаһаар 90 жэлэй ойн баяр үнгэржэ байна гэжэ Буряад оронойнгоо олон тоото зондо үшөө дахин һануулая. Наһаараа аймагтаяа сасуутан болохо, нютаг нугынгаа түүхэ домогоор һонирходог, нютагайнгаа зоной уг гарбалые шэнжэлдэг наһатайшуулай нэгэн, долоонгууд угай хонгоодор Шангарамбаһаа тараһан Содном-Жамса Дубжирович Цыренов багша тухай бэшэхэ дуран хүрэнэ.
Содном-Жамса Цыренов
Гэр бүлын түүхэһээ
Содном-Жамса Дубжирович 1927 ондо хадата Захааминай дайдын холо Дабаата нютагта түрэһэн намтартай. Теэд түрэһэн саарһаяа 1930 ондо түрөөб гэжэ абаһан юм. Эхэ эсэгэ хоёрынь “Улаан Далахай” колхозой мал ажалладаг байһан. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай эхилхэдэ, Содном Дубжирович эжы абатаяа үбһэ хуряалгын звенодо ажаллажа байгаа һэн. Гар хажуураар нэлэнхы үргэн сабшалангуудые унаһан малгай абаха сүлөөгүй һэтэ сабшажа, үхэр малдаа үбһэ тэжээлынь хүрэхөөр бэлдэлсэжэ байгаа бэлэй. Тэрэ үедэ нютагайнь эрэшүүл дайнда татагдажа эхилээ. Удангүй эсэгэнь Дубжир Цыренович (1899 оной) 1942 оной февралиин 18-да татагдажа, Улаан-Үдын Дивизионно станци дээрэ сэрэгэй албанай нэгэ һарын һуралсал гараад, 67-дохи стрелково полкдо эльгээгдээ. Тэрэ зундаа полкыень 321-дэхи Забайкалиин стрелково дивизитэй хамтаруулаад, Сталинградска фронтдо мордобо. Волго мүрэнэй эрьеэрхи хатуу шанга байлдаанууд соогуур абань һураггүйгөөр үгы болоһон юм. Иимэ хүндэ мэдээсэл Сэндэмэ эжыдэнь, үри хүүгэдтэнь дуулдаа бэлэй. Гэр бүлэдөө аха заха хүбүүн Содном Дубжирович баабайнгаа орондо үлэжэ, эжынгээ түшэг тулгууринь болобо. Гал дүлэтэ дайн дажаршье дарагдажа, һандарһан ажахыгаа һэргээн бодхоохо саг ерэбэ. Энэ үедэ Содном Цыренов шадалаараа ажаллажа, “Улаан Далахай” колхозойнгоо ажахые хүгжөөхын түлөө оролдолго гаргаһан юм.
Һуралсалда оролдосотой, абьяастай
1938 ондо Содном Дубжирович Дабаатынгаа Түглын эхин һургуулиин 1-дэхи класста оробо. Теэд 1942 ондо һургуули хаагдаба. Хэды хүндэ сагай байгаашье һаа, Содном Цыренов Санагын һургуулида һуралсалаа үргэлжэлүүлээд, 7 класс дүүргээ. Һүүлээрнь Үлэгшэнэй һургуулида 1 жэл һураа, тиигээд Сахирай һургуулида 9 класс дүүргээ. Санагын һургуулида 3-дахи класста нэгэ һарын хугасаа соо ном заажа байхадань, Сахиртань 10-дахи класста һураха һурагшадые суглуулба. Тиигээд Сахирай һургуули дүүргэһэн байна. Тэрэ үедэ һургуули түгэсхэгшэд Закаменск ерэжэ, шалгалта тушаадаг байһан. Тиигэжэ шалгалта тушаагаад, Сахирай һургуулиин номой сан даагшаар нэгэ жэл хүдэлөөд, 300 түхэриг отпускной абажа, досоонь нара гараба. Одоошье һуралсалаа саашань үргэлжэлүүлхэ аргатай болоһон Содном Дубжирович Улаан-Үдын багшанарай дээдэ һургуулиин оюутан болоо. Ажабайдал гээшэмнай орёохон даа. 1-дэхи курс арай дүүргээд үбшэлжэ, саашаа һураха аргагүй болобо.
Багшын зүргэ харгыгаар
Тиигээшье һаа, Утаатын һургуулиһаа багшын ажалай намтар эхилһэн юм. Һүүлээрнь Ёнгорбойн һургуулида буряад хэлэ, литература, немец хэлэ, уран зуралга, физкультура зааһамби гэжэ хөөрөө һэн. Дабаатын һургуулида хүдэлжэ байхадаа, 1958 ондо Батуева Дулгар Бадмаевнатай гэр бүлэ боложо, зургаан үхибүүдые үндылгэжэ, гарынь ганзагада, хүлынь дүрөөдэ хүргэһэн юм.
1959 ондо залуу айл бүлэ табан уула һахюуһадтай түхэреэн Санага нютагта буужа, ажалайнгаа намтар саашань үргэлжэлүүлээ. Санагын дунда һургуулиин эхин классай багшаар наһанайнгаа амаралтада гаратараа амжалтатай, үрэ дүнтэй хүдэлөө. Аймагай райОНОгой, райисполкомой, республикын эрдэм һуралсалай таһагай грамотануудаар шагнагдаһан байна. Багша хүн шабинараараа омогорхожо, амжалтаарнь сэдьхэлээ баясуулжа ябадаг ха юм даа.
Түүхэ домогоо, заншалаа залуушуулда дамжуулна
Содном Дубжирович наһанай амаралтада гараад, нютагай түүхэ, арадай заншал, уг гарбал, урда сагай байдал тухай мэдэһэн дуулаһанаа, үзэһэн хараһанаа суглуулан бүридхэжэ, “Тоонто нютагайм түүхэ” гэһэн гаршагтай хоёр ном аймагай “Вести Закамны” сониной редакцида 2014, 2015 онуудта хэблүүлээ. Түүхэ домогоор һонирходог хүнүүдтэ зорюулагдаһан эдэ номуудай залуу үетэндэшье ехэ нүлөө үзүүлхэ байһаниинь дамжаггүй. Иимэ урма зоригтой, урагшаа һанаатай хүндэтэ багша, ажалай ветеран Содном Дубжирович Цыреновтэ удаан наһа наһалжа, аза жаргалтай, дэлхэйн гурбан зөөлэниие эдлэжэ, амар мэндэ ажаһуухыень хүсэнэб.
Үри хүүгэдэйнгээ дунда
Сүлөө сагтаа буряадаараа, ородоор шүлэг, хөөрөөнүүдые зохёожо найруулдаг багшын ажалай ветеран Содном-Жамса Дубжирович Закаменск хотодо ажаһуудаг Алдар хүбүүнэйдээ ашанараа харалсажа, амгалан тайбан ажаһууна.
Үглөө бүри табан уулын хоорондо түбхинэһэн Санага нютаг руугаа харан, хододоо зальбаржа, зорюулһан шүлэгүүдээ уншажа һуудагби гэжэ сэдьхэн, уяран хөөрэнэ.
Таисия МАРХАЕВА, багша
